तेन यस् सङ्गमस् स स्यात् स्थाणुनापि हि जङ्गले । तदर्थं यत् कृतं किञ्चित् तद् व्योम लगुडैर् हतम्
अशा व्यक्तीशी केलेली मैत्री म्हणजे जंगली झाडाशी संग करण्यासारखी आहे; त्यासाठी जे काही केले, ते आकाशात काठी मारल्यासारखे व्यर्थ जाते.
तस्मिन् यद् अधमे दत्तं तत् त्यक्तं क्लिन्नकर्दमे । तेन सार्धं कथा यास् तत् कौलेयाह्वानम् अध्वरे
अशा नीच माणसाला दिलेले काहीही चिखलात टाकल्यासारखे वाया जाते; त्याच्याशी केलेली कोणतीही बोलणी निरर्थक यज्ञासारखीच असतात.
अज्ञत्वम् आपदां निष्ठा का हि नापद् अजानतः । इयं संसारसरणिर् वहत्य् अज्ञप्रसादतः
अज्ञान हे सर्व संकटांचे मूळ आहे; ज्याला अज्ञान नाही, त्याला कोणतीही आपत्ती येत नाही. हा संसाराचा मार्ग अज्ञानामुळेच चालू राहतो.
अज्ञस्योग्राणि दुःखानि सुखान्य् अपि दृढानि च । पुनः पुनः प्रवर्तन्ते युगं प्रत्य् अचला इव
अज्ञानी माणसाला तीव्र दुःखे आणि मोठी सुखे पुन्हा पुन्हा येत राहतात, जणू काही युगांची चक्रे बदलत नाहीत तशीच.
शरीरधनदारादाव् आस्थां समनुबध्नतः । इदं दुर्दुःखम् अज्ञस्य न कदाचन शाम्यति
जो मनुष्य शरीर, धन, पत्नी आणि अशा गोष्टींमध्ये आसक्त राहतो, त्याच्या अज्ञानामुळे हे खोल दुःख कधीच संपत नाही.
अनात्मनि शवे देहे आत्मभावम् उपेयुषः । असद्बोधमयी माया कथं नाम विनश्यति
जो जड आणि निर्जीव शरीरालाच स्वतः समजतो, त्याच्या चुकीच्या समजुतीमुळे निर्माण झालेली माया कधीच नष्ट होत नाही.
दुर्भावखर्वितधियो वस्तुन्य् अन्धस्य दुर्मतेः । अवस्तुनि सनेत्रस्य लुठतश् च पदे पदे
ज्याच्या मनात वाईट विचार भरले आहेत आणि जो अंध व बुद्धिहीन आहे, त्याला खरी गोष्ट असो वा नसली, प्रत्येक पावलावर दुःखच मिळते.
विषम् उत्पद्यते चन्द्राद् आमोदः कुसुमाद् इव । कण्टकश् चैव पयसो दूर्वाङ्कुर इव स्थलात्
जसा चंद्रापासून किंवा फुलांपासून सुगंध निर्माण होतो, तसेच पाण्यातून काटा किंवा कोरड्या जमिनीतून दुर्व्याचे अंकुर उगवतात, तशीच विपत्तीही निर्माण होते.
देहशल्मलिभोगिन्यो मनोमातङ्गशृङ्खलाः । अज्ञस्याशाः प्रसूयन्ते सुवृष्टेष्व् इव शालयः
अज्ञान्यांच्या मनातल्या इच्छा या देहाच्या शालमलीसारख्या व मनाच्या हत्तीला बांधणाऱ्या साखळ्यांसारख्या असतात. जशी भरपूर पावसात भाताची पिके बहरतात, तशाच या इच्छा जन्म घेतात.
नरकश्रीर् अनात्मज्ञं दुष्कृतव्यालपालिता । परिपालयति प्रीता मयूरी वारिदं यथा
स्वतःच्या स्वरूपाची ओळख नसलेल्या माणसाला, पापरूपी सर्पांनी राखलेली नरकाची शोभा अगदी जशी मोरिणीला पावसाचे ढग आवडतात तशी जपते.
