भुक्तेन्दुखण्डकबिसा नीलनीरदशेवले । स्वर्गमार्गसरस्य् अन्तस् स्फुरन्ति सुरसारसाः
स्वर्गाच्या मार्गातील सरोवरात, चंद्राच्या तुकड्यांसारखे कमळाच्या देठांमध्ये आणि निळ्या ढगांसारख्या शैवालामध्ये, अमृतासारखे रस चमकत आहेत.
नानाफलावलिमती वासनाजलमालिता । स्पन्दामोदमयी स्फीता क्रियाविकसिताब्जिनी
नानाविध फळांनी भरलेली, इच्छा-वासनेच्या जाळ्याने सजलेली, आनंदाने फुललेली आणि कृतीच्या उमलत्या कमळाप्रमाणे बहरलेली आहे.
वराकी सृष्टिशफरी स्फुरन्ती भवपल्वले । कृतान्तवृद्धगृध्रेण शठेन विनिगीर्यते
ही सृष्टीची दुर्दैवी मासळी, जगाच्या तळ्यात फडफडत असताना, मृत्यूच्या म्हाताऱ्या आणि धूर्त गिधाडाने गिळली जाते.
तरङ्गफेनमालेव सैवान्येव च भङ्गुरा । श्वश् श्वो ऽपरेन्दुलेखेव समुदेति विचित्रता
लाट आणि फेस जसे क्षणभंगुर असतात, तशीच ही विविधता देखील आहे; रोज नवे चंद्रकोर जशी उमटते, तशी नवी नवी आश्चर्ये प्रकट होत असतात.
भूरिभूतशरावाणि क्षणभङ्गीनि कुर्वता । इदं कालकुलालेन चक्रं विपरिवर्त्यते
असंख्य तुकड्यांसारखी ही सृष्टी, क्षणाक्षणाला बदलणारी, काळ नावाच्या कुंभाराने या जन्ममरणाच्या चक्राला फिरवले आणि उलटे केले आहे.
असङ्ख्यातान्य् अनल्पानि सञ्जातान्य् अचले पदे । जगज्जङ्गलजालानि दग्धानि युगवह्निना
त्या अचल ठिकाणी, अनंत आणि विशाल जगांच्या जाळ्या निर्माण झाल्या आणि युगांच्या आगीने भस्म झाल्या.
भावाभावैर् अपर्यन्तैस् सुखदुःखदशाशतैः । वैपरीत्यं प्रयातीयम् अजस्रं जागती स्थितिः
अस्तित्व आणि नास्तित्वाच्या अंतहीन अवस्थांमधून, सुखदुःखाच्या शेकडो स्थितींमधून, या जगाची स्थिती नेहमी उलथापालथ होत राहते.
क्षुब्धैर् युगपरावर्तैर् वासनाशृङ्खलोम्भिता । मोहाशनिनिपातैश् च न रुग्णा ध्रुवधीरता
युगांच्या मोठ्या उलथापालथींनी हलवले गेले, वासनांच्या साखळ्यांनी बांधले गेले, आणि मोहाच्या वीजांनी सुद्धा झोडपले गेले, तरीही खरी स्थिरता कधीच डळमळत नाही.
शतशो विद्रुतारीन्द्रैर् दनुपुत्रैर् अभिद्रुताम् । भगभग्नत्रपाम् ऐन्द्रीं तनुं वहति वासना
वासनांनी इंद्राची पत्नी जणू धारण केली आहे, तिची लाज मोडली गेली आहे, आणि शंभरों इंद्र व दानवपुत्र तिचा पाठलाग करत आहेत.
विशत्य् अविरतं धूतसर्गपांसुपरम्परा । नित्यं नियतिवात्येयं कालव्यालगलान्तरम्
ही नियतीची वाऱ्यासारखी झुळूक, सृष्टीच्या सतत हलणाऱ्या धुळीच्या ओघातून नेहमीच आत येते आणि काळरुपी सर्पाच्या गळ्यातून सतत वाहते.
पदार्थाम्भांसि सर्वाणि फलफेनानि सर्वतः । पतन्त्य् अविरतापातम् अभाववडवामुखम्
सर्व वस्तूंच्या पाण्यासारख्या गोष्टी, जिकडे तिकडे फळं व फेसासारख्या, अखंडपणे अस्तित्वाच्या आगीच्या तोंडात पडतात.
