राघवानघ वाग्जालं मयैतद् यत् प्रसारितम् । तेन चित्तखगं बद्ध्वा क्रोडीकृत्यात्मतां नय
हे निष्पाप राघव, मी हे शब्दांचे जाळे तुझ्यासाठी विणले आहे. त्यातून आपल्या मनरूपी पक्षाला बांध आणि त्याला आत्मस्वरूपात स्थिर कर.
कच्चिद् गृहीतो भवता मद्गिराम् अर्थ ईदृशः । त्यक्त्वा दुर्बोधम् अक्षीणो हंसेनेवाम्भसः पयः
माझ्या या वचनांचा अर्थ तुला समजला का? जसा राजहंस तळ्यातील फक्त शुद्ध पाणीच घेतो आणि बाकीचं टाकून देतो, तसाच तूही योग्य अर्थ घेतलास का?
विचार्यैतद् अशेषेण स्वधियैव पुनः पुनः । अनेनैव पथा साधो गन्तव्यं भवताधुना
हे साधू, स्वतःच्या बुध्दीने हे सर्व नीट विचारून, पुन्हा पुन्हा मनाशी ठरवून, आता ह्याच मार्गाने पुढे जावे लागेल.
अनयैव धिया राम विहरन् नैव बध्यसे । अन्यथाधः पतस्य् आशु विन्ध्यखाते यथा गजः
हे राम, या समजुतीने वागत असताना तुला काहीही बंधन येणार नाही; पण जर तसं केलं नाहीस, तर जसा एखादा हत्ती विंध्य पर्वताच्या खड्ड्यात पडतो, तसाच तूही पटकन खाली जाशील.
सुगृहीतं धिया राम मद्वचो न करोषि चेत् । तत् पतस्य् अवटे त्यक्तदीपः पान्थो यथा निशि
हे राम, जर तू माझे शब्द बुध्दीने घट्ट धरले नाहीस, तर जसा एखादा प्रवासी रात्री दिवा टाकून दरीत पडतो, तसाच तूही पडशील.
असङ्गेन यथाप्राप्तो व्यवहारस् स्वसिद्धये । इत्य् एवं शास्त्रसिद्धान्तम् आदायोदयवान् भव
जगातील गोष्टींमध्ये आसक्ती न ठेवता, जे काही येईल ते स्वतःच्या कल्याणासाठी कर, आणि या शास्त्राचा अंतिम निष्कर्ष मनाशी ठेवून खऱ्या अर्थाने उन्नती साध.
हे सभ्या हे महाराज राम लक्ष्मण भूमिपाः । सर्व एव भवन्तो ऽद्य तावद् व्यापारम् आह्निकम्
हे सभासदांनो, हे महाराज, राम, लक्ष्मण आणि सर्व राजांनो, आजच्या दिवसासाठी तुम्ही सर्वांनी आपापली दैनंदिन कामे पाहा.
कुर्वन्त्व् अयं हि दिवसः प्रायः परिणताकृतिः । शेषं विचारयिष्यामो विचार्यं प्रातर् आगताः
हा दिवस आता संपत आला आहे; बाकीचं जे काही बोलायचं आहे, ते आपण सकाळी परत एकत्र आलो की विचारू.
इत्य् उक्ते मुनिना तेन सा सर्वैव सभा तदा । प्रोत्तस्थौ पद्मवदना सविकासेव पद्मिनी
मुनिंनी असं सांगितल्यावर त्या वेळी सगळी सभा उठली, आणि त्यांची तोंडं जणू सूर्याच्या प्रकाशात उमलणाऱ्या कमळासारखी फुलली.
राजानस् स्तुतराजानः कृतराघववन्दनाः । परिष्टुतवसिष्ठास् ते जग्मुर् आत्मनिवेशनम्
राजे, जे राजांमध्येही प्रशंसित होते, त्यांनी राघव आणि वसिष्ठ यांना वंदन करून आपापल्या निवासस्थानी गेले.
