जनस्य तस्य दुःखं स दृष्ट्वा सकललोककृत् । जगाम करुणाम् ईशः पुत्रदुःखाद् यथा पिता
त्या लोकांचे दुःख पाहून, सर्व जगाचा कर्ता असलेल्या प्रभूला दया आली, जशी एखाद्या वडिलांना आपल्या मुलांच्या दुःखामुळे होते.
क एतेषां हताशानां दुःखस्यान्तो हतायुषाम् । स्याद् इति क्षणम् एकाग्रश् चिन्तयाम् आस भूतपः
या निराश आणि अल्पायुषी लोकांच्या दुःखाचा शेवट कसा होईल, असे म्हणून क्षणभर एकाग्र होऊन जीवांचा स्वामी विचार करू लागला.
इति सञ्चिन्त्य भगवान् ससर्ज पुनर् ईश्वरः । तपो धर्मं च दानं च सत्यं तीर्थानि चैव ह
असं विचार करून, त्या भगवंताने पुन्हा तप, धर्म, दान, सत्य आणि तीर्थस्थळे निर्माण केली.
एतत् सृष्ट्वा पुनर् देवश् चिन्तयाम् आस भूतकृत् । पुंसां नानेन सर्वस्य दुःखस्यान्त इति स्वयम्
ही सर्व गोष्टी निर्माण केल्यावर, जीवांची निर्मिती करणारा देव विचार करू लागला — 'फक्त या गोष्टींनी सर्व लोकांचे दु:ख संपत नाही.'
निर्वाणं नाम परमं सुखं येन पुनर् जनः । न जायते न म्रियते तज् ज्ञानाद् एव लभ्यते
निर्वाण हेच सर्वात मोठं सुख आहे, ज्यामुळे माणूस पुन्हा जन्म घेत नाही किंवा मरत नाही; ते फक्त ज्ञानानेच मिळतं.
संसारोत्तरणे जन्तोर् उपायो ज्ञानम् एव हि । तपो दानं तथा तीर्थम् अणूपायः प्रकीर्तितः
संसाराच्या समुद्रातून पार जाण्यासाठी जिवाला फक्त ज्ञानच उपाय आहे; तप, दान आणि तीर्थयात्रा हे लहान सहाय्यक उपाय आहेत असं सांगितलं आहे.
तत् तावद् दुःखमोक्षार्थं जनस्यास्य महात्मनः । प्रत्यग्रं तरणोपायम् आशु प्रकटयाम्य् अहम्
म्हणून या महान माणसांच्या दुःखातून मुक्त होण्यासाठी, मी लगेचच या दुःखातून पार पडण्याचा थेट उपाय सांगतो.
इति सञ्चिन्त्य भगवान् ब्रह्मा कमलसंस्थितः । मनसा परिसङ्कल्प्य माम् उत्पादितवान् इमम्
अशा प्रकारे विचार करून, कमळावर बसलेले परमेश्वर ब्रह्मदेव यांनी मनात ठरवून मला निर्माण केले.
कुतो ऽप्य् उत्पन्न एवाशु ततो ऽहं समुपस्थितः । पितुस् तस्य पुरश् शीघ्रम् ऊर्मेर् ऊर्मिर् इवानघ
माझा कुठूनतरी जन्म झाला आणि मी लगेचच माझ्या वडिलांसमोर हजर झालो, जशी एक लाट दुसऱ्या लाटेमागे येते.
कमण्डलुधरो नाथस् सकमण्डलुना मया । साक्षमालस् साक्षमालं स प्रणम्याभिवादितः
तेव्हा प्रभूच्या हातात कमंडलू होते आणि माझ्याही हातात कमंडलू होते; त्यांच्या गळ्यात माळ होती आणि माझ्याही गळ्यात माळ होती; मी त्यांना वाकून नमस्कार केला.
