अज्ञेनेन्द्रियशय्यार्थं रागासृगरुणा तनुः । संसारारण्य आस्तीर्णा पुनर् आमिषपिण्डवत्
अज्ञान आणि इंद्रियांच्या सुखांवरील आसक्तीच्या विषामुळे हे शरीर जगाच्या वनात एक गोड्या प्रलोभनाच्या गोळ्यासारखं पसरलेलं आहे.
भूतशैलमयी सृष्टिर् मृन्मांसलवमात्रिका । मोहात् संलक्ष्यते चित्तपदार्थानर्थरञ्जना
ही सृष्टी पंचमहाभूतांच्या पर्वतांनी बनलेली असून, माती, मांस आणि मज्जा यांच्यापलीकडे काही नाही. मोहामुळेच मनाला विषयांच्या आकर्षणात आणि दुःखाच्या खेळात रंगवते.
जयत्य् अनल्पसङ्कल्पकल्पनाकल्पपादपः । अज्ञानां प्रसृता यस्माज् जगत्पर्णपरम्पराः
कल्पनांचा झाड, ज्याच्या असंख्य विचारांच्या फांद्या आहेत, त्यावरूनच अज्ञानाची पानं असलेली ही जगाची अखंड मालिका पसरली आहे.
यस्मिंस् तिष्ठन्ति राजन्ते लसन्ति विलसन्ति च । विचित्ररचनोपेता भूरिभोगविहङ्गमाः
या झाडावर असंख्य भोगांची पक्षी, सुंदर रूपांनी सजलेली, राहतात, चमकतात आणि खेळतात.
यत्र जन्मानि पर्वाणि कर्मजालं च कोरकाः । फलानि पुण्यपापानि मञ्जर्यो विभवश्रियः
जिथे जन्म म्हणजे गाठी, कर्मांचे गुंते म्हणजे कळ्या, पुण्य आणि पाप ही फळं, आणि ऐश्वर्य व समृद्धी या फुलांसारख्या आहेत.
अज्ञानेन्दूदयाद् एता योषिदोषधयस् स्फुटम् । संसारवनषण्डे ऽस्मिन् परां शोभाम् उपागताः
अज्ञानाचा चंद्र उगवल्यावर या स्त्रिया आणि औषधी या संसाराच्या घनदाट जंगलात उज्ज्वल शोभा प्राप्त करतात.
घनजाड्यः कलापूर्णस् तमःकालकृतोदयः । शून्योदितात्मा दोषेशो जयत्य् अज्ञानचन्द्रमाः
घन अज्ञान, काळोख आणि जडपणा यांनी भरलेला, दोषांचा स्वामी असा अज्ञानाचा चंद्र, शून्यतेच्या आकाशात उगवतो आणि विजयी होतो.
अज्ञानेन्दोः प्रसादेन वासनामृतशालिना । तर्पिताशाचकोरेण चित्तरत्नरसैषिणा
अज्ञानाच्या चंद्राच्या कृपेने, वासनांच्या अमृताची आस करणारा इच्छेचा चकोर, मनरूपी रत्नाच्या साराने तृप्त होतो.
राजहंसविलासिन्यः प्रालेयशिशिराङ्गिकाः । भान्ति कान्ताकुमुद्वत्यो लोललोचनषट्पदाः
राजहंसांच्या खेळकर हालचालींनी, बर्फासारखी गार अंगं असलेल्या त्या सुंदर स्त्रिया, चंद्राच्या प्रकाशात उमललेल्या कमळासारख्या भासतात. त्यांचे सतत हलणारे डोळे जणू काही मधमाशा आहेत.
धम्मिल्लतिमिरोल्लासा यत् प्रपाण्डुपयोधराः । रामारजन्यो राजन्ते तन् मौर्ख्येन्दुविजृम्भितम्
केस नीट बांधलेले आणि अलंकारांनी सजलेले, पांढरट छाती चमकत असलेल्या त्या राजघराण्यातील स्त्रिया, त्यांच्या सौंदर्याचा प्रकाश जणू मूर्खतेच्या चंद्राखाली फुलतो.
