योगवासिष्ठः

उत्पत्योत्पत्य नाशिन्यस् सन्ततास् सृष्टिविद्युतः । कालमेघे स्फुरन्त्य् एताश् चित्प्रकाशमनोरमाः

सृष्टीच्या या सततच्या विजा पुन्हा पुन्हा निर्माण होतात आणि नष्ट होतात; काळाच्या मेघात त्या चमकतात, चैतन्याच्या तेजाने मनमोहक वाटतात.

प्रध्वनद्भूतविहगाः पतन्त्य् अविरतद्रुताः । कालतालात् किलोत्तालाद् ब्रह्माण्डफलपालयः

गर्जनेतून जन्मलेले पक्षी सतत आणि वेगाने उडतात; काळाच्या लयीने आणि वाऱ्याच्या जोराने या विश्वाच्या अंड्याचे रक्षण करणारे निर्माण होतात.

उन्मेषकृतवैरिञ्चसृष्टयो देवनायकाः । निमेषकृतसंहारास् सन्ति केचन कुत्रचित्

ब्रह्मदेव डोळे उघडतो तेव्हा त्याच्या सृष्टीतील देवांचे नेते निर्माण होतात; डोळे मिटतो तेव्हा काही ठिकाणी नाश घडतो.

निमेषोन्मेषसङ्क्षीणकल्पजालास् सहस्रशः । रुद्राः केचन विद्यन्ते कस्मिंश्चित् परमे पुरे

डोळे उघडण्याने आणि मिटण्याने हजारो कल्पांची संख्या कमी होते; कुठेतरी एका श्रेष्ठ नगरीत काही रुद्र अस्तित्वात असतात.

ते ऽपि यस्य निमेषेण भवन्ति न भवन्ति वा । तादृशो ऽप्य् अस्ति देवेशो ह्य् अनन्तेयं क्रियास्थितिः

ज्याच्या डोळ्यांच्या पापण्यांच्या हलण्याने हे सर्व निर्माण होतात किंवा नाहीसे होतात, त्या सर्वांचाही एक देवांचा स्वामी आहे, ज्याची क्रिया आणि अस्तित्व अनंत आहे.

अनन्तसङ्कल्पमये शून्ये च ब्रह्मणः पदे । न सम्भवन्ति का नाम शक्तयश् चित्रयुक्तयः

ब्रह्माच्या त्या रिकाम्या, पण अनंत संकल्पांनी भरलेल्या अवस्थेत, तिथे कोणत्या विविध शक्ती उगवत असतील असं काय आहे?

एवम् अक्षीणसङ्कल्पकल्पार्थभरभास्वरा । जागती कलना येयं तद् अज्ञानविजृम्भितम्

अशा प्रकारे, अनंत संकल्प आणि कल्पांच्या ओझ्याने झळाळणारी ही जगाची प्रक्रिया, ही फक्त अज्ञानाचं विस्तार आहे.

यत् सम्पदो यद् उत सन्ततम् आपदश् च यद् बाल्ययौवनजरामरणोपतापाः । यन् मज्जनं च सुखदुःखपरम्पराभिर् अज्ञानतीव्रतिमिरस्य विभूतयस् ताः

जगातली जी संपत्ती, जी सततची दुःखे, बालपण, तारुण्य, वार्धक्य आणि मृत्यूचे त्रास, सुखदुःखांची अखंड मालिका—हे सगळं तीव्र अज्ञानाच्या अंधाराचं रूप आहे.

संसारवनषण्डे ऽस्मिंश् चित्पर्वततटस्थिते । कीदृशी खल्व् अविद्याख्या लता विकसिता तता

या संसाररूपी वनात, चैतन्यरूपी पर्वताच्या उतारावर, अज्ञान नावाची कुठली वेल अशी फुलून पसरली आहे?

बृहत्पर्वतपर्वाढ्या ब्रह्माण्डत्वक्परावृता । देहयष्टिर् इयं यस्यास् त्रिलोकी लोकलासिनी

ज्याच्या शरीरावर मोठ्या पर्वतरांगा शोभून दिसतात आणि ज्याच्यावर ब्रह्मांडाचं कवच आहे, असं हे शरीरच तीनही लोकांना गिळून टाकणारं आहे.

