क्षणादिकल्पपर्यन्तस् तेजस्तिमिररञ्जनात् । कालेन किञ्चिद् आलक्ष्यस् स्वकाय उररीकृतः
क्षणापासून कल्पाच्या शेवटापर्यंत, प्रकाश आणि अंधार यांच्या खेळामुळे, काळ फक्त थोडासा जाणवतो, जणू तो स्वतःच्या अस्तित्वाला कवटाळून बसला आहे.
शीतवातातपप्रौढाः प्रोल्लसत्पुष्पदीप्तयः । फलप्रदाश् चरन्तीह कालखे षडृतुग्रहाः
थंडी, वारा आणि ऊन यामुळे परिपक्व झालेल्या, फुलांनी उजळून निघालेल्या, फळ देणाऱ्या सहा ऋतूंच्या ग्रहांचा इथे वावर असतो.
ब्रह्माण्डभैक्षभाण्डे ऽसौ काली भगवती क्रिया । स्वयं दत्त्वैव दत्त्वैव भूतभिक्षां जिघृक्षति
या ब्रह्मांडाच्या भिक्षेच्या पात्रात, काळी ही भगवती कृती, स्वतःच पुन्हा पुन्हा जीवांची भिक्षा देऊन, त्यांना पुन्हा मिळवण्याचा प्रयत्न करते.
पयःपटलविश्रान्तत्रैलोक्याम्भोजकोटरे । करोति घुङ्घुमं भूरि भूतभ्रमरपेटकः
तीन लोकांच्या कमळाच्या पोकळीत, दूधाच्या थरांवर विसावलेले, जीवांचे थवे जणू मधमाश्यांसारखे मोठा गूंज निर्माण करतात.
तिमिरानीलकवरी अर्केन्दुचपलेक्षणा । ब्रह्मोपेन्द्रहरेन्द्रादिधरागिरिवराङ्गिका
तिचे केस काळ्या अंधारासारखे गडद निळे आहेत, तिच्या डोळ्यांत सूर्य आणि चंद्रासारखी चमक आहे, आणि तिच्या अंगावर ब्रह्मा, इंद्र, हरि आणि उत्तम पर्वतांची शोभा आहे.
ब्रह्मतत्त्वैकपितृका लम्बमानपयोधरा । चिच्छक्तिमातृका स्थूला तरला घनचापला
तिच्या अस्तित्वाचा पाया ब्रह्मतत्त्व आहे, तिची छाती भरगच्च आहे, ती चैतन्यशक्तीची जननी आहे, तिचे शरीर मोठे, चपळ आणि सतत हालचालीने भरलेले आहे.
तारकाजालदशना सन्ध्यारुणतराधरा । समस्तपद्मिनीहस्ता शतक्रतुपुरानना
तिचे दात ताऱ्यांच्या झुंडीप्रमाणे आहेत, तिचे ओठ संध्याकाळच्या अरुणतेपेक्षा अधिक तांबडे आहेत, तिच्या हातात सर्व कमळे आहेत, आणि तिचा चेहरा शंभर यज्ञांच्या नगरीसारखा तेजस्वी आहे.
सप्ताब्धिमुक्तालतिका नीलाम्बरपरावृता । जम्बुद्वीपमहानाभिर् वनश्रीरोमराजिका
ती सात समुद्रांतील मोत्यांची माळ आहे, गडद निळ्या वस्त्रांनी वेढलेली आहे, तिचे नाभी जंबुद्वीपाचा महान केंद्रबिंदू आहे, आणि तिच्या अंगावरील केस म्हणजे वनश्रीची शोभा आहे.
भूत्वा भूत्वा विनश्यन्ती त्रिलोकीवृद्धकामिनी । असकृज् जायते नष्टा भूरिविभ्रमकारिणी
तीनही जगांची वृद्ध वेश्या पुन्हा पुन्हा जन्म घेते आणि नष्ट होते; वारंवार निर्माण होऊन हरवते, आणि अनंत गोंधळ निर्माण करते.
मग्नम् अन्यैर् अथोन्मग्नं भीमे कालमहार्णवे । प्रतिकल्पक्षणं क्षीणैर् ब्रह्माण्डस्फुटबुद्बुदैः
भीषण काळाच्या अथांग समुद्रात कधी बुडते, कधी दुसऱ्यांनी वर येते; प्रत्येक युगाच्या क्षणी, थकलेल्या ब्रह्मांडांच्या फुटणाऱ्या फुग्यांसारखी.
