नोदगुः कार्यसम्पत्ताव् आक्रान्ता नास्तम् आययुः । जहृषुर् न सुखप्राप्तौ मम्लुर् नैव च सङ्कटे
कुठल्याही कामात यश मिळालं तरी ते गर्वानं फुगले नाहीत, आणि अडचणी आल्या तरी ते खचले नाहीत. सुख मिळाल्यावर त्यांनी आनंदाने उड्या मारल्या नाहीत, आणि दुःखात ते कोमेजले नाहीत.
मुमुहुर् न विमोहेषु ममज्जुर् न विपत्क्रमे । शुशुचुर् न शुचा शोके रुरुदुर् न भवान् इव
मोहाच्या वेळी त्यांचं भान हरपलं नाही, आणि संकटात ते बुडाले नाहीत. दुःखात त्यांनी हळहळ व्यक्त केली नाही, आणि इतर लोकांसारखं रडले नाहीत.
प्रकृताचारसम्प्राप्तं कुर्वन्तः कर्म केवलम् । स्थिता विगतसंरम्भम् अपरा इव मेरवः
जे नैसर्गिकपणे घडतं तेवढंच कर्म करत, ते शांत आणि स्थिर राहिले, जणू काही इतर मेरू पर्वतांसारखे.
तां त्वं दृष्टिम् अवष्टभ्य राघवाघविघातिनीम् । अनहङ्कृत्यलङ्कारो विहरेह यथासुखम्
हे राम, अज्ञानाचा अंधार दूर करणारी ती दृष्टी धरून, अहंकार न ठेवता, इथे मनासारखं वावर.
यथाभूताम् इमाम् एवं पश्यन् सर्गपरम्पराम् । मेरुस्थिरो ऽब्धिगम्भीरस् समास्स्व विगतभ्रमः
ही सृष्टीची मालिका जशी आहे तशीच पाहून, तू मेरू पर्वतासारखा स्थिर, समुद्रासारखा खोल, शांत आणि भ्रमरहित राहा.
चिन्मात्रं सर्वम् एवेदम् इत्थम् आभासतां गतम् । नेह सत्यम् असत्यं वा क्वचिद् अप्य् अस्ति किञ्चन
हे सर्व केवळ शुद्ध चैतन्य आहे, फक्त भास स्वरूपात दिसते; इथे खरे किंवा खोटे असे काहीच नाही.
महत्ताम् अलम् आलम्ब्य त्यक्त्वेदम् अवहेलया । असक्तबुद्धिस् सर्वत्र भव भव्य भवक्षयी
म्हणून मोठेपणावर ठामपणे आधार ठेवून, या जगाला उपेक्षेने सोडून दे, आणि सर्वत्र मनाने आसक्ती विरहित हो, कारण तू भवबंधनाचा अंत करणार आहेस.
किं रोदिषि घनोद्वेगं मूढवच् चानुशोचसि । भ्रमस्य् उद्भ्रान्तचित्तं च सोम्यावर्ते तृणं यथा
अशी घन चिंता करून तू का रडतोस, आणि मूढासारखा शोक करतोस? तुझे मन भ्रमामुळे अस्थिर झाले आहे, जसे सौम्य वावटळीत गवत हेलकावे खातं.
अहो नु भगवन् नूनं सम्यग्रूपं विलक्षये । त्वत्प्रसादात् प्रबुद्धो ऽस्मि सूर्यासङ्गाद् इवाम्बुजम्
खरंच, भगवंत, आता मला तुझ्या कृपेने सर्व काही स्पष्टपणे दिसू लागलं आहे. जसं सूर्याच्या स्पर्शाने कमळ फुलतं, तसंच मी तुझ्या कृपेने जागृत झालो आहे.
भ्रान्तिर् अस्तङ्गता नूनं मिहिका शरदीव मे । संशान्ताखिलसन्देहः करिष्ये वचनं तव
आता माझी भ्रमाची धुंदी शरद ऋतूतील दवाप्रमाणे नाहीशी झाली आहे. सर्व शंका शांत झाल्या आहेत. मी तुझं सांगणं नक्की पाळीन.
