आपातमात्रमधुरत्वम् अनर्थवत्त्वम् आद्यन्तवत्त्वम् अखिलस्थितिभङ्गुरत्वम् । अज्ञानशाखिन इति प्रसृतानि राम नानाकृतीनि विपुलानि फलान्य् अमूनि
राम, अज्ञानाच्या या विविध आणि विपुल फळांना फक्त सुरुवातीला गोडवा असतो, पण त्यात काहीच खरा उपयोग नसतो, त्यांना आरंभ आणि शेवट असतो, आणि प्रत्येक अवस्थेत ते अस्थिर असतात.
यन् मुक्तावलिता रत्नभूषिता भान्ति योषितः । मदेन्दाव् उदिते क्षुब्धकामक्षीरार्णवोर्मयः
मोत्यांच्या माळांनी आणि रत्नांच्या दागिन्यांनी सजलेल्या स्त्रिया चमकत असतात, जणू काही मदमस्त चंद्र उगवल्यावर, कामाच्या समुद्राच्या लाटा उसळतात.
सौवर्णाम्भोजकोशस्थलोलालिपटलश्रियम् । धारयन्ति दृशस् स्त्रीणां कपोलदलदोलिताः
सुवर्ण कमळाच्या पाकळ्यांवर गुंजारव करणाऱ्या मधमाशांच्या झुंडीप्रमाणे, स्त्रियांच्या गालांवर हलकेच डोलणारे सौंदर्य त्यांच्या वळणावर दिसते.
उद्यानवनषण्डेषु भूमौ कृतपदा मधौ । हृद्यास् सुमनसो भान्ति हासा इव मनोभुवः
उन्हाळ्यात बागेत, वनात आणि झाडाझुडपांत ज्या ठिकाणी त्यांच्या पावलांनी स्पर्श केला आहे, तिथे सुंदर फुले उमलतात, जणू काही कामदेवाच्या हास्यासारखी.
क्रव्यादगृध्रगोमायुकौलेयकवलाङ्गिकाः । स्त्रियस् समुपमीयन्ते चन्द्रचन्दनपङ्कजैः
स्त्रिया कधी गिधाड, कोल्हा आणि जंगली कुत्र्यांच्या देहाशी तुलना केल्या जातात, तर कधी चंद्रप्रकाश, चंदन आणि कमळाशीही.
सौवर्णकलशाम्भोजकोरकोत्तुङ्गलिङ्गवत् । दृश्यते स्त्रीस्तनश्रेणी रक्तप्रतिसमुद्गिका
सुवर्ण कलश, कमळाची कळी आणि त्यावरील उंच डोंगरासारखे, स्त्रियांच्या स्तनांच्या रांगा त्यांच्या लालसर टोकांसह दिसतात.
रसायनेन्दुनिष्ष्यन्दमधुबिम्बासवद्रवैः । ओष्ठाभिधो मांसलवो लालाक्त उपमीयते
ओठ हे नावाने ओळखले जाणारे, मऊ आणि मांसल असतात. ते चंद्राचा अमृतरस, मध किंवा मद्याचा गोड द्रव यांच्याशी तुलना केली जाते.
शल्मल्यष्ठीलिकाकारा भुजाः क्रूरास्थिशङ्कवः । बाहूबाहु लताशब्दैर् वर्ण्यन्ते कविभिश् शुभैः
शालमलीच्या काट्यांसारखे कठीण आणि तीक्ष्ण हात, कवींनी सुंदर शब्दांत दोरीसारख्या गुंफलेल्या वेलींप्रमाणे वर्णन केले आहेत.
कदलीस्तम्भसम्भारसुन्दरी सुन्दरीरता । ऊरुशोभोदितानङ्गतोरणश्रीर् विराजते
केळ्याच्या घडासारखी सुंदर आणि रम्य मांड्या, प्रेमाच्या कमानीसारखी शोभा वाढवतात आणि सुंदर स्त्रीच्या मनात प्रेम जागृत करतात.