सुखं दुःखं भवो भावो ज्ञानम् अज्ञानम् एव च । अत्रैतान्य् उरुवृत्तानि मूलानि च फलानि च

आनंद, दुःख, अस्तित्व, भावना, ज्ञान आणि अज्ञान — या सगळ्यांचे विस्तार, त्यांची मुळे आणि फळे इथेच मोठ्या प्रमाणात दिसतात.

सुखाद् अविद्योदेत्य् उच्चैस् तद् एवान्ते प्रयच्छति । दुःखाद् अविद्योदेत्य् उच्चैस् तद् एवान्ते फलत्य् अलम्

आनंदातून अज्ञान जोरात उगवतं आणि शेवटी तेच परत देतं; दुःखातूनही अज्ञान तितक्याच ताकदीने उगवतं आणि शेवटी त्याचं फळ मिळतं.

भवाद् अविद्योदेत्य् एषा तम् एव फलति स्फुटम् । भावात् सत्ताम् अवाप्नोति तम् एव फलति क्षणात्

अस्तित्वातून अज्ञान उगवतं आणि ते स्पष्टपणे त्याचं फळ देतं; भावनेतून अस्तित्व मिळतं आणि लगेच त्याचं फळ मिळतं.

अज्ञानाद् वृद्धिम् आयाति तद् एवास्याः फलं स्मृतम् । ज्ञानेन याति संवित्तिं तद् एवान्ते प्रयच्छति

अज्ञानामुळे ती वाढते आणि हेच तिचं फळ मानलं जातं. पण ज्ञानामुळे तिला जाणीव मिळते आणि शेवटी तेच फळ परत मिळतं.

नानाविधोल्लासवती वासनामोददायिनी । घनप्रवालपटला तनुर् अस्या विजृम्भते

ती अनेक प्रकारच्या आनंदांनी भरलेली आहे, इच्छा-सुगंध देणारी आहे, आणि जणू दाट कोंब व पानांनी बनलेली तिची देहरचना विस्तारते.

दिवसव्यूहकुसुमा यामिनीलोलषट्पदा । अजस्रं स्पन्दमानैषा प्रपतद्भूतपल्लवा

ती दिवसभर फुलांनी सजलेली असते, रात्रीच्या अस्वस्थ मधमाशांनी गजबजलेली असते, आणि नेहमीच हालचाल करणारी, सतत पडणाऱ्या जीवांच्या कोंबांनी युक्त असते.

आगत्यागत्य तरसा विवेककरिणा क्वचित् । विधूयते धूतरजःप्रसरा पुनर् एति च

कधी कधी विवेकाच्या झपाट्याने येण्या-जाण्यामुळे ती हलते, तिच्या धुळीचा प्रसार उडून जातो, पण पुन्हा ती परत येते.

जायमानप्रवालाढ्या सञ्जाताङ्कुरदन्तुरा । सर्वर्तुकुसुमोपेता समग्ररसशालिनी

नवीन फुटलेल्या कोंबांनी भरलेली, उमलणाऱ्या कळ्यांनी सजलेली, सर्व ऋतूंच्या फुलांनी नटलेली, आणि सर्व रसांनी परिपूर्ण अशी ती आहे.

जन्मपर्वालिनीरन्ध्रा विनाशच्छिद्रदद्रुला । भोगाभोगरसापूर्णा विचारैकघुणक्षता

जन्माच्या आणि नाशाच्या भोकांनी तिचे शरीर झाकलेले आहे, विनाशाच्या तडा गेलेल्या जागांनी ती चिन्हांकित आहे; सुखदुःखाच्या चवींनी भरलेली, पण फक्त विचाराच्या किड्याने जखमी झालेली आहे.

