नेत्रलोलालिनीलोला स्फुरिताधरपल्लवा । मूर्खार्थम् एव विकसत्य् अङ्गनाविषवल्लरी
डोळे सतत हलणारे आणि ओठ थरथरणारे, अशा स्त्रीरूपी विषारी वेल फक्त मूर्खासाठीच फुलते.
अज्ञवारिधिहृद्भूमाव् एव वेपथुपल्लवः । वर्धते ऽपगतच्छायो रागविद्रुमदुर्द्रुमः
अज्ञानाच्या समुद्रात, हृदयाच्या भूमीवर, तापाच्या पल्लवांसह रागरूपी मूळ झाड वाढते; त्याची सावली नाहीशी झालेली असते, जणू एखाद्या भयंकर मुठीच्या झाडासारखी.
तनुच्छदलसद्धूमश् शस्त्रज्वालो भटोल्मुकः । ज्वलति द्वेषदावो ऽज्ञहृन्मरौ कोपतापदः
शरीराच्या आवरणाचा हलका धूर, शस्त्रांची ज्वाळा, द्वेषाची पेटलेली आग आणि रागाचा तीव्र उष्णपणा — हे सर्व अज्ञानाच्या वाळवंटात, मनाच्या अंतरात जाळत राहतात.
अज्ञमात्सर्यसरसि परापवदनच्छदा । ईर्ष्याकमलिनी चिन्ताषट्पदी विकसत्य् अलम्
अज्ञान आणि मत्सर यांच्या सरोवरात, दुसऱ्यांच्या निंदेच्या आच्छादनाखाली, हेवा या कमळाचे फूल उमलते आणि चिंता या मधमाशीने तिथे भरपूर गूंजा घालतात.
प्रतिजन्म प्रकृष्टोग्रदुःखकल्लोलसम्भ्रमः । जडम् एव समभ्येति पुनर्मरणवाडवः
प्रत्येक जन्मात तीव्र आणि भयंकर दुःखाच्या लाटा उसळतात; मृत्यूची आग पुन्हा पुन्हा फक्त जड मनाच्या माणसाजवळ येते.
जन्मबाल्यं ध्रुवं याति यौवनं युवता जराम् । जरा मरणम् अभ्येति मूढस्यैव पुनः पुनः
जन्मानंतर बालपण येतेच, मग तारुण्य, त्यानंतर वार्धक्य; वार्धक्याच्या मागे मृत्यू येतो आणि मूढ माणसासाठी हा चक्र पुन्हा पुन्हा सुरूच राहतो.
जगज्जीर्णारघट्टे ऽस्मिन् रज्ज्वा संसृतिरूपया । मज्जनोन्मज्जनैर् अज्ञा यन्त्रे शकलतां गताः
ही सृष्टी जणू वयोमानामुळे झिजलेली आहे, आणि जन्ममरणाच्या दोरीत बांधलेली आहे. अज्ञानामुळे जीव कधी बुडतात, कधी वर येतात, आणि या जीवनाच्या यंत्रात तुकडे तुकडे होतात.
यद् एव गोष्पदादूरं ज्ञधियः पेलवं जगत् । तद् एवापारपर्यन्तम् अगाधम् अमहात्मनः
ज्यांची समज स्पष्ट आहे, त्यांना हे जग जणू एखाद्या गायीच्या पावलातील पाण्यासारखे क्षुल्लक वाटते; पण ज्यांची बुद्धी संकुचित आहे, त्यांना हेच जग अथांग आणि पार न लागणारे वाटते.
धियो ऽदृश इवाज्ञस्य चिद्व्योमोदरकोटरात् । न प्रयान्त्य् अपरं पारं विहङ्ग्यः पञ्जराद् इव
अज्ञान्यांची बुद्धी जणू चैतन्याच्या आकाशातील अदृश्य पक्ष्यासारखी आहे; ती पिंजऱ्यातील पक्ष्यांसारखी कधीच दुसऱ्या काठी पोहोचू शकत नाही.
भावमात्रपरावृत्त्या वासनामात्रनाभयः । स्पष्टीकर्तुं न शक्यन्ते जन्मचक्रस्य नेमयः
फक्त मनाच्या कल्पना सोडून दिल्याने, आणि केवळ वासनांच्या धाग्यावर राहिल्याने, जन्ममरणाच्या चक्राच्या कड्या स्पष्टपणे समजू शकत नाहीत.
