असङ्गताम् अनायासां जीवन्मुक्तस्थितिं स्थिराम् । अवलम्ब्य समस् स्वस्थो वीतरागो भवानघ
सहजपणे येणाऱ्या अलिप्ततेवर, म्हणजेच मुक्त अवस्थेवर आधार ठेवून, तू समदृष्टि ठेव, मनाने शांत राहा, वासना सोड आणि निष्पाप हो.
जीवन्मुक्तमतिर् मौनी निगृहीतेन्द्रियग्रहः । अमानमदमात्सर्य आर्यस् तिष्ठति विज्वरः
ज्याच्या मनाला मुक्ती मिळाली आहे, तो नेहमी शांत असतो, इंद्रिये आवरलेली असतात, अभिमान, गर्व किंवा मत्सर नसतो, तो सज्जन असतो आणि त्याला कोणतीही व्याकुळता लागत नाही.
सदा समग्रे ऽपि हि वस्तुजाते समाशयो ऽप्य् अन्तर् अदीनसत्त्वः । व्यापारमात्रात् सहजात् क्रमस्थान् न किञ्चिद् अप्य् अन्यद् असौ करोति
तो सर्व वस्तूंमध्येही नेहमी समदृष्टि ठेवतो, मनाने कधीही खचत नाही, आणि केवळ जे नैसर्गिकपणे, योग्य क्रमाने करावं लागतं तेच करतो, त्यापलीकडे काहीच करत नाही.
यद् एव किञ्चित् प्रकृतक्रमस्थं कर्तव्यम् आत्मीयम् असौ तद् एव । संसङ्गसम्बन्धविहीनयैव कुर्वन्न् अखेदो रमते धियान्तः
जे काही आपल्याला नैसर्गिकपणे आणि योग्य वेळेला करावं लागतं, तेच तो करतो; कुठल्याही आसक्ती किंवा संबंधाशिवाय, तो मनाने आनंदी राहतो आणि थकत नाही.
अप्य् आपदं प्राप्य सुसम्पदं वा महामतिस् स्वं प्रकृतं स्वभावम् । जहाति नो मन्दरवेल्लितो ऽपि शौक्ल्यं यथा क्षीरमहाम्बुराशिः
म्हणून मोठ्या बुद्धीचा मनुष्य संकटात असो वा मोठ्या समृद्धीत असो, तो कधीच आपल्या मूळ स्वभावाचा त्याग करत नाही, जसं मंदार पर्वताने ढवळलं तरी दूध आपली शुभ्रता सोडत नाही.
सम्प्राप्य साम्राज्यम् अथापदं वा सरीसृपत्वं सुरनाथतां वा । तिष्ठत्य् अखेदोदयम् अस्तहर्षं क्षयोदयेष्व् इन्दुर् इवैकरूपः
राज्य मिळालं किंवा संकट आलं, सरपटणाऱ्या प्राण्यासारखं असो किंवा देवांचा स्वामी असो, तो आनंद-दुःखात कधीच बदलत नाही, जसा चंद्र वाढतो किंवा कमी होतो तरी सारखाच असतो.
निरस्तसंरम्भम् अपास्तभेदं प्रशान्तनानाफलफल्गुचेष्टः । विचारयात्मानम् अदीनसत्त्वो यथा भवस्य् उत्तमकार्यनिष्ठः
ज्याच्या मनात अस्वस्थता नाही, भेदभाव नाहीत, आणि व्यर्थ कृती शांत झाल्या आहेत, तो स्थिर मनाने स्वतःचा विचार करतो, जसा जीवनात सर्वोच्च ध्येय गाठणारा मनुष्य असतो.
तथोदितप्रसरविलासशुद्धया गतज्वरं पदम् अवलोकयामलम् । धियेद्धया पुनर् इह जन्मबन्धनैर् न बध्यसे समधिगतात्मदृग् यथा
म्हणून निर्मळ आणि विस्तारलेल्या जाणीवेने त्या तापरहित, पवित्र अवस्थेकडे पाहा; अशी आत्मदृष्टी मिळवली की, पुन्हा या जन्मबंधनात कधीच अडकणार नाहीस.
उपशान्तिप्रकरणाद् अनन्तरम् इदं शृणु । त्वं निर्वाणप्रकरणं ज्ञातं निर्वाणकारि यत्
शांततेच्या विभागानंतर आता हे ऐक. तू मुक्तीच्या विभागाचा अर्थ समजून घेतलास, जो प्रत्यक्ष मुक्तीकडे नेतो.