विकसन्त्यः प्रतिदिनं चन्द्रार्कावलयो हि याः । व्योम्नि वातविलोलानि पुष्पाण्य् अस्याः किलाङ्ग ताः

रोज उमलणाऱ्या, म्हणजे चंद्रसूर्याच्या कक्षा, या खरे तर तिची फुलेच आहेत, जी आकाशात वाऱ्याने हलवली जातात.

अस्याः प्रस्फुरिताकाराः कोरकत्वम् उपागताः । पूरिताकाशकोशा यास् तारका रघुनन्दन

तिच्या जी रूपे चमकून उमटतात, ती कळ्यांसारखी झाली आहेत; आणि जी आकाशाचा पसारा भरतात, हे रघुनंदना, त्या म्हणजे ताराच आहेत.

चन्द्रार्कदहनालोका अस्यास् तत् कौसुमं रजः । अनेनेयं हि गौराङ्गी स्त्रीवच् चेतांसि कर्षति

चंद्र, सूर्य आणि अग्नी यांचा प्रकाश हाच तिच्या फुलातील पराग आहे; ह्याच्यामुळे, गोऱ्या त्वचेच्या स्त्री, ती इतर स्त्रियांची मनं आपल्याकडे ओढते.

मनोमातङ्गवलिता सङ्कल्पकलकोकिला । इन्द्रियव्यालशबला तृष्णात्वगुपरञ्जिता

तिचं मन मोठ्या हत्तीप्रमाणे डोलतं, कल्पनेचा कोकिळ तिच्या मनात गातो, इंद्रियांच्या सर्पांनी ती ठिकठिकाणी डागाळलेली आहे, आणि तृष्णेच्या रंगाने रंगवलेली आहे.

नीलाकाशतमालाङ्गसंश्रयेणोन्नतिं गता । रोदसीजानुसुस्तम्भा भुवनोद्यानभूस्थिता

निळ्या आकाशाच्या हारासारख्या विस्तारावर विसावून तिने मोठेपणा मिळवला आहे; पृथ्वी आणि आकाश या दोन स्तंभांवर उभी राहून ती जगाच्या बागेत स्थिर आहे.

अधोब्रह्माण्डखण्डेन स्वालवालेन जालिना । विहिताशेषजलधिजलक्षीरादिसेचना

ब्रह्मांडाच्या खालच्या भागाला आपला आधार करून आणि बारीक केसांच्या जाळ्याने गुंफून, ती सर्व समुद्र, पाणी आणि दूध यांचं सिंचन करते.

त्रयीविलोलभ्रमरा रमणीपुष्परञ्जिता । चित्स्पन्दवातवलिता क्रियाविपुलपत्त्रिका

तीन वेदांच्या भ्रमरांनी गजबजलेली, आनंदाच्या फुलांनी रंगवलेली, चैतन्याच्या वाऱ्याने हलणारी, आणि क्रियेच्या भरपूर पानांनी सजलेली आहे.

कुकर्माजगरव्याप्ता स्वर्गश्रीपुष्पमण्डपा । जीवजीवकनीरन्ध्रा नानामोदमदप्रदा

दुष्कृत्यांच्या सर्पांनी भरलेली, स्वर्गीय सौंदर्य आणि फुलांच्या मंडपांनी सजलेली, जीवांच्या छिद्रांनी भेदलेली, आणि अनेक प्रकारच्या आनंद व मद देणारी आहे.

नानारसमयी चित्रा नानाकुसुमहासिनी । नानाफलावलिव्याप्ता नानावर्णविकासिनी

अनेक रसांनी युक्त, रंगीबेरंगी, विविध फुलांनी बहरलेली, अनेक फळांच्या घडांनी व्यापलेली, आणि अनेक रंगांनी उजळलेली आहे.

नानालवालवलया नानाविहगधारिणी । नानापरागपरुषा नानाभ्रलवलाञ्छिता

अनेक वेल्यांनी वेढलेली, विविध पक्ष्यांनी वसलेली, वेगवेगळ्या परागांनी खरखरीत झालेली, आणि अनेक भ्रमरांच्या झुंडीने चिन्हांकित आहे.