आपातमात्रमधुरत्वम् अनर्थवत्त्वम् आद्यन्तवत्त्वम् अखिलस्थितिभङ्गुरत्वम् । अज्ञानशाखिन इति प्रसृतानि राम नानाकृतीनि विपुलानि फलान्य् अमूनि
राम, अज्ञानाच्या या विविध आणि विपुल फळांना फक्त सुरुवातीला गोडवा असतो, पण त्यात काहीच खरा उपयोग नसतो, त्यांना आरंभ आणि शेवट असतो, आणि प्रत्येक अवस्थेत ते अस्थिर असतात.
यन् मुक्तावलिता रत्नभूषिता भान्ति योषितः । मदेन्दाव् उदिते क्षुब्धकामक्षीरार्णवोर्मयः
मोत्यांच्या माळांनी आणि रत्नांच्या दागिन्यांनी सजलेल्या स्त्रिया चमकत असतात, जणू काही मदमस्त चंद्र उगवल्यावर, कामाच्या समुद्राच्या लाटा उसळतात.
सौवर्णाम्भोजकोशस्थलोलालिपटलश्रियम् । धारयन्ति दृशस् स्त्रीणां कपोलदलदोलिताः
सुवर्ण कमळाच्या पाकळ्यांवर गुंजारव करणाऱ्या मधमाशांच्या झुंडीप्रमाणे, स्त्रियांच्या गालांवर हलकेच डोलणारे सौंदर्य त्यांच्या वळणावर दिसते.
उद्यानवनषण्डेषु भूमौ कृतपदा मधौ । हृद्यास् सुमनसो भान्ति हासा इव मनोभुवः
उन्हाळ्यात बागेत, वनात आणि झाडाझुडपांत ज्या ठिकाणी त्यांच्या पावलांनी स्पर्श केला आहे, तिथे सुंदर फुले उमलतात, जणू काही कामदेवाच्या हास्यासारखी.
क्रव्यादगृध्रगोमायुकौलेयकवलाङ्गिकाः । स्त्रियस् समुपमीयन्ते चन्द्रचन्दनपङ्कजैः
स्त्रिया कधी गिधाड, कोल्हा आणि जंगली कुत्र्यांच्या देहाशी तुलना केल्या जातात, तर कधी चंद्रप्रकाश, चंदन आणि कमळाशीही.
सौवर्णकलशाम्भोजकोरकोत्तुङ्गलिङ्गवत् । दृश्यते स्त्रीस्तनश्रेणी रक्तप्रतिसमुद्गिका
सुवर्ण कलश, कमळाची कळी आणि त्यावरील उंच डोंगरासारखे, स्त्रियांच्या स्तनांच्या रांगा त्यांच्या लालसर टोकांसह दिसतात.
रसायनेन्दुनिष्ष्यन्दमधुबिम्बासवद्रवैः । ओष्ठाभिधो मांसलवो लालाक्त उपमीयते
ओठ हे नावाने ओळखले जाणारे, मऊ आणि मांसल असतात. ते चंद्राचा अमृतरस, मध किंवा मद्याचा गोड द्रव यांच्याशी तुलना केली जाते.
शल्मल्यष्ठीलिकाकारा भुजाः क्रूरास्थिशङ्कवः । बाहूबाहु लताशब्दैर् वर्ण्यन्ते कविभिश् शुभैः
शालमलीच्या काट्यांसारखे कठीण आणि तीक्ष्ण हात, कवींनी सुंदर शब्दांत दोरीसारख्या गुंफलेल्या वेलींप्रमाणे वर्णन केले आहेत.
कदलीस्तम्भसम्भारसुन्दरी सुन्दरीरता । ऊरुशोभोदितानङ्गतोरणश्रीर् विराजते
केळ्याच्या घडासारखी सुंदर आणि रम्य मांड्या, प्रेमाच्या कमानीसारखी शोभा वाढवतात आणि सुंदर स्त्रीच्या मनात प्रेम जागृत करतात.