एहि पुत्रेति माम् उक्त्वा स स्वाब्जस्योत्तरे दले । शुक्ले ऽभ्र इव शीतांशुं योजयाम् आस पाणिना
"ये माझ्या मुला, ये," असे मला हाक मारून, त्यांनी आपल्या कमळाच्या उत्तरेकडील पाकळीवर हाताने मला जोडले, जणू पांढरा ढग चंद्राला जाऊन मिळतो तसा.
मृगकृत्तिपरीधानो मृगकृत्तिनिजाम्बरम् । माम् उवाच पिता ब्रह्मा स हंसस् सारसं यथा
मृगाची कातडी अंगावर घातलेले, स्वतःचे वस्त्रसुद्धा मृगकातडीचे असलेले, माझे वडील ब्रह्मा, जसे हंस सरस कमळाजवळ येतो तसा, मला म्हणाले.
मुहूर्तमात्रं ते पुत्र चेतो वानरचञ्चलम् । अज्ञानम् अभ्याविशतु शशश् शशधरं यथा
माझ्या मुला, क्षणभर तरी तुझे मन, जे माकडासारखे चंचल आहे, अज्ञानाने झाकले जावे, जसे चंद्रावर सशाचा डाग पडतो तसा.
इति तेनाशु शप्तस् सन् विचारसमनन्तरम् । अहं विस्मृतवान् सर्वं स्वरूपम् अमलं द्विजः
त्यांनी असे जलद शाप दिल्यावर, विचार झाल्यावर लगेचच, मी द्विज सर्व माझे निर्मळ स्वरूप विसरलो.
अथाहं दीनतां यातस् स्थितस् सम्बुद्धया धिया । दुःखशोकाभिसन्तप्तो जातो जन इवाधमः
मग मी खचून गेलो, पण माझं मन जागृत होतं. दु:ख आणि शोकानं मी फारच त्रस्त झालो, अगदी सामान्य माणसासारखा.
कष्टं संसारनामायं दोषः कथम् इवागतः । इति चिन्तितवान् अन्तस् तूष्णीम् एव व्यवस्थितः
हा संसार नावाचा दोष माझ्याकडे कसा आला, असं मी मनाशी विचार करत राहिलो आणि गप्प बसलो.
अथाभ्यधात् स मां तातः पुत्र किं दुःखवान् असि । दुःखोपघातं मां पृच्छ सुखी नित्यं भविष्यसि
मग वडिलांनी मला विचारलं, "बाळा, तू इतका दु:खी का आहेस? दु:खावर उपाय विचार, म्हणजे तू नेहमी आनंदी राहशील."
ततः पृष्टस् स भगवान् मया सकललोककृत् । हैमपद्मदलस्थेन संसारव्याधिभेषजम्
मग मी विचारल्यावर, सर्व जगाचा कर्ता आणि सुवर्ण कमळाच्या पानावर बसलेले ते भगवंत, संसाररूपी आजारावरचं औषध दिलं.
कथं नाम महद् दुःखम् अयं संसार आगतः । कथं च क्षीयते जन्तोर् इति पृष्टेन तेन मे
त्याने मला विचारलं — हा संसार नावाचा मोठा दुःखाचा डोंगर कसा निर्माण झाला? आणि हा जिवासाठी कसा संपतो?
तज् ज्ञानं सुबहु प्रोक्तं यज् ज्ञात्वा पावनं परम् । अहं पितुर् अपि प्रायः किलाधिक इव स्थितः
ते ज्ञान, जे पवित्र आणि श्रेष्ठ आहे, खूप विस्ताराने सांगितलं गेलं; ते समजल्यावर मी, असं वाटतं, वडिलांपेक्षाही मोठा झालो.
ततो विदितवेद्यं मां निजप्रकृतिम् आस्थितम् । स उवाच जगत्कर्ता वक्ता सकलकारणम्
मग, जे जाणायचं होतं ते समजून, आणि स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर झाल्यावर, जगाचा सर्जनहार, सर्व कारणांचा मूळ, मला म्हणाला.