कालागाधसरस्यां तु स्थित्वा स्थित्वा पुनः पुनः । कल्पमात्रनिमेषेण डीनं संसारसारसैः
काळाच्या खोल सरोवरात पुन्हा पुन्हा थांबून, एका युगाच्या क्षणातच तिला संसाराचा खरा अर्थ गमावून बसावा लागतो.
उत्पत्योत्पत्य नाशिन्यस् सन्ततास् सृष्टिविद्युतः । कालमेघे स्फुरन्त्य् एताश् चित्प्रकाशमनोरमाः
सृष्टीच्या या सततच्या विजा पुन्हा पुन्हा निर्माण होतात आणि नष्ट होतात; काळाच्या मेघात त्या चमकतात, चैतन्याच्या तेजाने मनमोहक वाटतात.
प्रध्वनद्भूतविहगाः पतन्त्य् अविरतद्रुताः । कालतालात् किलोत्तालाद् ब्रह्माण्डफलपालयः
गर्जनेतून जन्मलेले पक्षी सतत आणि वेगाने उडतात; काळाच्या लयीने आणि वाऱ्याच्या जोराने या विश्वाच्या अंड्याचे रक्षण करणारे निर्माण होतात.
उन्मेषकृतवैरिञ्चसृष्टयो देवनायकाः । निमेषकृतसंहारास् सन्ति केचन कुत्रचित्
ब्रह्मदेव डोळे उघडतो तेव्हा त्याच्या सृष्टीतील देवांचे नेते निर्माण होतात; डोळे मिटतो तेव्हा काही ठिकाणी नाश घडतो.
निमेषोन्मेषसङ्क्षीणकल्पजालास् सहस्रशः । रुद्राः केचन विद्यन्ते कस्मिंश्चित् परमे पुरे
डोळे उघडण्याने आणि मिटण्याने हजारो कल्पांची संख्या कमी होते; कुठेतरी एका श्रेष्ठ नगरीत काही रुद्र अस्तित्वात असतात.
ते ऽपि यस्य निमेषेण भवन्ति न भवन्ति वा । तादृशो ऽप्य् अस्ति देवेशो ह्य् अनन्तेयं क्रियास्थितिः
ज्याच्या डोळ्यांच्या पापण्यांच्या हलण्याने हे सर्व निर्माण होतात किंवा नाहीसे होतात, त्या सर्वांचाही एक देवांचा स्वामी आहे, ज्याची क्रिया आणि अस्तित्व अनंत आहे.
अनन्तसङ्कल्पमये शून्ये च ब्रह्मणः पदे । न सम्भवन्ति का नाम शक्तयश् चित्रयुक्तयः
ब्रह्माच्या त्या रिकाम्या, पण अनंत संकल्पांनी भरलेल्या अवस्थेत, तिथे कोणत्या विविध शक्ती उगवत असतील असं काय आहे?
एवम् अक्षीणसङ्कल्पकल्पार्थभरभास्वरा । जागती कलना येयं तद् अज्ञानविजृम्भितम्
अशा प्रकारे, अनंत संकल्प आणि कल्पांच्या ओझ्याने झळाळणारी ही जगाची प्रक्रिया, ही फक्त अज्ञानाचं विस्तार आहे.
यत् सम्पदो यद् उत सन्ततम् आपदश् च यद् बाल्ययौवनजरामरणोपतापाः । यन् मज्जनं च सुखदुःखपरम्पराभिर् अज्ञानतीव्रतिमिरस्य विभूतयस् ताः
जगातली जी संपत्ती, जी सततची दुःखे, बालपण, तारुण्य, वार्धक्य आणि मृत्यूचे त्रास, सुखदुःखांची अखंड मालिका—हे सगळं तीव्र अज्ञानाच्या अंधाराचं रूप आहे.
संसारवनषण्डे ऽस्मिंश् चित्पर्वततटस्थिते । कीदृशी खल्व् अविद्याख्या लता विकसिता तता
या संसाररूपी वनात, चैतन्यरूपी पर्वताच्या उतारावर, अज्ञान नावाची कुठली वेल अशी फुलून पसरली आहे?
