देहदेहवतोर् ज्ञानाद् यथाभूतैतयोस् स्थितिः । सत्तासत्तात्मिकोदेति दीपाद् इव पदार्थयोः
देह आणि देहधारी यांच्या खऱ्या स्वरूपाचे ज्ञान झाल्यावर त्यांची खरी स्थिती उमगते; जशी दिवा असला की वस्तू दिसतात आणि दिवा नसेल तर दिसत नाहीत, तशीच अस्तित्वाची आणि न-अस्तित्वाची जाणीव त्यांना होते.
असम्यग्ज्ञानिनो ये हि स्वावर्तपरिवर्तनैः । अन्तश्शून्यास् स्फुरन्तीह ते मोहार्जुनवायवः
ज्यांना खरी समज नाही, जे स्वतःच्या कल्पनांच्या भोवऱ्यात अडकले आहेत, ते आतून रिकामे आणि अस्वस्थ असतात, अगदी मोहाच्या अरण्यातील वाऱ्यासारखे.
अपर्यालोचितात्मार्थम् अपरामृष्टसंविदः । स्पन्दन्ते वेष्टितोन्मुक्ततृणवन् मूढबुद्धयः
जे स्वतःच्या स्वरूपाचा अर्थ विचारात घेत नाहीत, ज्यांचे मन अजून स्पर्शले गेलेले नाही, असे माणसं गोंधळलेल्या बुध्दीने, वाऱ्याने उडवलेल्या आणि पुन्हा खाली पडलेल्या गवतासारखी इकडून तिकडे फिरतात.
अनास्वादितचित्तत्त्वं जडास् सूत्रैस् स्ववायुभिः । यन्त्रवच् चोदिताक्रान्ता नटन्ति प्रस्फुरन्ति च
ज्यांनी मनाचा खरा स्वरूप अनुभवलेला नाही, अशी माणसं जड असतात, आपल्या स्वतःच्या वाऱ्याने म्हणजेच प्रवृत्तीने, दोऱ्याने हलवलेल्या बाहुल्यांसारखी, नाचतात आणि उड्या मारतात.
तृणकाष्ठादिकं सर्वम् आहरन्ति त्यजन्ति च । सशब्दस्पर्शरूपाद्यास् तरङ्गतरलाङ्गकाः
ही अस्थिर देहधारी माणसं गवत, लाकूड आणि इतर गोष्टी गोळा करतात आणि सोडून देतात; आवाज, स्पर्श, रूप वगैरे अनुभवत, त्या लाटा उचलल्या आणि खाली पडल्यासारख्या असतात.
जडास् सन्तस् स्फुरद्रूपा भृशं स्फाररसारवाः । सविहारागमापाया महौघा इव दुर्धियः
जरी ही माणसं जड वाटतात, तरी त्यांच्यात हालचाल दिसते, विविध आणि तीव्र रसांनी भरलेली असतात; येणं-जाणं चालू असतं, आणि अशा गोंधळलेल्या मनाच्या माणसांचा प्रवाह मोठ्या पुरासारखा असतो.
सर्वेषाम् एव चैतेषां स्थितैवैषा चिद् अव्यया । किं त्व् अबोधवशाद् अस्याः परां कृपणतां गताः
या सर्व प्राण्यांमध्ये ही अविनाशी चेतना कायमच असते; पण अज्ञानामुळे ती अगदी दीनावस्थेला पोहोचली आहे.
श्वाससन्ततयो ह्य् अज्ञाल् लोहकारदृतेर् इव । स्पन्दमात्रार्थम् एवाशु दृश्यन्ते नार्थकारिणः
अज्ञान्यांचे श्वास फक्त हलण्या-फिरण्यापुरतेच दिसतात, जणू काही लोहाराच्या फुंकणीसारखे, त्यांना खऱ्या अर्थाने काहीच उपयोग नाही.
तर्जनोद्गर्जनं मूढाद् धनुर्दण्डगुणाद् इव । श्रूयते मारणायैव चिद्बोधपरिवर्जितम्
मूढ माणसाचे धमक्या आणि मोठ्याने ओरडणे, ज्यात जाणीव नाही, ते फक्त नाशासाठीच ऐकू येते, जसे धनुष्य, दंड किंवा दोरी यांचा आवाज.
