बीजेषूल्लासरूपेण जाड्येन जडरूपिषु । द्रवेषु द्रवभावेन काठिन्येनेतरेषु च
बीजांमध्ये ती अंकुरण्याची शक्यता म्हणून दिसते, जड वस्तूंमध्ये जडपणा म्हणून, द्रवांमध्ये ओलावा म्हणून, आणि इतर वस्तूंमध्ये कडकपणा म्हणून प्रकट होते.
भस्मन्य् अथादित्यरुचौ पांसुष्व् अप्य् अणुरूपिणी । असितेषु तलस्थित्या शितधारतयासिषु
राखेत ती सूक्ष्मतेने असते, सूर्यप्रकाशात तेज म्हणून, धुळीत लहानपणाने, अंधारात तळाशी असण्याच्या अवस्थेत, आणि तलवारीत ती धारदारपणा म्हणून दिसते.
आत्मशक्तिः पदार्थेषु घटावटपटादिषु । सर्वत्र सत्तासामान्यं रूपम् आश्रित्य तिष्ठति
माणसाच्या आत्म्याची शक्ती हा मडके, गुहा, कापड अशा सर्व वस्तूंमध्ये, जिथे कुठे अस्तित्व आहे तिथे, त्या अस्तित्वाच्या समान रूपात वावरते.
इतीयम् अखिलां दृश्यदशाम् आदाय संस्थिता । यथा घनपटा प्रावृड् अम्बरालम्बिनी तथा
म्हणूनच, ही शक्ती सर्व दृश्य जग व्यापून राहते, जशी पावसाळ्यात गडद ढग आकाशाला धरून लटकतात.
स्वरूपम् अस्याश् चैवैतत् कथितं प्रविचारितम् । असर्वं सर्वतो व्यापि सद् इवासन्मयात्मकम्
हिचे खरे स्वरूप असे आहे की, ती सर्व काही नाही, पण सर्वत्र पसरलेली आहे, जणू काही तीच अस्तित्व आहे आणि तिचे मूळ स्वरूप शुद्ध चैतन्य आहे.
आत्मदृष्टिर् अदृष्टैषा संसृतिभ्रमदायिनी । दृष्टा सती समग्राणां दुःखानां क्षयकारिणी
ही आत्मदृष्टी प्रत्यक्ष दिसत नाही, पण तीच संसारातील भटकंतीस कारणीभूत होते; पण जेव्हा ती खरीखुरी पाहिली जाते, तेव्हा सर्व दुःखांचा नाश करते.
अस्यास् त्व् अदर्शनं यत् तद् अविद्येत्य् उच्यते बुधैः । अविद्या हि जगद्धेतुस् ततस् सर्वं प्रवर्तते
या वस्तूचं जे न पाहणं आहे, त्याला ज्ञानी लोक अज्ञान असं म्हणतात. हे अज्ञानच जगाचं मूळ कारण आहे आणि त्यातूनच सगळं निर्माण होतं.
अविद्या रूपरहिता यावद् एवावलोक्यते । तावद् एव गलत्य् आशु तुहिनाणुर् यथातपे
अज्ञानाला कोणतंही रूप नसतं, तेवढंच ते दिसतं, आणि जसं बर्फाचा कण उन्हात पटकन विरघळतो, तसं ते लगेच नाहीसं होतं.
यथा नरो गलन्निद्रो यावत् कलनया मनाक् । विमृशत्य् आशयं तावन् निद्रा तस्य विलीयते
जसं एखादा माणूस झोपेत जात असताना जर थोडं जरी मनाने विचार करतो, तर त्याची झोप नाहीशी होते—
तथा कीदृग् अवस्त्व् एतद् इति यावद् विकल्प्यते । अविद्या क्षीयते तावद् आलोकेनान्धता यथा
तसंच, 'ही खोटी गोष्ट नेमकी काय आहे?' असा विचार जिथपर्यंत केला जातो, तिथपर्यंत अज्ञान कमी होतं, जसं प्रकाश पडल्यावर अंधार नाहीसा होतो.