आपातमात्रमधुरा मध्ये द्वन्द्वानुपातिनी । शीघ्रावसानविरसा लक्ष्मीर् अप्य् अभिवाञ्छ्यते
सुख हे पहिल्यांदा गोड वाटते, पण एकत्र येताना त्यात मतभेद निर्माण होतात; ते लवकरच संपते, त्याची गोडीही उरवत नाही, आणि लक्ष्मीही ते खरेच इच्छित नाही.
समुपैति मतिर् दुःखं दुःखं च शतशाखताम् । दुःखशाखासु जायन्ते नानाकर्मफलश्रियः
मन दुःखाकडे वळतं, आणि ते दुःख शंभर शाखांमध्ये पसरतं; त्या दुःखाच्या फांद्यांवर वेगवेगळ्या कर्मांची फळं उगवतात.
बद्धजालघनाकाराः कारार्थम् इव रज्जवः । वीरुधः प्रावृषीवाशाः प्रतानगहनस्थिताः
इच्छा जणू जाड जाळ्यांसारख्या दोऱ्यांनी बांधलेल्या असतात, जणू त्या फक्त बांधण्यासाठीच आहेत; पावसाळ्यातील वेलींप्रमाणे त्या एकमेकींत गुंतलेल्या राहतात.
सारतां मोहमिहिका कार्याकार्यविकारिणी । यमुना प्रावृषीवैति तिमिरश्यामलाचिरम्
मोहाचं धुकं काहीच सार नसलेलं आणि योग्य-अयोग्याची रूपं बदलणारं असतं; ते लवकरच पावसाळ्यातील काळ्या यमुनासारखं गडद होतं.
कटूकृतान्तःकरणो नानाकारविकारदः । स्वदते विगतस्नेहं जन्मप्रतिविषारसः
मन आतून कडू झालं की, त्यातून अनेक प्रकारचे बदल आणि रूपं निर्माण होतात; ते प्रेमाशिवाय वारंवार जन्म घेण्याचा कडवट स्वाद चाखतं.
व्याधूतजर्जराजीर्णजनतापर्णराजयः । स्वकर्मपवना वान्ति नानाकनकरेणवः
स्वतःच्या कर्माच्या वाऱ्यांनी, आजारी, वृद्ध, थकलेल्या माणसांची सोन्यासारखी धूळ इकडे तिकडे उडवली जाते.
कालः कवलितानन्तजगत्पक्वफलो ऽप्य् अयम् । घस्मरापारजठरः कल्पैर् अपि न तृप्यति
हा काळ, ज्याने अगणित जगं आणि पिकलेली फळं गिळली आहेत, त्याचं पोट कधीच भरत नाही, कितीही युगं गेली तरी त्याला तृप्ती मिळत नाही.
मोहमारुतपा मत्तास् त्वराविषविकारिणः । स्फुरन्तीहाहयश् चित्तबिले बलवदापदः
मोहाच्या वाऱ्याने वेडे झालेले, घाईच्या विषाने बदललेले, मनाच्या गुहेतून जंगली घोड्यासारख्या बलाढ्य आपत्ती उसळतात.
चिन्तापिशाच्योपहता विवेकेन्दूदयं विना । तमसैव निरालोका याति यौवनयामिनी
विवेकाचा चंद्र उगवला नाही, तर तरुणपणाची रात्र चिंता या राक्षसीने पछाडलेली, काळोखातच संपते.
जिह्वा जर्जरताम् एति प्राकृतानुनयज्वरैः । पद्मकोटरकोणस्थम् अपि पत्त्रं हिमैर् इव
जिभेला जेव्हा खोट्या चवीच्या नादाने वारंवार त्रास होतो, तेव्हा ती जशी फुलाच्या पाकळीला थंडी लागून कोमेजते, तशीच जीभही थकून जाते.
दुःखजीवमहाष्ठीलः कष्टकण्टकसङ्कटः । सहस्रशाखतां याति दारिद्र्यदृढशल्मलिः
दुःखाने भरलेले हे कठीण आणि काटेरी जीवन, गरिबीच्या खोल मुळांवर उभे राहून, जणू हजारो फांद्या असलेल्या साळमलीच्या झाडासारखे वाढते.