कथयत्य् एवम् उद्दामवचनं मुनिनायके । श्रवणैकरसे मौनं स्थिते राजकुमारके
महर्षी आपल्या प्रभावी शब्दांनी बोलत असताना राजकुमार एकाग्रतेने ऐकत, पूर्ण शांततेत बसला होता.
मुनिवागर्थनिक्षिप्तमनस्य् अस्तेतरक्रिये । राजलोके गतस्पन्दं चित्रार्पित इव स्थिते
महर्षींच्या शब्दांचा अर्थ मनात ठेऊन, दुसरे काहीही न करता, राजकुमार राजसभेत अगदी स्थिर बसला होता, जणू काही चित्रात रंगवलेला आहे.
वसिष्ठवचसाम् अर्थं विचारयति सादरम् । लसदङ्गुलिभङ्गे च मुनिसार्थे स्फुरद्भ्रुवि
वसिष्ठांच्या शब्दांचा अर्थ मन लावून विचारताना, महर्षी चमकणाऱ्या बोटांच्या हालचालींनी आणि भावपूर्ण भुवया उचलून अर्थ स्पष्ट करत होते.
विस्मयालोकनोल्लासप्रोत्फुल्लनयनालिनि । पुरन्ध्रिवर्गे प्रग्रीवतरुमञ्जरितां गते
त्या कुलीन स्त्रियांनी आश्चर्याने पाहिलं, त्यांच्या डोळ्यांत कमळासारखी फुलं उमलली, आणि त्यांच्या गळ्यातील फुलांच्या माळा वळल्या त्या वाटेकडे, जिच्यावर ती गेली.
खे वासरचतुर्भागदेशे दिनकरे स्थिते । श्रुतज्ञानतया सौम्ये किञ्चिच् छमम् उपेयुषि
आकाशात दिवसाचा चौथा भाग सुरू असताना, सूर्य तिथेच स्थिर होता, आणि सौम्य वाऱ्याने ऐकून, समजून, थोडं शांतपण घेतलं.
श्रवणायेव संशान्तवितानस्पन्दम् आस्थिते । मौनं मरुति मन्दारमधुरामोददायिनि
ऐकण्यासाठीच जणू वाऱ्याचा पडदा शांत झाला, मंदार फुलासारखा गोड सुगंध देणारा, आणि सगळीकडे शांतता पसरली.
पुष्पदामसु सुप्तासु मदाद् भ्रमरपङ्क्तिषु । ज्ञातज्ञेयतया नूनं सम्यग्ध्यानवतीष्व् इव
फुलांच्या माळांवर नशेत गुंग असलेल्या मधमाशा झोपल्या होत्या, जणू ध्यानात पूर्ण तल्लीन होऊन, जाणणारा आणि जाण्याचं एकरूप झालेल्यांसारखी शांतता पसरली होती.
जालमुक्ताकलापान्तस् तथा मकुरभूमिषु । कचत्य् अपगतस्पन्दं तापे श्रोतुम् इवास्थिते
मोत्यांच्या माळेच्या टोकांवर आणि आरशाच्या पृष्ठभागावर सर्व काही अगदी स्थिर झाले होते, जणू काही त्या उष्णतेमुळे शांत होऊन ऐकायला थांबले आहे.
गृहान्तरं प्रविष्टेषु गवाक्षैर् दूरम् अंशुषु । विश्रमार्थम् इवादीर्घनभःपान्थेषु शीतलम्
घराच्या आत खोलवर सूर्यकिरण खिडक्यांतून शिरले होते, आणि आकाशाच्या लांब पट्ट्यात जणू थंडावा विश्रांतीसाठी थांबला आहे असे वाटत होते.
मुक्ताजालप्रभाजालभस्मनोद्धूलितात्मनि । शंसतीव शमं शाम्यद्दिनदेहे दिनातपे
मोत्यांच्या जाळ्याच्या प्रकाशाने जणू राखेने झाकल्यासारखे झालेले मन, दिवसाच्या तापाने शांत होत असताना, जणू शांतीचीच घोषणा करत होते.