दीपहस्तो यदाभ्येति तमोरूपदिदृक्षया । तदा गलति तत् सर्वं तमस् तापे घृतं यथा
ज्याच्याकडे दिवा आहे आणि जो अंधार पाहायला येतो, त्याच्याजवळ अंधार पूर्णपणे नाहीसा होतो, जसं उष्णतेमुळे तूप वितळतं.
न तु संलक्ष्यते दीपैस् तमसो रूपनिश्चयः । उदेति केवलं ध्वान्तध्वंसो विमलमूर्तिमान्
दिव्यांनी अंधाराचं खरं रूप दिसत नाही; फक्त अंधार नाहीसा झालेला दिसतो, आणि ते निर्मळ स्वरूपाचं असतं.
एवम् आलोक्यमानैषा क्वापि याति पलायते । असद्रूपा ह्य् अवस्तुत्वं दृश्यते ऽस्या विचारणात्
अशा प्रकारे जेव्हा हे नीट पाहिलं जातं, तेव्हा ते कुठेतरी पळून जातं; कारण विचार केल्यावर त्याचं अस्तित्व नाही आणि ते खोटं आहे हे कळतं.
आलोक आगते यादृग् यद् यत् तद् दृश्यते तथा । अवस्तुत्वे त्व् अविद्यायास् त्व् अवस्तुत्वं प्रतीयते
प्रकाश आला की जे काही दिसतं, ते तसंच दिसतं; पण अज्ञानाचं मात्र अस्तित्व नसल्यामुळे ते खोटं आहे हे समजतं.
यावन् नालोक्यते तावन् न किञ्चिद् अपि दृश्यते । आलोक्यते यथा यद् यत् तत् तथा प्रतिपद्यते
जोपर्यंत काही दिसत नाही, तोपर्यंत काहीच जाणवत नाही; आणि जेव्हा काही दिसतं, ते जसं आहे तसंच आपल्याला उमगतं.
रक्तमांसास्थियन्त्रे ऽस्मिन् कस् स्याम् अहम् इति स्वयम् । यावद् विचार्यते तावत् सर्वम् आशु प्रलीयते
या रक्त, मांस आणि हाडांच्या देहात 'मी कोण आहे?' असा विचार जोपर्यंत चालू राहतो, तोपर्यंत सर्व काही लगेच नाहीसं होतं.
आद्यन्तयोर् असद्रूपे नूनं परिहृते हृदः । सर्वस्मिन्न् एव यश् शेषस् तम् अविद्याक्षयं विदुः
जेव्हा मनाने सुरुवात आणि शेवट या दोन्हींच्या असत्यतेला नक्कीच सोडून दिलं, तेव्हा सगळ्यात जे उरलेलं असतं, त्यालाच अज्ञानाचा नाश म्हणतात.
तन् नकिञ्चिच् च किञ्चिच् च यत् सत् तद् ब्रह्म शाश्वतम् । तद् वस्तु तद् उपादेयं तद् अविद्यानिवर्तनम्
जे काहीच नाही आणि काहीतरी आहे असं वाटतं, जे खरं अस्तित्व आहे, तेच शाश्वत ब्रह्म आहे; तेच खरे तत्व, तेच स्वीकारण्यासारखं, आणि तेच अज्ञान दूर करणारं आहे.
स्वरूपं नाम्न एवास्या ज्ञायते निस्स्वभावकम् । न हि जिह्वागतस्येक्षोस् स्वादो ऽन्यस्मात् प्रतीयते
खरं स्वरूप फक्त नावापुरतंच ओळखता येतं, कारण त्याला स्वतःचं काहीही मूळ स्वरूप नाही. जसं जीभेवर आलेल्या चवीचा अनुभव दुसऱ्या कुठूनच मिळत नाही, तसंच हेही आहे.
नाविद्या क्वचिद् अप्य् अस्ति ब्रह्मैवेदम् अखण्डितम् । सदसत्कलनास्फारम् अशेषं येन मण्डितम्
अज्ञान कुठेच नाही; हे अखंड ब्रह्मच सर्वत्र आहे. अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांच्या कल्पनांनी हे पूर्णपणे शोभून गेलं आहे.