अन्तश्शून्योन्नतध्वस्तचित्तचैत्यकृतालयः । याच्ञाबहुलयामिन्यां लोभोलूको विवल्गति
आतून रिकामे आणि अस्थिर, चित्ताच्या गोंधळलेल्या विचारांनी उद्ध्वस्त झालेले मन, भिकेच्या रात्रीत लोभाचा घुबड मोकळेपणाने विहार करत असतो.
पूर्वं गृहीत्वा कर्णाभ्यां स्फुरन्तम् अभितश् चिरम् । जराजर्जरमार्जारी यौवनाखुं निकृन्तति
म्हातारपणाची मांजर आधी दोन्ही कानांनी धरते आणि बराच काळ हालवते, मग ती तरुणपणाच्या उंदराला सहजपणे कापून टाकते.
निस्सारा क्रमशः क्रान्तधराधरसमुन्नतिः । दिण्डीरपिण्डिकेवेयं सृष्टिर् आयाति पुष्टताम्
ही सृष्टी मूळात काहीच नसलेली, हळूहळू वाढते आणि कमी होते, जणू मातीच्या गोळ्याचा आकार कधी फुगतो, कधी आकुंचन पावतो, तशीच ती वरवर भरलेली वाटते.
आभासपुष्पधवला जगत्पल्लवशालिनी । सत्तालता विकसिता धर्मार्थफलधारिणी
अस्तित्वाची वेल उमलली आहे, तिच्यावर भासांच्या शुभ्र फुलांचा सडा पडला आहे, जगाच्या कोवळ्या पालवीने ती बहरली आहे, आणि ती धर्म व संपत्ती या फळांना धारण करते.
सुराचलमहास्थूणं चन्द्रसूर्यगवाक्षकम् । गगनाच्छादनं चारु ध्रियते त्रिजगद्गृहम्
त्रैलोक्याचे हे घर, दिव्य पर्वतांच्या भक्कम खांद्यांवर उभे आहे, सूर्य आणि चंद्र त्याच्या खिडक्या आहेत, आणि आकाश त्याचे सुंदर छप्पर आहे.
संसारसरसि स्फारे चरन्ति प्राणषट्पदाः । शरीरपुष्करेष्व् अन्तश् चिद्रूपरसपायिनः
संसाराच्या या विशाल सरोवरात प्राणांची सहा प्रकारची मधमाशा फिरतात, शरीररूपी कमळांच्या आत चेतनेचा अमृतरस पितात.
नभोमार्गमहानीलकुट्टिमे कान्तिशालिनी । भुवनाववरस्यान्तस् स्फुरत्य् आदित्यदीपिका
जगाच्या खालच्या स्तरांमध्ये, आकाशाच्या निळ्या फरशावर, सूर्याचा तेजस्वी दिवा उजळतो.
आशातन्तुनिबद्धाङ्गी जनताजीर्णपक्षिणी । स्ववासनाशलाकान्ते निबद्धेन्द्रियपञ्जरे
माणसाचा वृद्ध पक्षी, आशेच्या धाग्यांनी बांधलेला, आपल्या इच्छांच्या पोकळीत, इंद्रियांच्या पिंजऱ्यात अडकलेला आहे.
अनारतपतज्जातभूतपर्णपरम्परा । स्पन्दते ऽजगरामृष्टा संसृतिव्रततिश् चिरम्
सूर्याने नेहमी भाजल्या जाणाऱ्या पानांच्या मालिकेसारखी, जीवांची परंपरा, नाशाच्या सर्पाने न स्पर्शलेली, खूप काळ थरथरते.
पृष्ठे कतिपयं कालम् अदृष्टाः कालजालिना । अधःकृतोग्रनरकपङ्काश् शङ्कोज्झिताः क्षणम्
काही काळासाठी, काही जण काळाच्या जाळ्याच्या पाठीवर दिसत नाहीत; पण लगेचच, नरकाच्या खोल चिखलात टाकले गेले की, ते क्षणातच नाहीसे होतात.