फललाभो ऽपि यो मूढात् तद् अरण्यतरोर् इव । तस्मिन् विश्रमणं यत् तच् छिलाफलहके यथा
मूढ माणसाला मिळणारे फळ हे जंगली झाडाच्या फळासारखे असते; त्यात विसावा घेणे म्हणजे दगडाच्या फळावर विसंबून राहण्यासारखे आहे.
तेन यस् सङ्गमस् स स्यात् स्थाणुनापि हि जङ्गले । तदर्थं यत् कृतं किञ्चित् तद् व्योम लगुडैर् हतम्
अशा व्यक्तीशी केलेली मैत्री म्हणजे जंगली झाडाशी संग करण्यासारखी आहे; त्यासाठी जे काही केले, ते आकाशात काठी मारल्यासारखे व्यर्थ जाते.
तस्मिन् यद् अधमे दत्तं तत् त्यक्तं क्लिन्नकर्दमे । तेन सार्धं कथा यास् तत् कौलेयाह्वानम् अध्वरे
अशा नीच माणसाला दिलेले काहीही चिखलात टाकल्यासारखे वाया जाते; त्याच्याशी केलेली कोणतीही बोलणी निरर्थक यज्ञासारखीच असतात.
अज्ञत्वम् आपदां निष्ठा का हि नापद् अजानतः । इयं संसारसरणिर् वहत्य् अज्ञप्रसादतः
अज्ञान हे सर्व संकटांचे मूळ आहे; ज्याला अज्ञान नाही, त्याला कोणतीही आपत्ती येत नाही. हा संसाराचा मार्ग अज्ञानामुळेच चालू राहतो.
अज्ञस्योग्राणि दुःखानि सुखान्य् अपि दृढानि च । पुनः पुनः प्रवर्तन्ते युगं प्रत्य् अचला इव
अज्ञानी माणसाला तीव्र दुःखे आणि मोठी सुखे पुन्हा पुन्हा येत राहतात, जणू काही युगांची चक्रे बदलत नाहीत तशीच.
शरीरधनदारादाव् आस्थां समनुबध्नतः । इदं दुर्दुःखम् अज्ञस्य न कदाचन शाम्यति
जो मनुष्य शरीर, धन, पत्नी आणि अशा गोष्टींमध्ये आसक्त राहतो, त्याच्या अज्ञानामुळे हे खोल दुःख कधीच संपत नाही.
अनात्मनि शवे देहे आत्मभावम् उपेयुषः । असद्बोधमयी माया कथं नाम विनश्यति
जो जड आणि निर्जीव शरीरालाच स्वतः समजतो, त्याच्या चुकीच्या समजुतीमुळे निर्माण झालेली माया कधीच नष्ट होत नाही.
दुर्भावखर्वितधियो वस्तुन्य् अन्धस्य दुर्मतेः । अवस्तुनि सनेत्रस्य लुठतश् च पदे पदे
ज्याच्या मनात वाईट विचार भरले आहेत आणि जो अंध व बुद्धिहीन आहे, त्याला खरी गोष्ट असो वा नसली, प्रत्येक पावलावर दुःखच मिळते.
विषम् उत्पद्यते चन्द्राद् आमोदः कुसुमाद् इव । कण्टकश् चैव पयसो दूर्वाङ्कुर इव स्थलात्
जसा चंद्रापासून किंवा फुलांपासून सुगंध निर्माण होतो, तसेच पाण्यातून काटा किंवा कोरड्या जमिनीतून दुर्व्याचे अंकुर उगवतात, तशीच विपत्तीही निर्माण होते.
देहशल्मलिभोगिन्यो मनोमातङ्गशृङ्खलाः । अज्ञस्याशाः प्रसूयन्ते सुवृष्टेष्व् इव शालयः
अज्ञान्यांच्या मनातल्या इच्छा या देहाच्या शालमलीसारख्या व मनाच्या हत्तीला बांधणाऱ्या साखळ्यांसारख्या असतात. जशी भरपूर पावसात भाताची पिके बहरतात, तशाच या इच्छा जन्म घेतात.
नरकश्रीर् अनात्मज्ञं दुष्कृतव्यालपालिता । परिपालयति प्रीता मयूरी वारिदं यथा
स्वतःच्या स्वरूपाची ओळख नसलेल्या माणसाला, पापरूपी सर्पांनी राखलेली नरकाची शोभा अगदी जशी मोरिणीला पावसाचे ढग आवडतात तशी जपते.
