समुपैति मतिर् दुःखं दुःखं च शतशाखताम् । दुःखशाखासु जायन्ते नानाकर्मफलश्रियः
मन दुःखाकडे वळतं, आणि ते दुःख शंभर शाखांमध्ये पसरतं; त्या दुःखाच्या फांद्यांवर वेगवेगळ्या कर्मांची फळं उगवतात.
बद्धजालघनाकाराः कारार्थम् इव रज्जवः । वीरुधः प्रावृषीवाशाः प्रतानगहनस्थिताः
इच्छा जणू जाड जाळ्यांसारख्या दोऱ्यांनी बांधलेल्या असतात, जणू त्या फक्त बांधण्यासाठीच आहेत; पावसाळ्यातील वेलींप्रमाणे त्या एकमेकींत गुंतलेल्या राहतात.
सारतां मोहमिहिका कार्याकार्यविकारिणी । यमुना प्रावृषीवैति तिमिरश्यामलाचिरम्
मोहाचं धुकं काहीच सार नसलेलं आणि योग्य-अयोग्याची रूपं बदलणारं असतं; ते लवकरच पावसाळ्यातील काळ्या यमुनासारखं गडद होतं.
कटूकृतान्तःकरणो नानाकारविकारदः । स्वदते विगतस्नेहं जन्मप्रतिविषारसः
मन आतून कडू झालं की, त्यातून अनेक प्रकारचे बदल आणि रूपं निर्माण होतात; ते प्रेमाशिवाय वारंवार जन्म घेण्याचा कडवट स्वाद चाखतं.
व्याधूतजर्जराजीर्णजनतापर्णराजयः । स्वकर्मपवना वान्ति नानाकनकरेणवः
स्वतःच्या कर्माच्या वाऱ्यांनी, आजारी, वृद्ध, थकलेल्या माणसांची सोन्यासारखी धूळ इकडे तिकडे उडवली जाते.
कालः कवलितानन्तजगत्पक्वफलो ऽप्य् अयम् । घस्मरापारजठरः कल्पैर् अपि न तृप्यति
हा काळ, ज्याने अगणित जगं आणि पिकलेली फळं गिळली आहेत, त्याचं पोट कधीच भरत नाही, कितीही युगं गेली तरी त्याला तृप्ती मिळत नाही.
मोहमारुतपा मत्तास् त्वराविषविकारिणः । स्फुरन्तीहाहयश् चित्तबिले बलवदापदः
मोहाच्या वाऱ्याने वेडे झालेले, घाईच्या विषाने बदललेले, मनाच्या गुहेतून जंगली घोड्यासारख्या बलाढ्य आपत्ती उसळतात.
चिन्तापिशाच्योपहता विवेकेन्दूदयं विना । तमसैव निरालोका याति यौवनयामिनी
विवेकाचा चंद्र उगवला नाही, तर तरुणपणाची रात्र चिंता या राक्षसीने पछाडलेली, काळोखातच संपते.
जिह्वा जर्जरताम् एति प्राकृतानुनयज्वरैः । पद्मकोटरकोणस्थम् अपि पत्त्रं हिमैर् इव
जिभेला जेव्हा खोट्या चवीच्या नादाने वारंवार त्रास होतो, तेव्हा ती जशी फुलाच्या पाकळीला थंडी लागून कोमेजते, तशीच जीभही थकून जाते.
दुःखजीवमहाष्ठीलः कष्टकण्टकसङ्कटः । सहस्रशाखतां याति दारिद्र्यदृढशल्मलिः
दुःखाने भरलेले हे कठीण आणि काटेरी जीवन, गरिबीच्या खोल मुळांवर उभे राहून, जणू हजारो फांद्या असलेल्या साळमलीच्या झाडासारखे वाढते.