स्फुरन्त्य् आकस्मिकोद्भूता विचित्रा द्रव्यशक्तयः । स्वभावमात्रसम्पन्नास् स्पन्दश्रिय इवाम्भसाम्
विविध पदार्थांच्या अद्भुत शक्ती, अचानक प्रकट होतात, आणि फक्त त्यांच्या स्वभावामुळे चमकतात, जणू पाण्यावरच्या लहरींच्या शोभेसारख्या.
भूतमौक्तिकसम्पूर्णान् बृहतस् सुबहून् अपि । जगत्कलभकान् अत्ति कृतान्तोद्रिक्तकेसरी
मृत्यूचा सिंह, ज्याच्या अय्यरांची केसांची फुलोरा ताठ झालेली आहे, तो या जगातल्या असंख्य आणि मोठ्या जीवांच्या मण्यांसारख्या तुकड्यांनाही गिळून टाकतो.
कुलशैलफला मेघपक्षपुञ्जा जलासृजः । जायन्ते च म्रियन्ते च डीयन्ते च जगत्खगाः
पर्वतांवरील झाडांची फळं, मेघ, पक्ष्यांचे थवे आणि पाण्याच्या धाराही या जगात जन्म घेतात, मरतात आणि नाहीशा होतात — जणू या जगातील पक्ष्यांसारख्या.
चिद्भित्तौ स्पन्दशुभ्रायां रङ्गैः पञ्चभिर् इन्द्रियैः । उन्मीलयति संसारचित्राणि विधिचित्रकृत्
चैतन्याच्या उजळ कॅनव्हासवर, पाच इंद्रियांच्या रंगांनी, विधी नावाचा अद्भुत चित्रकार या संसाराच्या विविध चित्रांची उकल करतो.
अजस्रगत्वरीं सर्वपरिस्पन्दविधायिनीं । निमेषशतभागाङ्गीम् अच्छाम् उत्साहिताङ्कुराम्
ती नेहमीच हलती असते, सर्व हालचालींना कारणीभूत असते, अगदी स्वच्छ असते, डोळ्याच्या पापणीच्या शंभराव्या भागाएवढी लहान तिची अंगे असतात आणि ती कोणत्याही अडथळ्याशिवाय अंकुरते.
सूक्ष्मां कालस्य कलनां स्वसमुत्थानकारिणीम् । ध्यानेनेवान्ववेक्षन्ते स्थिरास् स्थावरजातयः
स्थिर असलेल्या वनस्पतींसारख्या जीवांना, स्वतःच्या स्वभावातून निर्माण होणाऱ्या काळाच्या सूक्ष्म जाणिवा ध्यानासारख्या वाटतात.
रागद्वेषसमुत्थेन भावाभावमयेन च । जरामरणमोहेन जीर्णा जङ्गमजातयः
चालणाऱ्या सर्व प्राणिजाती, आसक्ती-वैर, अस्तित्व-नास्तित्व आणि वार्धक्य-मृत्यूच्या मोहामुळे थकून जातात.
स्वदुष्कृतोत्तमध्यानधारिण्यो धरणीतले । नियत्या नियतं कालं पीड्यन्ते कीटपङ्क्तयः
पृथ्वीवर असणाऱ्या किड्यांच्या रांगा, स्वतःच्या चांगल्या-वाईट कर्मांच्या आणि ध्यानाच्या ठशांनी, नियतीने ठरवलेल्या काळासाठी त्रस्त होतात.
क्षणेनादृश्य एवेदं निगिरत्य् अखिलं सुखी । सुदुर्लक्ष्यबिलः कालव्यालो विपुलभोगवान्
क्षणातच, अदृश्य असलेला आणि मोठ्या भोगांनी युक्त असा काळरूपी सर्प, ज्याचे निवासस्थान शोधणे कठीण आहे, आनंदाने हे सर्व गिळून टाकतो.
क्षणादिकल्पपर्यन्तस् तेजस्तिमिररञ्जनात् । कालेन किञ्चिद् आलक्ष्यस् स्वकाय उररीकृतः
क्षणापासून कल्पाच्या शेवटापर्यंत, प्रकाश आणि अंधार यांच्या खेळामुळे, काळ फक्त थोडासा जाणवतो, जणू तो स्वतःच्या अस्तित्वाला कवटाळून बसला आहे.
