योगवासिष्ठः

क्वचिद् विष्णुः क्वचिद् ब्रह्मा क्वचिद् रुद्रः क्वचिद् रविः । क्वचिद् अग्निः क्वचिद् वायुः क्वचिच् चन्द्रः क्वचिद् यमः

कधी ती विष्णु असते, कधी ब्रह्मा, कधी रुद्र, कधी सूर्य; कधी अग्नी, कधी वायू, कधी चंद्र, तर कधी यम असते.

यत् किञ्चनाङ्ग भुवनेषु महामहिम्ना व्याप्तं जरत्तृणलवत्वम् उपागतं वा । दृश्यं स्फुरत्तनु हराद्य् अपि ताम् अविद्यां विद्धि क्षयाय तदतीततयात्मलाभः

मित्रा, या जगात जिथे जिथे मोठ्या सामर्थ्याने व्यापलेलं काही आहे, किंवा जे वयोमानानं किंवा वाळलेल्या गवतासारखं जीर्ण झालं आहे, किंवा जे काही आपल्याला दिसतं, तेजस्वी रूपात प्रकट होतं — अगदी हर, विष्णू यांची रूपं सुद्धा — हे सर्व अज्ञानच आहे असं समज. या सर्वाच्या पलीकडे जाऊन जेव्हा स्वतःचं खरं स्वरूप मिळतं, तेव्हाच या अज्ञानाचा नाश होतो.

आकारजातम् उदितं शुद्धं हरिहराद्य् अपि । अविद्यैवेत्य् अहं श्रुत्वा ब्रह्मन् भ्रमम् इवागतः

ब्रह्मन्, मी ऐकलं की सर्व प्रकारची रूपं, अगदी हर आणि विष्णू यांची सुद्धा, जरी शुद्ध असली तरी ती खरंतर अज्ञानच आहेत. हे ऐकून माझ्या मनात गोंधळ निर्माण झाला आहे.

संवेद्येनापरामृष्टं शान्तं सर्वात्मकं च यत् । तत् सच् चिद् अपि चाभासम् अस्तीह कलनोज्झितम्

जे जाणण्याजोग्या गोष्टींना न लागलेलं, शांत, सर्वांचा आधार असलेलं आहे — जरी ते अस्तित्व, चैतन्य आणि प्रतिमा म्हणून दिसतं, तरी ते इथे सर्व कल्पनांपासून मुक्त आहे.

समुदेति ततस् तस्मात् कला कलनरूपिणी । जलाद् आवर्तरूपेव स्फुरद्रूपतयोदिता

त्याच्यापासून एक शक्ती प्रकट होते, जी प्रकट होण्याच्या रूपात असते; ती पाण्यातून उठणाऱ्या भोवऱ्यासारखी तेजस्वी रूपात प्रकट होते.

सूक्ष्मा मध्या तथा स्थूला चेति सा कल्प्यते त्रिधा । पश्चान् मनस्त्वं यातेन स्वेनैव वपुषा पुनः

ही तीन प्रकारांनी समजली जाते — सूक्ष्म, मध्यम आणि स्थूल. नंतर, ती पुन्हा आपल्या मूळ स्वरूपाने मनाच्या अवस्थेत येते.

तिसृष्व् अवस्थास्व् एतासु भेदतः कल्पिताभिधा । सत्त्वं रजस् तम इति सैषैव प्रकृतिस् स्फुटा

या तिन्ही अवस्थांना वेगवेगळी नावे दिली जातात — सत्त्व, रज आणि तम. हीच प्रकृती स्पष्टपणे प्रकट होते.

अविद्यां प्रकृतिं विद्धि गुणत्रितयधर्मिणीम् । एषैव संसृतिर् जन्तोर् अस्याः पारं परं पदम्

अज्ञान म्हणजेच ती प्रकृती समज, जिला हे तीन गुण आहेत. हीच जन्ममरणाची साखळी आहे; आणि हिचा पार म्हणजेच परमपद.