अन्तश्शून्योन्नतध्वस्तचित्तचैत्यकृतालयः । याच्ञाबहुलयामिन्यां लोभोलूको विवल्गति
आतून रिकामे आणि अस्थिर, चित्ताच्या गोंधळलेल्या विचारांनी उद्ध्वस्त झालेले मन, भिकेच्या रात्रीत लोभाचा घुबड मोकळेपणाने विहार करत असतो.
पूर्वं गृहीत्वा कर्णाभ्यां स्फुरन्तम् अभितश् चिरम् । जराजर्जरमार्जारी यौवनाखुं निकृन्तति
म्हातारपणाची मांजर आधी दोन्ही कानांनी धरते आणि बराच काळ हालवते, मग ती तरुणपणाच्या उंदराला सहजपणे कापून टाकते.
निस्सारा क्रमशः क्रान्तधराधरसमुन्नतिः । दिण्डीरपिण्डिकेवेयं सृष्टिर् आयाति पुष्टताम्
ही सृष्टी मूळात काहीच नसलेली, हळूहळू वाढते आणि कमी होते, जणू मातीच्या गोळ्याचा आकार कधी फुगतो, कधी आकुंचन पावतो, तशीच ती वरवर भरलेली वाटते.
आभासपुष्पधवला जगत्पल्लवशालिनी । सत्तालता विकसिता धर्मार्थफलधारिणी
अस्तित्वाची वेल उमलली आहे, तिच्यावर भासांच्या शुभ्र फुलांचा सडा पडला आहे, जगाच्या कोवळ्या पालवीने ती बहरली आहे, आणि ती धर्म व संपत्ती या फळांना धारण करते.
सुराचलमहास्थूणं चन्द्रसूर्यगवाक्षकम् । गगनाच्छादनं चारु ध्रियते त्रिजगद्गृहम्
त्रैलोक्याचे हे घर, दिव्य पर्वतांच्या भक्कम खांद्यांवर उभे आहे, सूर्य आणि चंद्र त्याच्या खिडक्या आहेत, आणि आकाश त्याचे सुंदर छप्पर आहे.
संसारसरसि स्फारे चरन्ति प्राणषट्पदाः । शरीरपुष्करेष्व् अन्तश् चिद्रूपरसपायिनः
संसाराच्या या विशाल सरोवरात प्राणांची सहा प्रकारची मधमाशा फिरतात, शरीररूपी कमळांच्या आत चेतनेचा अमृतरस पितात.
नभोमार्गमहानीलकुट्टिमे कान्तिशालिनी । भुवनाववरस्यान्तस् स्फुरत्य् आदित्यदीपिका
जगाच्या खालच्या स्तरांमध्ये, आकाशाच्या निळ्या फरशावर, सूर्याचा तेजस्वी दिवा उजळतो.
आशातन्तुनिबद्धाङ्गी जनताजीर्णपक्षिणी । स्ववासनाशलाकान्ते निबद्धेन्द्रियपञ्जरे
माणसाचा वृद्ध पक्षी, आशेच्या धाग्यांनी बांधलेला, आपल्या इच्छांच्या पोकळीत, इंद्रियांच्या पिंजऱ्यात अडकलेला आहे.
अनारतपतज्जातभूतपर्णपरम्परा । स्पन्दते ऽजगरामृष्टा संसृतिव्रततिश् चिरम्
सूर्याने नेहमी भाजल्या जाणाऱ्या पानांच्या मालिकेसारखी, जीवांची परंपरा, नाशाच्या सर्पाने न स्पर्शलेली, खूप काळ थरथरते.
पृष्ठे कतिपयं कालम् अदृष्टाः कालजालिना । अधःकृतोग्रनरकपङ्काश् शङ्कोज्झिताः क्षणम्
काही काळासाठी, काही जण काळाच्या जाळ्याच्या पाठीवर दिसत नाहीत; पण लगेचच, नरकाच्या खोल चिखलात टाकले गेले की, ते क्षणातच नाहीसे होतात.