व्यपगतमदमोहो मानमात्सर्यमुक्तश् चिरतरम् उदितात्मा शान्तशोकश् चिरेण । पुनर् असुखम् अगच्छन् स्वच्छयैकान्तबुद्ध्या वदसि यद् असि साधो तत् करिष्ये विशङ्कम्
माझ्या मनातून गर्व, मोह, अहंकार आणि मत्सर खूप आधीच निघून गेले आहेत. माझं मन शांत झालं आहे, दुःखही आता नाही. माझी बुद्धी निर्मळ आणि स्थिर आहे. साधू, तू जे सांगशील ते मी निःसंशयपणे करीन.
सम्यग्ज्ञानविलासेन वासनाविलयोदये । जीवन्मुक्तपदे ब्रह्मन् वद विश्रम्यते कथम्
हे ब्रह्मन्, जेव्हा खरी ज्ञानप्राप्ती होते आणि वासनांचा नाश होतो, जिवंतपणी मुक्तीची अवस्था मिळते, तेव्हा त्या स्थितीत माणूस कसा निवांत राहतो, ते मला सांग.
संसारोत्तरणे युक्तिर् योगशब्देन कथ्यते । तां विद्धि द्विप्रकारां त्वं चित्तोपशमधर्मिणीम्
संसाराच्या पार जाण्याचा उपाय 'योग' या नावाने ओळखला जातो. तो मन शांत करणाऱ्या दोन प्रकारांचा आहे, हे तू जाण.
आत्मज्ञानं प्रकारो ऽस्या एकः प्रकथितो भुवि । द्वितीयः प्राणसंरोधश् शृणु सो ऽयं मयोच्यते
त्यातील एक प्रकार म्हणजे आत्मज्ञान असे सांगितले आहे. दुसरा म्हणजे श्वास रोखणे; तो मी आता सांगतो, नीट ऐक.
सुलभत्वाद् अदुःखत्वात् कतरश् शोभनो ऽनयोः । येनावगतमात्रेण भूयः क्षोभो न बाधते
या दोन्हीपैकी जो सोपा आहे आणि दुःखरहित आहे, तोच श्रेष्ठ आहे. तो एकदा मिळाला की पुन्हा मन अस्वस्थ होत नाही.
प्रकारौ द्वाव् अपि प्रोक्तौ योगशब्देन यद्य् अपि । तथापि रूढिम् आयातः प्राणयुक्ताव् असौ भृशम्
दोन्ही प्रकार 'योग' या नावाने ओळखले जातात, पण श्वासाशी संबंधित जो प्रकार आहे, तोच लोकांमध्ये जास्त प्रचलित झाला आहे.
एवं योगस् तथा ज्ञानं संसारोत्तरणक्रमे । समाव् उपायौ द्वाव् एव प्रोक्ताव् एकफलप्रदौ
योग आणि ज्ञान हे दोन्ही संसाराच्या समुद्रातून पार जाण्याचे मार्ग आहेत. हे दोनच उपाय सांगितले गेले आहेत आणि दोन्हींचा परिणाम एकच मिळतो.
असाध्यः कस्यचिद् योगः कस्यचिज् ज्ञाननिश्चयः । मम त्व् अभिमतस् साधो सुसाधो ज्ञानजः क्रमः
काहींसाठी योग साध्य होत नाही, तर काहींसाठी ज्ञानात ठामपणा येत नाही. पण मला वाटते, हे सज्जना, ज्ञानातून येणारा मार्ग सर्वात सोपा आहे.
यज् ज्ञातं न तद् अज्ञातं स्वप्नेष्व् अपि पुनर् भवेत् । ज्ञानं सर्वास्व् अवस्थासु नित्यम् एव प्रवर्तते
जे एकदा समजले, ते पुन्हा कधीही — अगदी स्वप्नातसुद्धा — विसरले जात नाही. ज्ञान सर्व अवस्थांमध्ये नेहमीच कार्यरत असते.
धारणासनदेशादिसाध्यत्वेन सुसाधतां । नायाति योगो ह्य् अथ वा विकल्पो नैष शोभनः
योगाला धारणा, आसन, जागा वगैरे गोष्टींवर अवलंबून राहावे लागते, म्हणून तो सहज साध्य होत नाही; आणि हे पर्याय देखील फारसे चांगले नाहीत.