अत्रैते ये त्रयः प्रोक्ता गुणास् ते ऽपि त्रिधा स्मृताः । सत्त्वं रजस् तम इति प्रत्येकं भिद्यते गुणः

इथे सांगितलेले हे तीन गुणही पुन्हा तीन प्रकारचे मानले जातात; सत्त्व, रज आणि तम — प्रत्येक गुण वेगळा विभागला जातो.

नवधैव विभक्तेयम् अविद्या गुणभेदतः । यावत् किञ्चिद् इदं दृश्यम् अनयैव तद् आश्रितम्

अविद्या गुणांच्या भेदामुळे नऊ प्रकारांनी विभागली आहे. इथे जे काही दिसतं, ते सगळं ह्या अविद्येवरच आधारलेलं आहे.

ऋषयो मुनयस् सिद्धा नागा विद्याधरास् सुराः । इति भागम् अविद्यायास् सात्त्विकं विद्धि राघव

ऋषी, मुनि, सिद्ध, नाग, विद्याधर आणि देव — हे सगळे अविद्येच्या सात्त्विक भागात येतात, हे लक्षात ठेव, राघव.

सात्त्विकस्यास्य भागस्य नागा विद्याधरास् तमः । रजस् तु मुनयस् साध्यास् सत्त्वं देवा हरादयः

सात्त्विक भागातले नाग आणि विद्याधर हे तमोगुणातले आहेत; मुनि आणि साध्य हे राजोगुणातले; तर देव, हरि, हरा हे सात्त्विक आहेत.

सत्त्वजाते देवयोनाव् अविद्याप्रकृतेर् गुणे । निर्मलं पदम् आयातं सत्त्वं हरिहरादयः

सात्त्विक जन्म घेतलेले, देवयोनीत आलेले आणि अविद्येच्या गुणांपासून निर्माण झालेले जे जीव आहेत, ते निर्मळ अवस्थेला पोहोचतात — हेच हरि, हरा आणि इतर आहेत.

सात्त्विकः प्रकृतेर् भागो राम तज्ज्ञो हि यो भवेत् । न प्रमुह्यत्य् असौ भूयस् तेनासौ मुक्त उच्यते

हे राम, जेव्हा एखादा जण सत्त्वगुणाचा खरा अर्थ ओळखतो, तेव्हा तो माणूस कधीच गोंधळत नाही आणि म्हणूनच त्याला मुक्त म्हणतात.

तेन रुद्रादयो ह्य् एते सत्त्वभागा महामते । तिष्ठन्ति मुक्तपुरुषा यावद्देहं जगत्स्थितौ

म्हणून, हे महाबुद्धिमान, रुद्र आणि इतर जे सत्त्वगुणी आहेत, ते देह जगात असताना मुक्त पुरुष म्हणून राहतात.

यावद्देहं महात्मानो जीवन्मुक्ता व्यवस्थिताः । विदेहमुक्ता देहान्ते स्थास्यन्ति परमेश्वराः

महात्मे देह असताना जिवंतपणी मुक्त राहतात; आणि देह संपल्यावर ते देहाशिवाय मुक्त होतात आणि परब्रह्मस्वरूपात स्थिर राहतात.

भाग एष त्व् अविद्याया एव विद्यात्वम् आगतः । बीजं फलत्वम् आयाति फलम् आयाति बीजताम्

अज्ञानाचा हाच भाग पुढे जाऊन ज्ञानरूप होतो; जसं बीज फळ होतं आणि फळ पुन्हा बीज होतं, तसंच हे घडतं.

उदेत्य् अविद्या विद्यायास् सलिलाद् इव बुद्बुदः । विद्यायां लीयते ऽविद्या पयसीव हि बुद्बुदः

अज्ञान हे ज्ञानातून पाण्यातून फुग्यासारखं निर्माण होतं; आणि तेच अज्ञान पुन्हा ज्ञानात, म्हणजे पाण्यात फुगा विरघळतो तसं, नाहीसं होतं.

पयस्तरङ्गयोर् द्वित्वभावनाद् एव भिन्नता । विद्याविद्यादृशोर् भेदभावनाद् एव भिन्नता

पाणी आणि त्याच्या लाटेत वेगळेपण फक्त द्वैताची कल्पना असल्यामुळे वाटतं; तसंच, ज्ञान आणि अज्ञान यांच्यातला फरकही वेगळेपणाच्या कल्पनेमुळेच आहे.