शापेनाज्ञपदं नीत्वा पृच्छकस् त्वं मया कृतः । पुत्रास्य ज्ञानसारस्य समस्तजनसिद्धये
शापामुळे तुला अज्ञानाच्या अवस्थेत नेलं गेलं; मी तुला विचारणारा केलं, म्हणजे हे ज्ञानाचं सार तुझ्या मुलांना सांगता येईल आणि सर्व लोकांचं कल्याण होईल.
इदानीं शान्तशापस् त्वं परं बोधम् उपागतः । संस्थितो ऽहम् इवैकात्मा कनकं कनकाद् इव
आता तुझ्या शापाचा परिणाम संपला आहे आणि तू सर्वोच्च ज्ञान प्राप्त केले आहेस. मी जसा स्वतःमध्ये एकरूप आहे, तसेच तूही आहेस, जसे सोनं सोन्यातून वेगळं होत नाही.
गच्छेदानीं महीपीठे जम्बुद्वीपान्तरस्थितम् । साधो भारतवर्षं त्वं लोकानुग्रहहेतुना
आता तू पृथ्वीवरील आसनावर, जंबूद्वीपाच्या एका भागात, म्हणजेच भारतवर्षात जा. हे सज्जना, लोकांच्या कल्याणासाठी तिथे जा.
तत्र क्रियाकाण्डपरास् त्वया पुत्र महाधियः । उपदेश्याः क्रियाकाण्डक्रमेण क्रमशालिनः
माझ्या बुद्धिमान मुला, तिथे जे लोक कर्मकांडात मग्न आहेत आणि जे विधीने कर्म करतात, त्यांना तू योग्य रीतीने कर्मकांड शिकव.
विरक्तचित्ताश् च तथा महाप्रज्ञा विरागिणः । उपदेश्यास् त्वया साधो ज्ञानेनानन्ददायिना
तसेच, ज्यांचे मन वैराग्याने भरले आहे, जे अत्यंत बुद्धिमान आहेत आणि ज्यांना काही आसक्ती नाही, अशा साधूंना तू आनंद देणाऱ्या ज्ञानाने उपदेश कर.
इति तेन नियुक्तो ऽहं पित्रा कमलयोनिना । इह राघव तिष्ठामि यावद् भूतपरम्परा
माझ्या कमळातून जन्मलेल्या वडिलांनी मला असं सांगितलं म्हणून, हे राघव, मी इथेच राहतोय, जोपर्यंत सर्व जीवांची परंपरा पूर्ण होत नाही.
कर्तव्यम् अस्ति मम नेह हि किञ्चिद् एव स्थातव्यम् इत्य् अभिमना भुवि संस्थितो ऽस्मि । संशान्तया सततसुप्तधियेव वृत्त्या कार्यं करोमि न च किञ्चिद् अहं करोमि
माझं एक कर्तव्य आहे; इथे मला काहीच नाही, फक्त आवश्यक तेवढं राहायचं आहे, असं ठरवून मी या जगात स्थिर आहे. माझं मन नेहमी शांत असतं, जणू काही सतत झोपेतच आहे, मी माझं काम करतो, पण खरंतर मी काहीच करत नाही.
एतत् ते कथितं सर्वं ज्ञानावतरणं भुवि । मया स्वम् ईहितं चैव कमलोद्भवकल्पितम्
हे ज्ञान पृथ्वीवर कसं अवतरलं, ते सगळं मी तुला सांगितलं आहे, माझ्या इच्छेनुसार आणि कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाने कल्पिल्याप्रमाणे.
तद् इदं परमं ज्ञानं श्रोतुम् अद्य तवानघ । भृशम् उत्कण्ठितं चेतो महतस् सुकृतोदयात्
म्हणून, हे पापरहित, आज तुला हे श्रेष्ठ ज्ञान ऐकायचं आहे; तुझं मन फारच उत्सुक झालं आहे, कारण तुझ्या मोठ्या पुण्याच्या फळामुळे.