करलीलासरोजेषु शेखरेषु च भूभृताम् । शुष्यत्सु रससंशोषाद् अवृत्तिषु मनस्स्व् इव
हातातील कमळांवर आणि पर्वतांच्या शिखरांवर, रस कोरड्या पडल्यामुळे जसे काही हालचालच उरली नाही, तशीच स्थिती पोषण हरवलेल्या मनात होते.
बालकेष्व् अज्ञलोकेषु लीलापक्षिषु सारवम् । भोजनार्थं वधूलोकम् उपरुन्धत्स्व् अनारतम्
लहान मुलांमध्ये, अज्ञान लोकांमध्ये आणि खेळणाऱ्या पक्ष्यांमध्ये, आनंदासाठी स्त्रियांचा संसार सारखा सार्थकतेला आडवा येतो.
भ्रमद्भ्रमरपक्षोत्थवाताधूते रजस्य् अलम् । कौसुमे परिविश्रान्ते चामरेष्व् अक्षिपक्ष्मसु
फुलांवर विसावलेल्या, इकडून तिकडे भटकणाऱ्या मधमाशांच्या पंखांनी उडवलेल्या धुळीत, तसेच मोराच्या पिसांच्या पंख्यांवरही, हे सर्व घडत होते.
रश्मिष्व् अग्रग्रहोन्मुक्तच्छायाजालभयाद् इव । गवाक्षादिष्व् इवोड्डीय प्रविष्टेषु गृहान्तरम्
किरणांच्या टोकातून सुटलेल्या सावल्यांच्या जाळ्याच्या भीतीने जणू काही, ते खिडक्या वगैरे उघड्या जागांतून उडत घराच्या आत शिरले.
आसीद् दिनचतुर्भागसत्तावेदनतत्परः । भेरीपणवशङ्खानां दिङ्मुखापूरको ध्वनिः
दिवसाच्या एका चतुर्थांश भागात, अस्तित्वाची जाणीव जागी करणारा, ढोल, मृदुंग आणि शंख यांच्या आवाजाने साऱ्या दिशांना गूंजून टाकले.
तेन तत् तारम् अप्य् आशु वचो ऽन्तर्धानम् आययौ । मौनं जलदनादेन मायूर इव निस्स्वनः
त्यामुळे, कितीही तीक्ष्ण बोलणं असलं तरी ते लगेच थांबलं, जसं वादळाच्या गडगडाटात मोराचं ओरडणं शांत होतं.
चुक्षुभे क्षुब्धपक्षाली पञ्जरस्था खगावली । भूकम्पेन लसत्तालीपल्लवेव वनावली
पिंजऱ्यातल्या पक्ष्यांची रांग, पंख फडफडत असताना, भूकंपात डोलणाऱ्या झाडांच्या फांद्यांवर जशी झाडांची रांग हलते तशी अस्वस्थ झाली.
आययुर् भयवित्रस्ता बाला धात्रीकुचान्तरम् । सारवं प्रावृशीवाब्दाः प्रोन्नतं शृङ्गकोटरम्
भीतीने घाबरलेली मुलं आपापल्या दाईच्या कुशीत धावून गेली, जसं पावसाळ्यातले ढग उंच डोंगरांच्या कपारीत शिरतात.
उत्तस्थुर् अवतंसेभ्यो भूभृतां भ्रमरव्रजाः । दृषत्करालवाहाभ्यस् सरिद्भ्यो ऽम्बुकणा इव
डोंगरांवरच्या फुलमाळांमधून मधमाश्यांचे थवे वर उडाले, जसं खडकातून वाहणाऱ्या प्रचंड प्रवाहातून नद्या पाण्याचे थेंब वर उडतात.
एवं प्रक्षुभिते तस्मिन् गृहे दाशरथे तदा । प्रोक्तवासरवृद्धत्वे शान्ते शङ्खस्वने शनैः
त्या वेळी दशरथांच्या घरात अस्वस्थता पसरली होती. दिवसही संपता आला होता. शांततेत, शंखाचा आवाज हळूहळू थांबला.
संहरन् प्रस्तुतं वस्तु वचो मधुरवृत्तिमत् । उवाच मुनिशार्दूलस् सभामध्ये रघूद्वहम्
तेव्हा त्या सभेत, ऋषिमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्या महात्म्याने, रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाला गोड आणि सौम्य शब्दांत बोलत, चालू विषय बाजूला ठेवून सांगितले.