आपातमात्रमधुरा मध्ये द्वन्द्वानुपातिनी । शीघ्रावसानविरसा लक्ष्मीर् अप्य् अभिवाञ्छ्यते
सुख हे पहिल्यांदा गोड वाटते, पण एकत्र येताना त्यात मतभेद निर्माण होतात; ते लवकरच संपते, त्याची गोडीही उरवत नाही, आणि लक्ष्मीही ते खरेच इच्छित नाही.
समुपैति मतिर् दुःखं दुःखं च शतशाखताम् । दुःखशाखासु जायन्ते नानाकर्मफलश्रियः
मन दुःखाकडे वळतं, आणि ते दुःख शंभर शाखांमध्ये पसरतं; त्या दुःखाच्या फांद्यांवर वेगवेगळ्या कर्मांची फळं उगवतात.
बद्धजालघनाकाराः कारार्थम् इव रज्जवः । वीरुधः प्रावृषीवाशाः प्रतानगहनस्थिताः
इच्छा जणू जाड जाळ्यांसारख्या दोऱ्यांनी बांधलेल्या असतात, जणू त्या फक्त बांधण्यासाठीच आहेत; पावसाळ्यातील वेलींप्रमाणे त्या एकमेकींत गुंतलेल्या राहतात.
सारतां मोहमिहिका कार्याकार्यविकारिणी । यमुना प्रावृषीवैति तिमिरश्यामलाचिरम्
मोहाचं धुकं काहीच सार नसलेलं आणि योग्य-अयोग्याची रूपं बदलणारं असतं; ते लवकरच पावसाळ्यातील काळ्या यमुनासारखं गडद होतं.
कटूकृतान्तःकरणो नानाकारविकारदः । स्वदते विगतस्नेहं जन्मप्रतिविषारसः
मन आतून कडू झालं की, त्यातून अनेक प्रकारचे बदल आणि रूपं निर्माण होतात; ते प्रेमाशिवाय वारंवार जन्म घेण्याचा कडवट स्वाद चाखतं.
व्याधूतजर्जराजीर्णजनतापर्णराजयः । स्वकर्मपवना वान्ति नानाकनकरेणवः
स्वतःच्या कर्माच्या वाऱ्यांनी, आजारी, वृद्ध, थकलेल्या माणसांची सोन्यासारखी धूळ इकडे तिकडे उडवली जाते.
कालः कवलितानन्तजगत्पक्वफलो ऽप्य् अयम् । घस्मरापारजठरः कल्पैर् अपि न तृप्यति
हा काळ, ज्याने अगणित जगं आणि पिकलेली फळं गिळली आहेत, त्याचं पोट कधीच भरत नाही, कितीही युगं गेली तरी त्याला तृप्ती मिळत नाही.
मोहमारुतपा मत्तास् त्वराविषविकारिणः । स्फुरन्तीहाहयश् चित्तबिले बलवदापदः
मोहाच्या वाऱ्याने वेडे झालेले, घाईच्या विषाने बदललेले, मनाच्या गुहेतून जंगली घोड्यासारख्या बलाढ्य आपत्ती उसळतात.
चिन्तापिशाच्योपहता विवेकेन्दूदयं विना । तमसैव निरालोका याति यौवनयामिनी
विवेकाचा चंद्र उगवला नाही, तर तरुणपणाची रात्र चिंता या राक्षसीने पछाडलेली, काळोखातच संपते.
जिह्वा जर्जरताम् एति प्राकृतानुनयज्वरैः । पद्मकोटरकोणस्थम् अपि पत्त्रं हिमैर् इव
जिभेला जेव्हा खोट्या चवीच्या नादाने वारंवार त्रास होतो, तेव्हा ती जशी फुलाच्या पाकळीला थंडी लागून कोमेजते, तशीच जीभही थकून जाते.
दुःखजीवमहाष्ठीलः कष्टकण्टकसङ्कटः । सहस्रशाखतां याति दारिद्र्यदृढशल्मलिः
दुःखाने भरलेले हे कठीण आणि काटेरी जीवन, गरिबीच्या खोल मुळांवर उभे राहून, जणू हजारो फांद्या असलेल्या साळमलीच्या झाडासारखे वाढते.