भुक्तेन्दुखण्डकबिसा नीलनीरदशेवले । स्वर्गमार्गसरस्य् अन्तस् स्फुरन्ति सुरसारसाः
स्वर्गाच्या मार्गातील सरोवरात, चंद्राच्या तुकड्यांसारखे कमळाच्या देठांमध्ये आणि निळ्या ढगांसारख्या शैवालामध्ये, अमृतासारखे रस चमकत आहेत.
नानाफलावलिमती वासनाजलमालिता । स्पन्दामोदमयी स्फीता क्रियाविकसिताब्जिनी
नानाविध फळांनी भरलेली, इच्छा-वासनेच्या जाळ्याने सजलेली, आनंदाने फुललेली आणि कृतीच्या उमलत्या कमळाप्रमाणे बहरलेली आहे.
वराकी सृष्टिशफरी स्फुरन्ती भवपल्वले । कृतान्तवृद्धगृध्रेण शठेन विनिगीर्यते
ही सृष्टीची दुर्दैवी मासळी, जगाच्या तळ्यात फडफडत असताना, मृत्यूच्या म्हाताऱ्या आणि धूर्त गिधाडाने गिळली जाते.
तरङ्गफेनमालेव सैवान्येव च भङ्गुरा । श्वश् श्वो ऽपरेन्दुलेखेव समुदेति विचित्रता
लाट आणि फेस जसे क्षणभंगुर असतात, तशीच ही विविधता देखील आहे; रोज नवे चंद्रकोर जशी उमटते, तशी नवी नवी आश्चर्ये प्रकट होत असतात.
भूरिभूतशरावाणि क्षणभङ्गीनि कुर्वता । इदं कालकुलालेन चक्रं विपरिवर्त्यते
असंख्य तुकड्यांसारखी ही सृष्टी, क्षणाक्षणाला बदलणारी, काळ नावाच्या कुंभाराने या जन्ममरणाच्या चक्राला फिरवले आणि उलटे केले आहे.
असङ्ख्यातान्य् अनल्पानि सञ्जातान्य् अचले पदे । जगज्जङ्गलजालानि दग्धानि युगवह्निना
त्या अचल ठिकाणी, अनंत आणि विशाल जगांच्या जाळ्या निर्माण झाल्या आणि युगांच्या आगीने भस्म झाल्या.
भावाभावैर् अपर्यन्तैस् सुखदुःखदशाशतैः । वैपरीत्यं प्रयातीयम् अजस्रं जागती स्थितिः
अस्तित्व आणि नास्तित्वाच्या अंतहीन अवस्थांमधून, सुखदुःखाच्या शेकडो स्थितींमधून, या जगाची स्थिती नेहमी उलथापालथ होत राहते.
क्षुब्धैर् युगपरावर्तैर् वासनाशृङ्खलोम्भिता । मोहाशनिनिपातैश् च न रुग्णा ध्रुवधीरता
युगांच्या मोठ्या उलथापालथींनी हलवले गेले, वासनांच्या साखळ्यांनी बांधले गेले, आणि मोहाच्या वीजांनी सुद्धा झोडपले गेले, तरीही खरी स्थिरता कधीच डळमळत नाही.
शतशो विद्रुतारीन्द्रैर् दनुपुत्रैर् अभिद्रुताम् । भगभग्नत्रपाम् ऐन्द्रीं तनुं वहति वासना
वासनांनी इंद्राची पत्नी जणू धारण केली आहे, तिची लाज मोडली गेली आहे, आणि शंभरों इंद्र व दानवपुत्र तिचा पाठलाग करत आहेत.
विशत्य् अविरतं धूतसर्गपांसुपरम्परा । नित्यं नियतिवात्येयं कालव्यालगलान्तरम्
ही नियतीची वाऱ्यासारखी झुळूक, सृष्टीच्या सतत हलणाऱ्या धुळीच्या ओघातून नेहमीच आत येते आणि काळरुपी सर्पाच्या गळ्यातून सतत वाहते.