विश्वामित्रेण सहितो वसिष्ठो गन्तुम् आश्रमम् । उत्तस्थाव् आसनाच् छ्रीमान् नमस्कृतनभश्चरः
विश्रामानंतर, विश्वामित्रांसोबत वसिष्ठ ऋषी आपल्या आश्रमाकडे जायला उठले. आकाशातील देवांनी त्यांना वंदन केल्यावर ते आपल्या जागेवरून उठले.
दशरथप्रभृतयो राजानो मुनयस् तथा । यथानुरूपं वक्तारम् अनुगम्य चिरं मुनिम्
दशरथ आणि इतर राजे, तसेच ऋषी, योग्य त्या प्रकारे आणि काही काळ वसिष्ठ ऋषींच्या मागे चालत गेले.
आपृच्छ्य केचिद् गगनं ययुः केचिद् वनान्तरम् । केचिद् राजगृहं सन्तो भृङ्गाः पद्मोत्थिता इव
काहींनी निरोप घेऊन आकाशात गेले, काही जण जंगलाच्या कडेला गेले, तर काही गृहस्थ राजे आपल्या राजवाड्यात परतले, जणू कमळातून मधमाशा उडून जातात तसे.
वसिष्ठपादयोस् त्यक्त्वा पुष्पाञ्जलिम् अनाबिलम् । पौरैर् अनुगतो राजा प्रविवेश गृहान्तरम्
वसिष्ठांच्या पायांवर शुद्ध फुलांची अंजली अर्पण करून, राजाने नगरवासीयांसह आपल्या घराच्या आतील भागात प्रवेश केला.
रामलक्ष्मणशत्रुघ्नाः प्राप्तस्य स्वाश्रमं गुरोः । अभ्यर्च्य चरणौ भक्ता आजग्मुर् नृपमन्दिरम्
राम, लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न यांनी आपल्या गुरूंच्या आश्रमात पोहोचल्यावर, भक्तिभावाने त्यांच्या पायांची पूजा केली आणि मग राजवाड्याकडे निघाले.
सदनानि समासाद्य श्रोतारस् सर्व एव ते । सस्नुर् आनर्चुर् अप्य् आशु देवान् विप्रान् पितॄंस् तथा
सर्व श्रोते आपल्या घरात पोहोचल्यावर, त्यांनी पटकन स्नान केले आणि देव, ब्राह्मण आणि पितरांचीही पूजा केली.
यथाक्रमं च विप्राद्यैर् भृत्यान्तैश् च परिच्छदैः । समं बुभुजिरे भोज्यं वर्णधर्मक्रमोचितम्
नियमाप्रमाणे, ब्राह्मण, सेवक आणि इतर मंडळींसोबत, त्यांनी आपल्या जाती आणि कर्तव्याला योग्य असे अन्न एकत्रितपणे घेतले.
अस्तङ्गते दिनकरे समं दिवसकर्मभिः । अभ्यागते रात्रिकरे समं रजनिकर्मभिः
सूर्य मावळल्यावर, त्यांनी दिवसभराची कामे एकत्र केली; आणि रात्र येताच, त्यांनी रात्रीची कामेही एकत्र केली.
स्थितास् तल्पेषु कौशेयशयनेष्व् आसनेषु च । भूचरा मुनिराजानो राजपुत्रा महर्षयः
मऊ रेशमी गाद्यांवर आणि आसनांवर बसलेले, पृथ्वीवर संचार करणारे ऋषिमुनी, राजकुमार आणि महान ऋषी असे सर्वजण तेथे स्थिर होते.
संसारोत्तरणोपायं वसिष्ठवचनेरितम् । यथावद् एकाग्रधियश् चिन्तयाम् आसुर् आदृताः
वसिष्ठांच्या वचनांनी सांगितलेल्या संसारातून पार जाण्याच्या उपायाचा, एकाग्र आणि आदरयुक्त मनाने त्यांनी विचार केला.