शीतवातातपप्रौढाः प्रोल्लसत्पुष्पदीप्तयः । फलप्रदाश् चरन्तीह कालखे षडृतुग्रहाः
थंडी, वारा आणि ऊन यामुळे परिपक्व झालेल्या, फुलांनी उजळून निघालेल्या, फळ देणाऱ्या सहा ऋतूंच्या ग्रहांचा इथे वावर असतो.
ब्रह्माण्डभैक्षभाण्डे ऽसौ काली भगवती क्रिया । स्वयं दत्त्वैव दत्त्वैव भूतभिक्षां जिघृक्षति
या ब्रह्मांडाच्या भिक्षेच्या पात्रात, काळी ही भगवती कृती, स्वतःच पुन्हा पुन्हा जीवांची भिक्षा देऊन, त्यांना पुन्हा मिळवण्याचा प्रयत्न करते.
पयःपटलविश्रान्तत्रैलोक्याम्भोजकोटरे । करोति घुङ्घुमं भूरि भूतभ्रमरपेटकः
तीन लोकांच्या कमळाच्या पोकळीत, दूधाच्या थरांवर विसावलेले, जीवांचे थवे जणू मधमाश्यांसारखे मोठा गूंज निर्माण करतात.
तिमिरानीलकवरी अर्केन्दुचपलेक्षणा । ब्रह्मोपेन्द्रहरेन्द्रादिधरागिरिवराङ्गिका
तिचे केस काळ्या अंधारासारखे गडद निळे आहेत, तिच्या डोळ्यांत सूर्य आणि चंद्रासारखी चमक आहे, आणि तिच्या अंगावर ब्रह्मा, इंद्र, हरि आणि उत्तम पर्वतांची शोभा आहे.
ब्रह्मतत्त्वैकपितृका लम्बमानपयोधरा । चिच्छक्तिमातृका स्थूला तरला घनचापला
तिच्या अस्तित्वाचा पाया ब्रह्मतत्त्व आहे, तिची छाती भरगच्च आहे, ती चैतन्यशक्तीची जननी आहे, तिचे शरीर मोठे, चपळ आणि सतत हालचालीने भरलेले आहे.
तारकाजालदशना सन्ध्यारुणतराधरा । समस्तपद्मिनीहस्ता शतक्रतुपुरानना
तिचे दात ताऱ्यांच्या झुंडीप्रमाणे आहेत, तिचे ओठ संध्याकाळच्या अरुणतेपेक्षा अधिक तांबडे आहेत, तिच्या हातात सर्व कमळे आहेत, आणि तिचा चेहरा शंभर यज्ञांच्या नगरीसारखा तेजस्वी आहे.
सप्ताब्धिमुक्तालतिका नीलाम्बरपरावृता । जम्बुद्वीपमहानाभिर् वनश्रीरोमराजिका
ती सात समुद्रांतील मोत्यांची माळ आहे, गडद निळ्या वस्त्रांनी वेढलेली आहे, तिचे नाभी जंबुद्वीपाचा महान केंद्रबिंदू आहे, आणि तिच्या अंगावरील केस म्हणजे वनश्रीची शोभा आहे.
भूत्वा भूत्वा विनश्यन्ती त्रिलोकीवृद्धकामिनी । असकृज् जायते नष्टा भूरिविभ्रमकारिणी
तीनही जगांची वृद्ध वेश्या पुन्हा पुन्हा जन्म घेते आणि नष्ट होते; वारंवार निर्माण होऊन हरवते, आणि अनंत गोंधळ निर्माण करते.
मग्नम् अन्यैर् अथोन्मग्नं भीमे कालमहार्णवे । प्रतिकल्पक्षणं क्षीणैर् ब्रह्माण्डस्फुटबुद्बुदैः
भीषण काळाच्या अथांग समुद्रात कधी बुडते, कधी दुसऱ्यांनी वर येते; प्रत्येक युगाच्या क्षणी, थकलेल्या ब्रह्मांडांच्या फुटणाऱ्या फुग्यांसारखी.