अज्ञेनेन्द्रियशय्यार्थं रागासृगरुणा तनुः । संसारारण्य आस्तीर्णा पुनर् आमिषपिण्डवत्
अज्ञान आणि इंद्रियांच्या सुखांवरील आसक्तीच्या विषामुळे हे शरीर जगाच्या वनात एक गोड्या प्रलोभनाच्या गोळ्यासारखं पसरलेलं आहे.
भूतशैलमयी सृष्टिर् मृन्मांसलवमात्रिका । मोहात् संलक्ष्यते चित्तपदार्थानर्थरञ्जना
ही सृष्टी पंचमहाभूतांच्या पर्वतांनी बनलेली असून, माती, मांस आणि मज्जा यांच्यापलीकडे काही नाही. मोहामुळेच मनाला विषयांच्या आकर्षणात आणि दुःखाच्या खेळात रंगवते.
जयत्य् अनल्पसङ्कल्पकल्पनाकल्पपादपः । अज्ञानां प्रसृता यस्माज् जगत्पर्णपरम्पराः
कल्पनांचा झाड, ज्याच्या असंख्य विचारांच्या फांद्या आहेत, त्यावरूनच अज्ञानाची पानं असलेली ही जगाची अखंड मालिका पसरली आहे.
यस्मिंस् तिष्ठन्ति राजन्ते लसन्ति विलसन्ति च । विचित्ररचनोपेता भूरिभोगविहङ्गमाः
या झाडावर असंख्य भोगांची पक्षी, सुंदर रूपांनी सजलेली, राहतात, चमकतात आणि खेळतात.
यत्र जन्मानि पर्वाणि कर्मजालं च कोरकाः । फलानि पुण्यपापानि मञ्जर्यो विभवश्रियः
जिथे जन्म म्हणजे गाठी, कर्मांचे गुंते म्हणजे कळ्या, पुण्य आणि पाप ही फळं, आणि ऐश्वर्य व समृद्धी या फुलांसारख्या आहेत.
अज्ञानेन्दूदयाद् एता योषिदोषधयस् स्फुटम् । संसारवनषण्डे ऽस्मिन् परां शोभाम् उपागताः
अज्ञानाचा चंद्र उगवल्यावर या स्त्रिया आणि औषधी या संसाराच्या घनदाट जंगलात उज्ज्वल शोभा प्राप्त करतात.
घनजाड्यः कलापूर्णस् तमःकालकृतोदयः । शून्योदितात्मा दोषेशो जयत्य् अज्ञानचन्द्रमाः
घन अज्ञान, काळोख आणि जडपणा यांनी भरलेला, दोषांचा स्वामी असा अज्ञानाचा चंद्र, शून्यतेच्या आकाशात उगवतो आणि विजयी होतो.
अज्ञानेन्दोः प्रसादेन वासनामृतशालिना । तर्पिताशाचकोरेण चित्तरत्नरसैषिणा
अज्ञानाच्या चंद्राच्या कृपेने, वासनांच्या अमृताची आस करणारा इच्छेचा चकोर, मनरूपी रत्नाच्या साराने तृप्त होतो.
राजहंसविलासिन्यः प्रालेयशिशिराङ्गिकाः । भान्ति कान्ताकुमुद्वत्यो लोललोचनषट्पदाः
राजहंसांच्या खेळकर हालचालींनी, बर्फासारखी गार अंगं असलेल्या त्या सुंदर स्त्रिया, चंद्राच्या प्रकाशात उमललेल्या कमळासारख्या भासतात. त्यांचे सतत हलणारे डोळे जणू काही मधमाशा आहेत.
धम्मिल्लतिमिरोल्लासा यत् प्रपाण्डुपयोधराः । रामारजन्यो राजन्ते तन् मौर्ख्येन्दुविजृम्भितम्
केस नीट बांधलेले आणि अलंकारांनी सजलेले, पांढरट छाती चमकत असलेल्या त्या राजघराण्यातील स्त्रिया, त्यांच्या सौंदर्याचा प्रकाश जणू मूर्खतेच्या चंद्राखाली फुलतो.
