अन्तश्शून्योन्नतध्वस्तचित्तचैत्यकृतालयः । याच्ञाबहुलयामिन्यां लोभोलूको विवल्गति
आतून रिकामे आणि अस्थिर, चित्ताच्या गोंधळलेल्या विचारांनी उद्ध्वस्त झालेले मन, भिकेच्या रात्रीत लोभाचा घुबड मोकळेपणाने विहार करत असतो.
पूर्वं गृहीत्वा कर्णाभ्यां स्फुरन्तम् अभितश् चिरम् । जराजर्जरमार्जारी यौवनाखुं निकृन्तति
म्हातारपणाची मांजर आधी दोन्ही कानांनी धरते आणि बराच काळ हालवते, मग ती तरुणपणाच्या उंदराला सहजपणे कापून टाकते.
निस्सारा क्रमशः क्रान्तधराधरसमुन्नतिः । दिण्डीरपिण्डिकेवेयं सृष्टिर् आयाति पुष्टताम्
ही सृष्टी मूळात काहीच नसलेली, हळूहळू वाढते आणि कमी होते, जणू मातीच्या गोळ्याचा आकार कधी फुगतो, कधी आकुंचन पावतो, तशीच ती वरवर भरलेली वाटते.
आभासपुष्पधवला जगत्पल्लवशालिनी । सत्तालता विकसिता धर्मार्थफलधारिणी
अस्तित्वाची वेल उमलली आहे, तिच्यावर भासांच्या शुभ्र फुलांचा सडा पडला आहे, जगाच्या कोवळ्या पालवीने ती बहरली आहे, आणि ती धर्म व संपत्ती या फळांना धारण करते.
सुराचलमहास्थूणं चन्द्रसूर्यगवाक्षकम् । गगनाच्छादनं चारु ध्रियते त्रिजगद्गृहम्
त्रैलोक्याचे हे घर, दिव्य पर्वतांच्या भक्कम खांद्यांवर उभे आहे, सूर्य आणि चंद्र त्याच्या खिडक्या आहेत, आणि आकाश त्याचे सुंदर छप्पर आहे.
संसारसरसि स्फारे चरन्ति प्राणषट्पदाः । शरीरपुष्करेष्व् अन्तश् चिद्रूपरसपायिनः
संसाराच्या या विशाल सरोवरात प्राणांची सहा प्रकारची मधमाशा फिरतात, शरीररूपी कमळांच्या आत चेतनेचा अमृतरस पितात.
नभोमार्गमहानीलकुट्टिमे कान्तिशालिनी । भुवनाववरस्यान्तस् स्फुरत्य् आदित्यदीपिका
जगाच्या खालच्या स्तरांमध्ये, आकाशाच्या निळ्या फरशावर, सूर्याचा तेजस्वी दिवा उजळतो.
आशातन्तुनिबद्धाङ्गी जनताजीर्णपक्षिणी । स्ववासनाशलाकान्ते निबद्धेन्द्रियपञ्जरे
माणसाचा वृद्ध पक्षी, आशेच्या धाग्यांनी बांधलेला, आपल्या इच्छांच्या पोकळीत, इंद्रियांच्या पिंजऱ्यात अडकलेला आहे.
अनारतपतज्जातभूतपर्णपरम्परा । स्पन्दते ऽजगरामृष्टा संसृतिव्रततिश् चिरम्
सूर्याने नेहमी भाजल्या जाणाऱ्या पानांच्या मालिकेसारखी, जीवांची परंपरा, नाशाच्या सर्पाने न स्पर्शलेली, खूप काळ थरथरते.
पृष्ठे कतिपयं कालम् अदृष्टाः कालजालिना । अधःकृतोग्रनरकपङ्काश् शङ्कोज्झिताः क्षणम्
काही काळासाठी, काही जण काळाच्या जाळ्याच्या पाठीवर दिसत नाहीत; पण लगेचच, नरकाच्या खोल चिखलात टाकले गेले की, ते क्षणातच नाहीसे होतात.
