परार्थं स्फुरतो यस्य न स्तुतिर् निन्दनाद् ऋते । स देही देहदुःखौघम् आदत्ते केन हेतुना
ज्याचं मन नेहमी दुसऱ्यांच्या हितासाठी जागृत असतं, त्याला कौतुक किंवा निंदा सोडून इतर कोणत्या कारणामुळे शरीराच्या दु:खांचा भार घ्यावा लागेल?
नात्मा शरीरसम्बद्धश् शरीरम् अपि नात्मनि । मिथो विलक्षणे एते प्रकाशतमसी यथा
आत्मा कधीच शरीराशी बांधलेला नसतो, आणि शरीरही आत्म्यात नसतं; हे दोन्ही एकमेकांपासून वेगळेच आहेत, अगदी प्रकाश आणि अंधार यांसारखे.
सर्वैर् भावविकारैस् तु नित्यमुक्तो ऽस्त्य् अलेपकः । नात्मास्तम् एति भगवान् न चोदेति सदोदितः
सर्व प्रकारच्या बदलांपासून आत्मा नेहमीच मुक्त असतो, त्याला कशाचाही स्पर्श लागत नाही. तो परमेश्वर कधीही अस्त किंवा उदय पावत नाही, कारण तो सदैव प्रकट असतो.
जडस्याज्ञस्य तुच्छस्य कृतघ्नस्य विनाशिनः । शरीरकोपलस्यास्य यद् भवत्य् अस्तु तत् तथा
हे शरीर जड, अज्ञानी, क्षुद्र, कृतघ्न आणि नाशवंत आहे. त्याला जे काही घडत असेल, ते तसेच होऊ दे.
न चास्य किञ्चिद् भवति पृथग् आत्मन्य् अवेक्षिते । जडस्यासत्स्वरूपस्य किम् इवाङ्गोपपद्यते
आणि जेव्हा हे शरीर, जे जड आणि खोट्या स्वरूपाचं आहे, आत्म्यापासून वेगळं पाहिलं जातं, तेव्हा त्याला काहीच लागत नाही; अशा अस्तित्वहीन गोष्टीला काय मिळू शकतं?
निपुणायावबोधाय यत् प्रोक्तं तत् पुनः पुनः । भङ्गिभिः प्रविचित्राभी राघवेदं प्रबोध्यते
सूक्ष्म समज यावी म्हणून, जे सांगितलं आहे ते मी तुला पुन्हा पुन्हा वेगवेगळ्या प्रकारांनी आणि विविध उदाहरणांनी समजावतो आहे, राघव.
यदि देहगुणान् आत्मा गृह्णाति परमार्थतः । नादत्ते तत् कथं तस्माज् जडतां शवरूपिणः
जर आत्मा खरोखरच देहाचे गुण घेत असे, तर मग तो निर्जीव देहासारखी जडता का घेत नाही?
यदि वात्मगुणान् देहो गृह्णाति परमार्थतः । नादत्ते तत् कथं चैत्तं चिन्मयत्वं सदोदितम्
किंवा जर देह खरोखरच आत्म्याचे गुण घेत असे, तर मग त्याला नेहमी प्रकट असलेले चैतन्य का मिळत नाही?
ययोर् एकपरिज्ञाने जडतैवापरे स्थिता । तयोः कीदृग्विधा ब्रूत समानसुखदुःखता
ज्याच्या ज्ञानात दुसऱ्याची जडता तशीच राहते, त्यांच्यात सुखदुःख समान कसे म्हणता येईल?
यौ समौ समकर्माणौ न कदाचन तौ कथम् । द्वाव् अप्य् असन्ताव् अन्योऽन्यं कथं सम्बन्धम् एष्यतः
दोघेही जर एकसारखे निष्क्रिय असतील, तर हे दोन्ही नसलेले एकमेकांशी कोणता संबंध जोडू शकतात?
कथं स्थूलो ऽणुरूपस् स्याद् अणुस् स्थूलः कथं भवेत् । एकोदये द्वितीयस्य न सत्ता दिनरात्रिवत्
जड कधी सूक्ष्म होईल किंवा सूक्ष्म कधी जड होईल? एक उगवला की दुसऱ्याचं अस्तित्व राहत नाही, जसं दिवस आणि रात्र एकत्र येत नाहीत.