नेत्रलोलालिनीलोला स्फुरिताधरपल्लवा । मूर्खार्थम् एव विकसत्य् अङ्गनाविषवल्लरी
डोळे सतत हलणारे आणि ओठ थरथरणारे, अशा स्त्रीरूपी विषारी वेल फक्त मूर्खासाठीच फुलते.
अज्ञवारिधिहृद्भूमाव् एव वेपथुपल्लवः । वर्धते ऽपगतच्छायो रागविद्रुमदुर्द्रुमः
अज्ञानाच्या समुद्रात, हृदयाच्या भूमीवर, तापाच्या पल्लवांसह रागरूपी मूळ झाड वाढते; त्याची सावली नाहीशी झालेली असते, जणू एखाद्या भयंकर मुठीच्या झाडासारखी.
तनुच्छदलसद्धूमश् शस्त्रज्वालो भटोल्मुकः । ज्वलति द्वेषदावो ऽज्ञहृन्मरौ कोपतापदः
शरीराच्या आवरणाचा हलका धूर, शस्त्रांची ज्वाळा, द्वेषाची पेटलेली आग आणि रागाचा तीव्र उष्णपणा — हे सर्व अज्ञानाच्या वाळवंटात, मनाच्या अंतरात जाळत राहतात.
अज्ञमात्सर्यसरसि परापवदनच्छदा । ईर्ष्याकमलिनी चिन्ताषट्पदी विकसत्य् अलम्
अज्ञान आणि मत्सर यांच्या सरोवरात, दुसऱ्यांच्या निंदेच्या आच्छादनाखाली, हेवा या कमळाचे फूल उमलते आणि चिंता या मधमाशीने तिथे भरपूर गूंजा घालतात.
प्रतिजन्म प्रकृष्टोग्रदुःखकल्लोलसम्भ्रमः । जडम् एव समभ्येति पुनर्मरणवाडवः
प्रत्येक जन्मात तीव्र आणि भयंकर दुःखाच्या लाटा उसळतात; मृत्यूची आग पुन्हा पुन्हा फक्त जड मनाच्या माणसाजवळ येते.
जन्मबाल्यं ध्रुवं याति यौवनं युवता जराम् । जरा मरणम् अभ्येति मूढस्यैव पुनः पुनः
जन्मानंतर बालपण येतेच, मग तारुण्य, त्यानंतर वार्धक्य; वार्धक्याच्या मागे मृत्यू येतो आणि मूढ माणसासाठी हा चक्र पुन्हा पुन्हा सुरूच राहतो.
जगज्जीर्णारघट्टे ऽस्मिन् रज्ज्वा संसृतिरूपया । मज्जनोन्मज्जनैर् अज्ञा यन्त्रे शकलतां गताः
ही सृष्टी जणू वयोमानामुळे झिजलेली आहे, आणि जन्ममरणाच्या दोरीत बांधलेली आहे. अज्ञानामुळे जीव कधी बुडतात, कधी वर येतात, आणि या जीवनाच्या यंत्रात तुकडे तुकडे होतात.
यद् एव गोष्पदादूरं ज्ञधियः पेलवं जगत् । तद् एवापारपर्यन्तम् अगाधम् अमहात्मनः
ज्यांची समज स्पष्ट आहे, त्यांना हे जग जणू एखाद्या गायीच्या पावलातील पाण्यासारखे क्षुल्लक वाटते; पण ज्यांची बुद्धी संकुचित आहे, त्यांना हेच जग अथांग आणि पार न लागणारे वाटते.
धियो ऽदृश इवाज्ञस्य चिद्व्योमोदरकोटरात् । न प्रयान्त्य् अपरं पारं विहङ्ग्यः पञ्जराद् इव
अज्ञान्यांची बुद्धी जणू चैतन्याच्या आकाशातील अदृश्य पक्ष्यासारखी आहे; ती पिंजऱ्यातील पक्ष्यांसारखी कधीच दुसऱ्या काठी पोहोचू शकत नाही.
भावमात्रपरावृत्त्या वासनामात्रनाभयः । स्पष्टीकर्तुं न शक्यन्ते जन्मचक्रस्य नेमयः
फक्त मनाच्या कल्पना सोडून दिल्याने, आणि केवळ वासनांच्या धाग्यावर राहिल्याने, जन्ममरणाच्या चक्राच्या कड्या स्पष्टपणे समजू शकत नाहीत.