भुक्तेन्दुखण्डकबिसा नीलनीरदशेवले । स्वर्गमार्गसरस्य् अन्तस् स्फुरन्ति सुरसारसाः
स्वर्गाच्या मार्गातील सरोवरात, चंद्राच्या तुकड्यांसारखे कमळाच्या देठांमध्ये आणि निळ्या ढगांसारख्या शैवालामध्ये, अमृतासारखे रस चमकत आहेत.
नानाफलावलिमती वासनाजलमालिता । स्पन्दामोदमयी स्फीता क्रियाविकसिताब्जिनी
नानाविध फळांनी भरलेली, इच्छा-वासनेच्या जाळ्याने सजलेली, आनंदाने फुललेली आणि कृतीच्या उमलत्या कमळाप्रमाणे बहरलेली आहे.
वराकी सृष्टिशफरी स्फुरन्ती भवपल्वले । कृतान्तवृद्धगृध्रेण शठेन विनिगीर्यते
ही सृष्टीची दुर्दैवी मासळी, जगाच्या तळ्यात फडफडत असताना, मृत्यूच्या म्हाताऱ्या आणि धूर्त गिधाडाने गिळली जाते.
तरङ्गफेनमालेव सैवान्येव च भङ्गुरा । श्वश् श्वो ऽपरेन्दुलेखेव समुदेति विचित्रता
लाट आणि फेस जसे क्षणभंगुर असतात, तशीच ही विविधता देखील आहे; रोज नवे चंद्रकोर जशी उमटते, तशी नवी नवी आश्चर्ये प्रकट होत असतात.
भूरिभूतशरावाणि क्षणभङ्गीनि कुर्वता । इदं कालकुलालेन चक्रं विपरिवर्त्यते
असंख्य तुकड्यांसारखी ही सृष्टी, क्षणाक्षणाला बदलणारी, काळ नावाच्या कुंभाराने या जन्ममरणाच्या चक्राला फिरवले आणि उलटे केले आहे.
असङ्ख्यातान्य् अनल्पानि सञ्जातान्य् अचले पदे । जगज्जङ्गलजालानि दग्धानि युगवह्निना
त्या अचल ठिकाणी, अनंत आणि विशाल जगांच्या जाळ्या निर्माण झाल्या आणि युगांच्या आगीने भस्म झाल्या.
भावाभावैर् अपर्यन्तैस् सुखदुःखदशाशतैः । वैपरीत्यं प्रयातीयम् अजस्रं जागती स्थितिः
अस्तित्व आणि नास्तित्वाच्या अंतहीन अवस्थांमधून, सुखदुःखाच्या शेकडो स्थितींमधून, या जगाची स्थिती नेहमी उलथापालथ होत राहते.
क्षुब्धैर् युगपरावर्तैर् वासनाशृङ्खलोम्भिता । मोहाशनिनिपातैश् च न रुग्णा ध्रुवधीरता
युगांच्या मोठ्या उलथापालथींनी हलवले गेले, वासनांच्या साखळ्यांनी बांधले गेले, आणि मोहाच्या वीजांनी सुद्धा झोडपले गेले, तरीही खरी स्थिरता कधीच डळमळत नाही.
शतशो विद्रुतारीन्द्रैर् दनुपुत्रैर् अभिद्रुताम् । भगभग्नत्रपाम् ऐन्द्रीं तनुं वहति वासना
वासनांनी इंद्राची पत्नी जणू धारण केली आहे, तिची लाज मोडली गेली आहे, आणि शंभरों इंद्र व दानवपुत्र तिचा पाठलाग करत आहेत.
विशत्य् अविरतं धूतसर्गपांसुपरम्परा । नित्यं नियतिवात्येयं कालव्यालगलान्तरम्
ही नियतीची वाऱ्यासारखी झुळूक, सृष्टीच्या सतत हलणाऱ्या धुळीच्या ओघातून नेहमीच आत येते आणि काळरुपी सर्पाच्या गळ्यातून सतत वाहते.