बृहत्पर्वतपर्वाढ्या ब्रह्माण्डत्वक्परावृता । देहयष्टिर् इयं यस्यास् त्रिलोकी लोकलासिनी
ज्याच्या शरीरावर मोठ्या पर्वतरांगा शोभून दिसतात आणि ज्याच्यावर ब्रह्मांडाचं कवच आहे, असं हे शरीरच तीनही लोकांना गिळून टाकणारं आहे.
सुखं दुःखं भवो भावो ज्ञानम् अज्ञानम् एव च । अत्रैतान्य् उरुवृत्तानि मूलानि च फलानि च
आनंद, दुःख, अस्तित्व, भावना, ज्ञान आणि अज्ञान — या सगळ्यांचे विस्तार, त्यांची मुळे आणि फळे इथेच मोठ्या प्रमाणात दिसतात.
सुखाद् अविद्योदेत्य् उच्चैस् तद् एवान्ते प्रयच्छति । दुःखाद् अविद्योदेत्य् उच्चैस् तद् एवान्ते फलत्य् अलम्
आनंदातून अज्ञान जोरात उगवतं आणि शेवटी तेच परत देतं; दुःखातूनही अज्ञान तितक्याच ताकदीने उगवतं आणि शेवटी त्याचं फळ मिळतं.
भवाद् अविद्योदेत्य् एषा तम् एव फलति स्फुटम् । भावात् सत्ताम् अवाप्नोति तम् एव फलति क्षणात्
अस्तित्वातून अज्ञान उगवतं आणि ते स्पष्टपणे त्याचं फळ देतं; भावनेतून अस्तित्व मिळतं आणि लगेच त्याचं फळ मिळतं.
अज्ञानाद् वृद्धिम् आयाति तद् एवास्याः फलं स्मृतम् । ज्ञानेन याति संवित्तिं तद् एवान्ते प्रयच्छति
अज्ञानामुळे ती वाढते आणि हेच तिचं फळ मानलं जातं. पण ज्ञानामुळे तिला जाणीव मिळते आणि शेवटी तेच फळ परत मिळतं.
नानाविधोल्लासवती वासनामोददायिनी । घनप्रवालपटला तनुर् अस्या विजृम्भते
ती अनेक प्रकारच्या आनंदांनी भरलेली आहे, इच्छा-सुगंध देणारी आहे, आणि जणू दाट कोंब व पानांनी बनलेली तिची देहरचना विस्तारते.
दिवसव्यूहकुसुमा यामिनीलोलषट्पदा । अजस्रं स्पन्दमानैषा प्रपतद्भूतपल्लवा
ती दिवसभर फुलांनी सजलेली असते, रात्रीच्या अस्वस्थ मधमाशांनी गजबजलेली असते, आणि नेहमीच हालचाल करणारी, सतत पडणाऱ्या जीवांच्या कोंबांनी युक्त असते.
आगत्यागत्य तरसा विवेककरिणा क्वचित् । विधूयते धूतरजःप्रसरा पुनर् एति च
कधी कधी विवेकाच्या झपाट्याने येण्या-जाण्यामुळे ती हलते, तिच्या धुळीचा प्रसार उडून जातो, पण पुन्हा ती परत येते.
जायमानप्रवालाढ्या सञ्जाताङ्कुरदन्तुरा । सर्वर्तुकुसुमोपेता समग्ररसशालिनी
नवीन फुटलेल्या कोंबांनी भरलेली, उमलणाऱ्या कळ्यांनी सजलेली, सर्व ऋतूंच्या फुलांनी नटलेली, आणि सर्व रसांनी परिपूर्ण अशी ती आहे.
जन्मपर्वालिनीरन्ध्रा विनाशच्छिद्रदद्रुला । भोगाभोगरसापूर्णा विचारैकघुणक्षता
जन्माच्या आणि नाशाच्या भोकांनी तिचे शरीर झाकलेले आहे, विनाशाच्या तडा गेलेल्या जागांनी ती चिन्हांकित आहे; सुखदुःखाच्या चवींनी भरलेली, पण फक्त विचाराच्या किड्याने जखमी झालेली आहे.