ज्ञानं नाज्ञानताम् एति च्छाया नायाति तापताम् । सद् ब्रह्म नासद् भवति विचित्रास्व् अपि दृष्टिषु
ज्ञान कधी अज्ञान होत नाही, सावली कधी उष्ण होत नाही; खरं ब्रह्म जरी वेगवेगळ्या दृष्टीकोनातून पाहिलं, तरी असत्य होत नाही.
मनाग् अपि न संश्लेषस् सर्वगस्यापि देहिनः । देहेन देहगस्यापि कमलस्येव वारिणा
सर्वांच्या देहातही, आत्म्याचा आणि देहाचा किंचितही संयोग होत नाही, जसा कमळाचं आणि पाण्याचं नसतो.
मनाग् अपि न संश्लेषो ब्रह्मणो देहसत्तया । तद्गतस्याप्य् अतद्वृत्तेर् अम्बरस्येव वायुना
ब्रह्म आणि देहाचं अस्तित्व यांचा किंचितही संयोग होत नाही, मन तिथे गुंतलं असलं तरी, जसा आकाशाचा आणि वाऱ्याचा नसतो.
भवत्य् आत्मनि नो किञ्चिन् नासतो देहकस्य च । तद् राघव मुधैवैष सुखदुःखभ्रमः कुतः
स्वतः आत्म्यावर काहीही घडत नाही, आणि या खोट्या देहावरही काही होत नाही. म्हणून, राघव, सुखदुःखाची ही भ्रांती अगदी निरर्थक आहे.
जरामरणम् आपच् च सुखदुःखे भवाभवौ । मनाग् अपि न सन्तीह निर्वाणो निर्वृतो भव
इथे वार्धक्य, मृत्यू, सुखदुःख, जन्म-मरण यापैकी काहीही किंचितही अस्तित्वात नाही. मुक्त हो आणि शांत रहा.
स्थितो देहतयात्युच्चैः पातोत्पातमयो भ्रमः । दृश्यते केवलं ब्रह्मण्य् अप्सु वीचितया यथा
देहाच्या रूपाने असलेला उत्थान-पतनाचा भ्रम फक्त ब्रह्मरामध्येच दिसतो, जसा लाटांचा भास फक्त पाण्यातच दिसतो.
आत्मसत्तोपजीवित्वाद् आत्मा सम्भवतीह हि । देहयन्त्रं पयस्सत्तामात्राद् ऊर्मिर् इवोत्थितम्
आत्माच अस्तित्वाचा आधार असल्यामुळे, इथे फक्त आत्माच प्रकटतो. जसा लाट फक्त पाण्याच्या अस्तित्वामुळे निर्माण होते, तसाच हा देहही फक्त आत्म्यामुळे उभा राहतो.
आधारस्पन्दनेनाङ्ग यथा क्षोभभवाभवाः । सूर्यादेः प्रतिबिम्बस्य तथा देहेन देहिनः
प्रिये, जशी सूर्याची किंवा इतर कोणत्याही वस्तूची प्रतिमा ज्या पाण्यात उमटते, त्या पाण्याच्या हालचालीमुळे ती हलते, उठते किंवा शांत होते, तशीच देहधारकाच्या अनुभवांची सुरुवात आणि शेवट हा देहामुळेच घडतो.
सम्यग्दृष्टे यथाभूते वस्तुन्य् आत्मनि जायते । स्थितिर् देहमयो ऽज्ञानविभ्रमो लयम् एति च
जेव्हा स्वतःचे खरे स्वरूप जसे आहे तसे स्पष्टपणे ओळखले जाते, तेव्हा देहाशी असलेली ओळख, जी अज्ञानामुळे निर्माण झालेली गोंधळाची अवस्था आहे, ती पूर्णपणे नाहीशी होते.
देहदेहवतोर् ज्ञानाद् यथाभूतैतयोस् स्थितिः । सत्तासत्तात्मिकोदेति दीपाद् इव पदार्थयोः
देह आणि देहधारी यांच्या खऱ्या स्वरूपाचे ज्ञान झाल्यावर त्यांची खरी स्थिती उमगते; जशी दिवा असला की वस्तू दिसतात आणि दिवा नसेल तर दिसत नाहीत, तशीच अस्तित्वाची आणि न-अस्तित्वाची जाणीव त्यांना होते.