एतावद् एवाविद्या यन् नेदं ब्रह्मेति निश्चयः । एतद् एव क्षयो यस् स्याद् इदं ब्रह्मेति निश्चयः
‘हे ब्रह्म नाही’ अशी ठाम समजूत म्हणजेच अज्ञान; आणि ‘हेच ब्रह्म आहे’ अशी खात्री पटली की, ते अज्ञान नाहीसं होतं.
घटपटशकटावभासजालं न विभुर् इतीत्य् उदितेह सा त्व् अविद्या । घटपटशकटावभासजालं विभुर् इति चेद् गलितैव सा त्व् अविद्या
मडके, कापड, गाडी यांची जी भासतं दिसतात ती सर्वव्यापी नाहीत असं जेव्हा म्हटलं जातं, तेव्हा तेच अज्ञान असतं. पण मडके, कापड, गाडी यांची भासणारी रूपं हाच सर्वव्यापी आहे असं उमगलं, की ते अज्ञान पूर्णपणे नाहीसं होतं.
पुनः पुनर् इदं राम प्रबोधार्थं मयोच्यते । अभ्यासेन विना साधो नाभ्युदेत्य् आत्मभावनम्
राम, मी पुन्हा पुन्हा हे सांगतो आहे, की जागृतीसाठी साधना आवश्यक आहे. साधना न करता, सज्जना, आत्म्याची खरी ओळख होत नाही.
अज्ञानम् एतद् बलवद् अविद्येतरनामकम् । जन्मान्तरशतप्रौढं नूनं स्थितिम् उपागतम्
ही अज्ञान, जी 'अविद्या' म्हणून ओळखली जाते, फारच बलवान आहे आणि शेकडो जन्मांच्या सवयीमुळे ती मनात खोलवर रुजली आहे.
सबाह्याभ्यन्तरं सर्वैर् इन्द्रियैर् अनुभूयते । भावाभावेषु देहस्य तेनातिघनतां गतम्
ही अज्ञान सर्व इंद्रियांद्वारे, बाहेरून आणि आतून, शरीर असो वा नसो, अनुभवली जाते. म्हणूनच ती अत्यंत घट्ट झाली आहे.
आत्मज्ञानं तु सर्वेषाम् इन्द्रियाणाम् अगोचरम् । सत्तां केवलम् आयाति मनष्षष्ठेन्द्रियक्षये
पण आत्मज्ञान सर्व इंद्रियांना गाठता येत नाही; मन आणि सहा इंद्रिये शांत झाल्यावरच ते आपोआप प्रकट होते.
प्रोल्लङ्घ्येन्द्रियजाश् शक्तीर् यत् स्थितं तत् कथं किल । याति प्रत्यक्षतां जन्तोः प्रत्यक्षातीतवृत्तिमत्
इंद्रियांनी निर्माण होणाऱ्या शक्तींना ओलांडून जे काही आहे, ते ज्या माणसाच्या आचार-विचारांपलीकडे आहे, त्याला प्रत्यक्ष कधीच कळू शकत नाही.
नित्यम् अज्ञानम् एवातस् स्वभ्यस्तं सर्वदेहिनाम् । न कदाचन विज्ञानम् इह वामुत्र वानघ
म्हणून सर्व देहधारकांमध्ये नेहमीच अज्ञानच पक्कं होतं; हे पापरहित, इथे किंवा कुठेही कधीच खरी ज्ञानाची प्राप्ती होत नाही.
तस्माद् अविद्याभागेन प्रधानेनेतरं दहेत् । तावद् यावन् मिथोघर्षात् स्वयं शाम्येच् छिवं भवेत्
म्हणून, ज्ञानाचं प्रमाण वाढवलं की अज्ञानाचा भाग जाळून टाकावा, आणि दोघांमधील संघर्ष संपेपर्यंत, तो शांत होऊन, अखेर शांतीच उरेल.
न ह्य् अभ्यासं विना किञ्चित् फलदं भवति क्वचित् । यद् यद् आसाद्यते यत्र तद् अभ्यासतरोः फलम्
कारण, सरावाशिवाय कुठेही काहीच फळ मिळत नाही; जे काही मिळतं, ते सगळं सरावाच्या झाडाचं फळ असतं.