नेत्रलोलालिनीलोला स्फुरिताधरपल्लवा । मूर्खार्थम् एव विकसत्य् अङ्गनाविषवल्लरी
डोळे सतत हलणारे आणि ओठ थरथरणारे, अशा स्त्रीरूपी विषारी वेल फक्त मूर्खासाठीच फुलते.
अज्ञवारिधिहृद्भूमाव् एव वेपथुपल्लवः । वर्धते ऽपगतच्छायो रागविद्रुमदुर्द्रुमः
अज्ञानाच्या समुद्रात, हृदयाच्या भूमीवर, तापाच्या पल्लवांसह रागरूपी मूळ झाड वाढते; त्याची सावली नाहीशी झालेली असते, जणू एखाद्या भयंकर मुठीच्या झाडासारखी.
तनुच्छदलसद्धूमश् शस्त्रज्वालो भटोल्मुकः । ज्वलति द्वेषदावो ऽज्ञहृन्मरौ कोपतापदः
शरीराच्या आवरणाचा हलका धूर, शस्त्रांची ज्वाळा, द्वेषाची पेटलेली आग आणि रागाचा तीव्र उष्णपणा — हे सर्व अज्ञानाच्या वाळवंटात, मनाच्या अंतरात जाळत राहतात.
अज्ञमात्सर्यसरसि परापवदनच्छदा । ईर्ष्याकमलिनी चिन्ताषट्पदी विकसत्य् अलम्
अज्ञान आणि मत्सर यांच्या सरोवरात, दुसऱ्यांच्या निंदेच्या आच्छादनाखाली, हेवा या कमळाचे फूल उमलते आणि चिंता या मधमाशीने तिथे भरपूर गूंजा घालतात.
प्रतिजन्म प्रकृष्टोग्रदुःखकल्लोलसम्भ्रमः । जडम् एव समभ्येति पुनर्मरणवाडवः
प्रत्येक जन्मात तीव्र आणि भयंकर दुःखाच्या लाटा उसळतात; मृत्यूची आग पुन्हा पुन्हा फक्त जड मनाच्या माणसाजवळ येते.
जन्मबाल्यं ध्रुवं याति यौवनं युवता जराम् । जरा मरणम् अभ्येति मूढस्यैव पुनः पुनः
जन्मानंतर बालपण येतेच, मग तारुण्य, त्यानंतर वार्धक्य; वार्धक्याच्या मागे मृत्यू येतो आणि मूढ माणसासाठी हा चक्र पुन्हा पुन्हा सुरूच राहतो.
जगज्जीर्णारघट्टे ऽस्मिन् रज्ज्वा संसृतिरूपया । मज्जनोन्मज्जनैर् अज्ञा यन्त्रे शकलतां गताः
ही सृष्टी जणू वयोमानामुळे झिजलेली आहे, आणि जन्ममरणाच्या दोरीत बांधलेली आहे. अज्ञानामुळे जीव कधी बुडतात, कधी वर येतात, आणि या जीवनाच्या यंत्रात तुकडे तुकडे होतात.
यद् एव गोष्पदादूरं ज्ञधियः पेलवं जगत् । तद् एवापारपर्यन्तम् अगाधम् अमहात्मनः
ज्यांची समज स्पष्ट आहे, त्यांना हे जग जणू एखाद्या गायीच्या पावलातील पाण्यासारखे क्षुल्लक वाटते; पण ज्यांची बुद्धी संकुचित आहे, त्यांना हेच जग अथांग आणि पार न लागणारे वाटते.
धियो ऽदृश इवाज्ञस्य चिद्व्योमोदरकोटरात् । न प्रयान्त्य् अपरं पारं विहङ्ग्यः पञ्जराद् इव
अज्ञान्यांची बुद्धी जणू चैतन्याच्या आकाशातील अदृश्य पक्ष्यासारखी आहे; ती पिंजऱ्यातील पक्ष्यांसारखी कधीच दुसऱ्या काठी पोहोचू शकत नाही.
भावमात्रपरावृत्त्या वासनामात्रनाभयः । स्पष्टीकर्तुं न शक्यन्ते जन्मचक्रस्य नेमयः
फक्त मनाच्या कल्पना सोडून दिल्याने, आणि केवळ वासनांच्या धाग्यावर राहिल्याने, जन्ममरणाच्या चक्राच्या कड्या स्पष्टपणे समजू शकत नाहीत.