पदार्थाम्भांसि सर्वाणि फलफेनानि सर्वतः । पतन्त्य् अविरतापातम् अभाववडवामुखम्
सर्व वस्तूंच्या पाण्यासारख्या गोष्टी, जिकडे तिकडे फळं व फेसासारख्या, अखंडपणे अस्तित्वाच्या आगीच्या तोंडात पडतात.
स्फुरन्त्य् आकस्मिकोद्भूता विचित्रा द्रव्यशक्तयः । स्वभावमात्रसम्पन्नास् स्पन्दश्रिय इवाम्भसाम्
विविध पदार्थांच्या अद्भुत शक्ती, अचानक प्रकट होतात, आणि फक्त त्यांच्या स्वभावामुळे चमकतात, जणू पाण्यावरच्या लहरींच्या शोभेसारख्या.
भूतमौक्तिकसम्पूर्णान् बृहतस् सुबहून् अपि । जगत्कलभकान् अत्ति कृतान्तोद्रिक्तकेसरी
मृत्यूचा सिंह, ज्याच्या अय्यरांची केसांची फुलोरा ताठ झालेली आहे, तो या जगातल्या असंख्य आणि मोठ्या जीवांच्या मण्यांसारख्या तुकड्यांनाही गिळून टाकतो.
कुलशैलफला मेघपक्षपुञ्जा जलासृजः । जायन्ते च म्रियन्ते च डीयन्ते च जगत्खगाः
पर्वतांवरील झाडांची फळं, मेघ, पक्ष्यांचे थवे आणि पाण्याच्या धाराही या जगात जन्म घेतात, मरतात आणि नाहीशा होतात — जणू या जगातील पक्ष्यांसारख्या.
चिद्भित्तौ स्पन्दशुभ्रायां रङ्गैः पञ्चभिर् इन्द्रियैः । उन्मीलयति संसारचित्राणि विधिचित्रकृत्
चैतन्याच्या उजळ कॅनव्हासवर, पाच इंद्रियांच्या रंगांनी, विधी नावाचा अद्भुत चित्रकार या संसाराच्या विविध चित्रांची उकल करतो.
अजस्रगत्वरीं सर्वपरिस्पन्दविधायिनीं । निमेषशतभागाङ्गीम् अच्छाम् उत्साहिताङ्कुराम्
ती नेहमीच हलती असते, सर्व हालचालींना कारणीभूत असते, अगदी स्वच्छ असते, डोळ्याच्या पापणीच्या शंभराव्या भागाएवढी लहान तिची अंगे असतात आणि ती कोणत्याही अडथळ्याशिवाय अंकुरते.
सूक्ष्मां कालस्य कलनां स्वसमुत्थानकारिणीम् । ध्यानेनेवान्ववेक्षन्ते स्थिरास् स्थावरजातयः
स्थिर असलेल्या वनस्पतींसारख्या जीवांना, स्वतःच्या स्वभावातून निर्माण होणाऱ्या काळाच्या सूक्ष्म जाणिवा ध्यानासारख्या वाटतात.
रागद्वेषसमुत्थेन भावाभावमयेन च । जरामरणमोहेन जीर्णा जङ्गमजातयः
चालणाऱ्या सर्व प्राणिजाती, आसक्ती-वैर, अस्तित्व-नास्तित्व आणि वार्धक्य-मृत्यूच्या मोहामुळे थकून जातात.
स्वदुष्कृतोत्तमध्यानधारिण्यो धरणीतले । नियत्या नियतं कालं पीड्यन्ते कीटपङ्क्तयः
पृथ्वीवर असणाऱ्या किड्यांच्या रांगा, स्वतःच्या चांगल्या-वाईट कर्मांच्या आणि ध्यानाच्या ठशांनी, नियतीने ठरवलेल्या काळासाठी त्रस्त होतात.
क्षणेनादृश्य एवेदं निगिरत्य् अखिलं सुखी । सुदुर्लक्ष्यबिलः कालव्यालो विपुलभोगवान्
क्षणातच, अदृश्य असलेला आणि मोठ्या भोगांनी युक्त असा काळरूपी सर्प, ज्याचे निवासस्थान शोधणे कठीण आहे, आनंदाने हे सर्व गिळून टाकतो.