पयस्तरङ्गयोर् ऐक्यं यथैव परमार्थतः । विद्याविद्यादृशोर् ऐक्यं तथैव परमार्थतः

जसं पाणी आणि त्याची लाट खरं तर एकच असतात, तसंच, ज्ञान आणि अज्ञान हेही प्रत्यक्षात एकच आहेत.

नाविद्यात्वं न विद्यात्वम् इह किञ्चन विद्यते । विद्याविद्यादृशौ त्यक्त्वा यद् अस्तीह तद् अस्ति हि

इथे ना अज्ञान आहे, ना ज्ञान आहे; ज्ञान आणि अज्ञान या कल्पना बाजूला ठेवल्या, की जे उरतं, तेच खरं अस्तित्व आहे.

प्रतियोगिव्यवच्छेदवशाद् एते रघूद्वह । विद्याविद्यादृशौ न स्तश् शेषे बद्धपदो भव

रघुकुळातील श्रेष्ठा, ज्ञान आणि अज्ञान हे एकमेकांशिवाय अस्तित्वात राहत नाहीत; उरलेल्यामध्ये जे काही राहते, त्यातच स्थिर व्हा.

नाविद्यास्ति न विद्यास्ति कृतं कल्पनयानया । किञ्चिद् अस्ति नकिञ्चिद् यच् चित्संविद् इति तत् स्थितम्

इथे ना अज्ञान आहे, ना ज्ञान आहे; ही कल्पना संपवावी. उरते ते काहीतरी किंवा काहीच नाही—फक्त शुद्ध चैतन्यच ते ठरते.

तद् एवाविदिताभासं सद् अविद्येत्य् उदाहृतं । विदितं सत् तद् एवेदम् अविद्याक्षयसञ्ज्ञितम्

जेथे जाणिवेचा अभाव दिसतो, त्यालाच अज्ञान म्हणतात; जे ओळखले जाते, तेच इथे अज्ञान नष्ट झाले असे समजले जाते.

विद्याभावाद् अविद्याख्या मिथ्यैवोदेति कल्पना । मिथस् सत्तैतयोर् अन्ते छायातापदृशोर् इव

ज्ञानाचा अभाव असला की अज्ञानाची कल्पना खोटीपणाने निर्माण होते; शेवटी, या दोघांचे अस्तित्व सावली आणि उन्हाच्या नात्यासारखे असते.

अविद्यायां तु लीनायां क्षणाद् द्वे एव कल्पने । एते राघव लीयेते अवाच्यं परिशिष्यते

पण अज्ञान नाहीसे झाल्यावर हे दोन्ही कल्पना क्षणात नाहीशा होतात, राघव, आणि शेवटी फक्त अवर्णनीय असंच उरतं.

अविद्यासङ्क्षयात् क्षीणे विद्यापक्षे ऽपि राघव । यच् छिष्टं तन् नकिञ्चिद् वा किञ्चिद् वापीदम् आततम्

अज्ञान पूर्णपणे नष्ट झाल्यावर आणि ज्ञानाचाही भाग कमी झाल्यावर, राघव, जे उरतं ते काहीच नसावं किंवा हेच विश्व विस्तारलेलं असावं.

तत्रेदं दृश्यते सर्वं न च किञ्चन दृश्यते । वटस् स्ववटधानायाम् इव पुष्पफलादिमान्

इथे सर्व काही दिसतंय, पण खरं तर काहीच दिसत नाही—जसं वडाचं झाड आपल्या बीजात फुलं आणि फळं घेऊन असतं.

तत् सर्वशक्ति कचितं सर्वशक्तिसमुद्गकम् । नभसो ऽप्य् अधिकं शून्यम् अवेद्यं च चिदात्मकम्

ते सर्व शक्तींनी व्यापलेलं आहे, सर्व शक्तींचं मूळ आहे, आकाशाहूनही सूक्ष्म आहे, रिक्त आहे, जाणता येत नाही आणि त्याचं स्वरूपच चैतन्य आहे.