अज्ञेनेन्द्रियशय्यार्थं रागासृगरुणा तनुः । संसारारण्य आस्तीर्णा पुनर् आमिषपिण्डवत्
अज्ञान आणि इंद्रियांच्या सुखांवरील आसक्तीच्या विषामुळे हे शरीर जगाच्या वनात एक गोड्या प्रलोभनाच्या गोळ्यासारखं पसरलेलं आहे.
भूतशैलमयी सृष्टिर् मृन्मांसलवमात्रिका । मोहात् संलक्ष्यते चित्तपदार्थानर्थरञ्जना
ही सृष्टी पंचमहाभूतांच्या पर्वतांनी बनलेली असून, माती, मांस आणि मज्जा यांच्यापलीकडे काही नाही. मोहामुळेच मनाला विषयांच्या आकर्षणात आणि दुःखाच्या खेळात रंगवते.
जयत्य् अनल्पसङ्कल्पकल्पनाकल्पपादपः । अज्ञानां प्रसृता यस्माज् जगत्पर्णपरम्पराः
कल्पनांचा झाड, ज्याच्या असंख्य विचारांच्या फांद्या आहेत, त्यावरूनच अज्ञानाची पानं असलेली ही जगाची अखंड मालिका पसरली आहे.
यस्मिंस् तिष्ठन्ति राजन्ते लसन्ति विलसन्ति च । विचित्ररचनोपेता भूरिभोगविहङ्गमाः
या झाडावर असंख्य भोगांची पक्षी, सुंदर रूपांनी सजलेली, राहतात, चमकतात आणि खेळतात.
यत्र जन्मानि पर्वाणि कर्मजालं च कोरकाः । फलानि पुण्यपापानि मञ्जर्यो विभवश्रियः
जिथे जन्म म्हणजे गाठी, कर्मांचे गुंते म्हणजे कळ्या, पुण्य आणि पाप ही फळं, आणि ऐश्वर्य व समृद्धी या फुलांसारख्या आहेत.
अज्ञानेन्दूदयाद् एता योषिदोषधयस् स्फुटम् । संसारवनषण्डे ऽस्मिन् परां शोभाम् उपागताः
अज्ञानाचा चंद्र उगवल्यावर या स्त्रिया आणि औषधी या संसाराच्या घनदाट जंगलात उज्ज्वल शोभा प्राप्त करतात.
घनजाड्यः कलापूर्णस् तमःकालकृतोदयः । शून्योदितात्मा दोषेशो जयत्य् अज्ञानचन्द्रमाः
घन अज्ञान, काळोख आणि जडपणा यांनी भरलेला, दोषांचा स्वामी असा अज्ञानाचा चंद्र, शून्यतेच्या आकाशात उगवतो आणि विजयी होतो.
अज्ञानेन्दोः प्रसादेन वासनामृतशालिना । तर्पिताशाचकोरेण चित्तरत्नरसैषिणा
अज्ञानाच्या चंद्राच्या कृपेने, वासनांच्या अमृताची आस करणारा इच्छेचा चकोर, मनरूपी रत्नाच्या साराने तृप्त होतो.
राजहंसविलासिन्यः प्रालेयशिशिराङ्गिकाः । भान्ति कान्ताकुमुद्वत्यो लोललोचनषट्पदाः
राजहंसांच्या खेळकर हालचालींनी, बर्फासारखी गार अंगं असलेल्या त्या सुंदर स्त्रिया, चंद्राच्या प्रकाशात उमललेल्या कमळासारख्या भासतात. त्यांचे सतत हलणारे डोळे जणू काही मधमाशा आहेत.
धम्मिल्लतिमिरोल्लासा यत् प्रपाण्डुपयोधराः । रामारजन्यो राजन्ते तन् मौर्ख्येन्दुविजृम्भितम्
केस नीट बांधलेले आणि अलंकारांनी सजलेले, पांढरट छाती चमकत असलेल्या त्या राजघराण्यातील स्त्रिया, त्यांच्या सौंदर्याचा प्रकाश जणू मूर्खतेच्या चंद्राखाली फुलतो.