ततः प्रहरमात्रेण निद्राम् आमुद्रिताननाः । तत्स्वप्नसुन्दरीम् ईयुः पद्मा इव दिनार्थिनः
मात्र एका प्रहरातच, झोपेने त्यांची तोंडे मिटली आणि ते सुंदर स्वप्नांच्या जगात गेले, जणू सूर्याच्या शोधात असलेली कमळेच.
रामलक्ष्मणशत्रुघ्नाः प्रहरत्रयम् एव तत् । वासिष्ठम् उपदेशं ते चिन्तयाम् आसुर् अक्षतम्
राम, लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न यांनी तीन प्रहर सलग वसिष्ठांचा उपदेश अखंडपणे मनात ठेवून चिंतन केला.
प्रहरस्यार्धमात्रं तु तत आमुद्रितेक्षणाः । तत्स्वप्नाम् आययुर् निद्रां क्षणाद् विद्रावितश्रमाम्
मग अर्ध प्रहरभर डोळे मिटून त्यांनी झोप घेतली, आणि क्षणातच त्यांचा सारा थकवा नाहीसा झाला.
इति शुभमनसां विवेकभाजाम् अधिगतसारतयोदिताशयानाम् । अभजत विरतिं तदा त्रियामा मलिननिशाकरवक्त्रतां जगाम
शुद्ध मनाच्या, विवेक असलेल्या आणि खरी समज मिळवलेल्या लोकांच्या मनात त्या वेळी विरक्ती निर्माण झाली; आणि तीन प्रहरांची रात्र चंद्राच्या डागाळलेल्या चेहऱ्यासारखी दिसू लागली.
ततः खिन्नेन्दुवदना पर्याकुलतमःपटा । क्षीयमाणा बभौ श्यामा विवेकान्तेव वासना
मग रात्र चंद्रासारखी फिकट होत गेली, गडद अंधारात लपेटलेली, आणि विवेकाच्या शेवटी उरलेल्या वासनेसारखी सावळी दिसू लागली.
पूर्वे ध्वस्ततयालोकाद् दृश्यमानो ऽपरे ऽचले । शेफालिकावतंसाभां तारकानिकरो दधौ
पूर्वीचा अंधार नाहीसा झाल्यावर, स्थिर आकाशात ताऱ्यांचा समूह जणू जाईफुलांच्या गजऱ्यासारखा चमकू लागला.
अवश्यायकणाकर्षी परामृष्टेन्दुमण्डलः । ज्योत्स्नाकवलनालोलो ववौ प्राभातिको ऽनिलः
पहाटेची वाऱ्याची झुळूक दवाच्या कणांना ओढून नेत होती, चंद्राच्या कडेला स्पर्श करत होती आणि चंद्रप्रकाशाला खेळकरपणे गिळून टाकत होती.
रामलक्ष्मणशत्रुघ्ना उत्थायानुचरैस् सह । ययुर् वन्दितसन्ध्यास् ते पुण्यं वासिष्ठम् आश्रमम्
राम, लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न आपल्या सेवकांसह उठले, त्यांनी सकाळच्या प्रभेला वंदन केले आणि मग पवित्र वसिष्ठांच्या आश्रमाकडे गेले.
तत्र वन्दितसन्ध्यस्य निर्गतस्याग्निसद्मनः । मुनेर् ववन्दिरे पादाव् आदौ दत्त्वार्घ्यसन्ततिम्
तेथे, प्रभेला वंदन करून आणि अग्निकुंडातून बाहेर येऊन, त्यांनी प्रथम अर्घ्य अर्पण केले आणि मग त्या ऋषींच्या पायांना वंदन केले.
क्षणात् तत् सदनं मौनं मुनिब्राह्मणराजभिः । हस्त्यश्वरथयानैश् च क्षणान् नीरन्ध्रतां ययौ
क्षणातच ते आश्रम ऋषी, ब्राह्मण, राजे आणि हत्ती, घोडे, रथ यांच्या गर्दीने आणि शांततेने भरून गेले, इतके की तिथे जागाच उरली नाही.