असम्यग्ज्ञानिनो ये हि स्वावर्तपरिवर्तनैः । अन्तश्शून्यास् स्फुरन्तीह ते मोहार्जुनवायवः
ज्यांना खरी समज नाही, जे स्वतःच्या कल्पनांच्या भोवऱ्यात अडकले आहेत, ते आतून रिकामे आणि अस्वस्थ असतात, अगदी मोहाच्या अरण्यातील वाऱ्यासारखे.
अपर्यालोचितात्मार्थम् अपरामृष्टसंविदः । स्पन्दन्ते वेष्टितोन्मुक्ततृणवन् मूढबुद्धयः
जे स्वतःच्या स्वरूपाचा अर्थ विचारात घेत नाहीत, ज्यांचे मन अजून स्पर्शले गेलेले नाही, असे माणसं गोंधळलेल्या बुध्दीने, वाऱ्याने उडवलेल्या आणि पुन्हा खाली पडलेल्या गवतासारखी इकडून तिकडे फिरतात.
अनास्वादितचित्तत्त्वं जडास् सूत्रैस् स्ववायुभिः । यन्त्रवच् चोदिताक्रान्ता नटन्ति प्रस्फुरन्ति च
ज्यांनी मनाचा खरा स्वरूप अनुभवलेला नाही, अशी माणसं जड असतात, आपल्या स्वतःच्या वाऱ्याने म्हणजेच प्रवृत्तीने, दोऱ्याने हलवलेल्या बाहुल्यांसारखी, नाचतात आणि उड्या मारतात.
तृणकाष्ठादिकं सर्वम् आहरन्ति त्यजन्ति च । सशब्दस्पर्शरूपाद्यास् तरङ्गतरलाङ्गकाः
ही अस्थिर देहधारी माणसं गवत, लाकूड आणि इतर गोष्टी गोळा करतात आणि सोडून देतात; आवाज, स्पर्श, रूप वगैरे अनुभवत, त्या लाटा उचलल्या आणि खाली पडल्यासारख्या असतात.
जडास् सन्तस् स्फुरद्रूपा भृशं स्फाररसारवाः । सविहारागमापाया महौघा इव दुर्धियः
जरी ही माणसं जड वाटतात, तरी त्यांच्यात हालचाल दिसते, विविध आणि तीव्र रसांनी भरलेली असतात; येणं-जाणं चालू असतं, आणि अशा गोंधळलेल्या मनाच्या माणसांचा प्रवाह मोठ्या पुरासारखा असतो.
सर्वेषाम् एव चैतेषां स्थितैवैषा चिद् अव्यया । किं त्व् अबोधवशाद् अस्याः परां कृपणतां गताः
या सर्व प्राण्यांमध्ये ही अविनाशी चेतना कायमच असते; पण अज्ञानामुळे ती अगदी दीनावस्थेला पोहोचली आहे.
श्वाससन्ततयो ह्य् अज्ञाल् लोहकारदृतेर् इव । स्पन्दमात्रार्थम् एवाशु दृश्यन्ते नार्थकारिणः
अज्ञान्यांचे श्वास फक्त हलण्या-फिरण्यापुरतेच दिसतात, जणू काही लोहाराच्या फुंकणीसारखे, त्यांना खऱ्या अर्थाने काहीच उपयोग नाही.
तर्जनोद्गर्जनं मूढाद् धनुर्दण्डगुणाद् इव । श्रूयते मारणायैव चिद्बोधपरिवर्जितम्
मूढ माणसाचे धमक्या आणि मोठ्याने ओरडणे, ज्यात जाणीव नाही, ते फक्त नाशासाठीच ऐकू येते, जसे धनुष्य, दंड किंवा दोरी यांचा आवाज.
फललाभो ऽपि यो मूढात् तद् अरण्यतरोर् इव । तस्मिन् विश्रमणं यत् तच् छिलाफलहके यथा
मूढ माणसाला मिळणारे फळ हे जंगली झाडाच्या फळासारखे असते; त्यात विसावा घेणे म्हणजे दगडाच्या फळावर विसंबून राहण्यासारखे आहे.