आपातमात्रमधुरत्वम् अनर्थवत्त्वम् आद्यन्तवत्त्वम् अखिलस्थितिभङ्गुरत्वम् । अज्ञानशाखिन इति प्रसृतानि राम नानाकृतीनि विपुलानि फलान्य् अमूनि
राम, अज्ञानाच्या या विविध आणि विपुल फळांना फक्त सुरुवातीला गोडवा असतो, पण त्यात काहीच खरा उपयोग नसतो, त्यांना आरंभ आणि शेवट असतो, आणि प्रत्येक अवस्थेत ते अस्थिर असतात.
यन् मुक्तावलिता रत्नभूषिता भान्ति योषितः । मदेन्दाव् उदिते क्षुब्धकामक्षीरार्णवोर्मयः
मोत्यांच्या माळांनी आणि रत्नांच्या दागिन्यांनी सजलेल्या स्त्रिया चमकत असतात, जणू काही मदमस्त चंद्र उगवल्यावर, कामाच्या समुद्राच्या लाटा उसळतात.
सौवर्णाम्भोजकोशस्थलोलालिपटलश्रियम् । धारयन्ति दृशस् स्त्रीणां कपोलदलदोलिताः
सुवर्ण कमळाच्या पाकळ्यांवर गुंजारव करणाऱ्या मधमाशांच्या झुंडीप्रमाणे, स्त्रियांच्या गालांवर हलकेच डोलणारे सौंदर्य त्यांच्या वळणावर दिसते.
उद्यानवनषण्डेषु भूमौ कृतपदा मधौ । हृद्यास् सुमनसो भान्ति हासा इव मनोभुवः
उन्हाळ्यात बागेत, वनात आणि झाडाझुडपांत ज्या ठिकाणी त्यांच्या पावलांनी स्पर्श केला आहे, तिथे सुंदर फुले उमलतात, जणू काही कामदेवाच्या हास्यासारखी.
क्रव्यादगृध्रगोमायुकौलेयकवलाङ्गिकाः । स्त्रियस् समुपमीयन्ते चन्द्रचन्दनपङ्कजैः
स्त्रिया कधी गिधाड, कोल्हा आणि जंगली कुत्र्यांच्या देहाशी तुलना केल्या जातात, तर कधी चंद्रप्रकाश, चंदन आणि कमळाशीही.
सौवर्णकलशाम्भोजकोरकोत्तुङ्गलिङ्गवत् । दृश्यते स्त्रीस्तनश्रेणी रक्तप्रतिसमुद्गिका
सुवर्ण कलश, कमळाची कळी आणि त्यावरील उंच डोंगरासारखे, स्त्रियांच्या स्तनांच्या रांगा त्यांच्या लालसर टोकांसह दिसतात.
रसायनेन्दुनिष्ष्यन्दमधुबिम्बासवद्रवैः । ओष्ठाभिधो मांसलवो लालाक्त उपमीयते
ओठ हे नावाने ओळखले जाणारे, मऊ आणि मांसल असतात. ते चंद्राचा अमृतरस, मध किंवा मद्याचा गोड द्रव यांच्याशी तुलना केली जाते.
शल्मल्यष्ठीलिकाकारा भुजाः क्रूरास्थिशङ्कवः । बाहूबाहु लताशब्दैर् वर्ण्यन्ते कविभिश् शुभैः
शालमलीच्या काट्यांसारखे कठीण आणि तीक्ष्ण हात, कवींनी सुंदर शब्दांत दोरीसारख्या गुंफलेल्या वेलींप्रमाणे वर्णन केले आहेत.
कदलीस्तम्भसम्भारसुन्दरी सुन्दरीरता । ऊरुशोभोदितानङ्गतोरणश्रीर् विराजते
केळ्याच्या घडासारखी सुंदर आणि रम्य मांड्या, प्रेमाच्या कमानीसारखी शोभा वाढवतात आणि सुंदर स्त्रीच्या मनात प्रेम जागृत करतात.
आपातमात्रमधुरा मध्ये द्वन्द्वानुपातिनी । शीघ्रावसानविरसा लक्ष्मीर् अप्य् अभिवाञ्छ्यते
सुख हे पहिल्यांदा गोड वाटते, पण एकत्र येताना त्यात मतभेद निर्माण होतात; ते लवकरच संपते, त्याची गोडीही उरवत नाही, आणि लक्ष्मीही ते खरेच इच्छित नाही.