द्वाव् एव किल यत्नोत्थौ ज्ञानयोगौ रघूद्वह । तत्रोक्तं भवतो ज्ञानम् अन्तस्स्थज्ञेयनिर्मलम्
रघुकुळातील राजकुमार, खऱ्या अर्थाने दोनच साधना आहेत — ज्ञानयोग आणि कर्मयोग. त्यात तुम्ही सांगितलेलं ज्ञान हे अंतःकरणातील सर्व विषयांपासून निर्मळ आणि शुद्ध आहे.
प्राणापानरथारूढो गूढदेहगुहाशयः । अनन्तसिद्धिदस् साधो योगो ऽयं प्रोच्यते शृणु
प्राण आणि अपान या दोन वायूंच्या रथावर आरूढ होऊन, देहाच्या आतल्या गुहेत गुप्तपणे वास करणारा हा योग सर्व सिद्धी देणारा आहे, हे साधू, ऐक.
मुखानिलस्फुरणनिरोधसम्भवे स्थितिं गते नृपसुत चेतसः क्षये । समाहितस्थितिर् इह योगयुक्तितः परे पदे विगलितभीर् निवत्स्यसि
म्हणूनच, जेव्हा तोंडातून जाणाऱ्या वायूंची हालचाल थांबते आणि मन स्थिर होऊन नाहीसं होतं, राजकुमार, तेव्हा योगाच्या एकाग्रतेने तू भीतीपासून मुक्त होऊन त्या परम अवस्थेत स्थिर राहशील.
अस्ति तावद् अनन्तस्य खस्य क्वचिद् अयं किल । जगद्रूपः परिस्पन्दो मृगतृष्णा मराव् इव
कुठेतरी या अनंत आकाशात हे विश्वरूप फक्त एक लहरी आहे, जशी वाळवंटात मृगजळ दिसतं, तशीच.
तत्र कारणतां यातो ब्रह्मा कमलसम्भवः । स्थितः पितामहत्वेन सृष्टभूतभरभ्रमः
त्या ठिकाणी कमळातून जन्मलेले ब्रह्मा हे सृष्टीचे कारण म्हणून वावरतात; ते पितामह म्हणून स्थिर आहेत आणि त्यांनी निर्माण केलेल्या जीवांचा भार सांभाळतात.
तस्याहं मानसः पुत्रो वसिष्ठश् श्रेष्ठचेष्टितः । ऋक्षचक्रे ध्रुववृते निवसामि युगं प्रति
मी त्यांच्या मनातून जन्मलेला पुत्र वसिष्ठ आहे, उत्तम कृत्य करणारा; मी ऋक्षमंडळात, ध्रुवाच्या भोवती फिरत, प्रत्येक युगात वास करतो.
सो ऽहं कदाचिद् आस्थाने स्वर्गे तिष्ठञ् शतक्रतोः । श्रुतवान् नारदादिभ्यः कथां सुचिरजीविनाम्
कधीतरी मी इंद्राच्या सभेत, स्वर्गात राहात असताना, नारद आणि इतरांकडून दीर्घायुषी लोकांच्या कथा ऐकल्या.
कथाप्रसङ्गे कस्मिंश्चिद् अथ तत्राभ्युवाच ह । शातातपो नाम मुनिर् मौनी मानी महामतिः
त्या कथा सांगताना, तिथे शातातप नावाचे एक मुनि, जे मौन धारण करणारे, अभिमानी आणि अत्यंत बुद्धिमान होते, त्यांनी बोलायला सुरुवात केली.
मेरोर् ईशानकोणस्थपद्मरागमये दिवि । अस्ति कल्पतरुश् श्रीमाञ् शृङ्गे चूड इति श्रुतः
मेरू पर्वताच्या ईशान्य शिखरावर, पद्मराग मणीपासून बनलेल्या आकाशात एक सुंदर, सर्व इच्छा पूर्ण करणारे झाड आहे, ज्याला 'चूड' असे नाव आहे.
तस्य कल्पतरोर् मूर्ध्नि दक्षिणस्कन्धकोटरे । कलधौतलताप्रान्ते विद्यते विहगालयः
त्या कल्पवृक्षाच्या टोकावर, दक्षिणेकडील फांदीच्या कपारीत, चांदीसारख्या वेलाच्या शेवटी, पक्ष्यांचे घरटे आहे.