ज्ञानवान् बालकदलीस्तम्भपल्लवपाणिषु । चन्दनागुरुमन्दारलतास्तबकसद्मसु
ज्याच्या मनात खरी समज आहे, तो माणूस लहान मुलांच्या हातात, केळीच्या काड्या-पानांमध्ये, किंवा चंदन, अगर, मंदार यांच्या फुलांच्या वासाने भरलेल्या बगिच्यांमध्येही कधीच गुंतत नाही.
कौशेयहारकुन्देन्दुकमलोत्पलभूमिषु । द्रवत्काञ्चनकान्तेषु नितम्बस्तनबाहुषु
मऊ रेशमी चादरी, मोत्यांच्या माळा, कुंद, कमळ, नीलकमळ यांच्या फुलांच्या गादीवर, किंवा सोन्यासारख्या चमकणाऱ्या स्त्रियांच्या कंबर, छाती, हात यांच्यावरसुद्धा तो माणूस कधीच आसक्त होत नाही.
ऊरुष्व् अनङ्गसदनहेमतोरणशोभिषु । सुरगन्धर्वकन्याङ्गलतानन्दनकेलिषु
प्रेमाच्या घराच्या सोन्याच्या कमानीसारख्या शोभिवंत मांड्यांवर, देव आणि गंधर्वांच्या मुलींच्या वेलीसारख्या शरीरांबरोबरच्या आनंदी खेळांमध्येही तो माणूस कधीच गुंतत नाही.
केषुचिन् न निबध्नाति स्वायत्तेष्व् अप्य् असक्तधीः । राम स्पर्शरतिं धीरो हंसो मरुमहीष्व् इव
राम, जरी काही गोष्टी आपल्या हातात असल्या, तरी ज्याचं मन निःस्वार्थ आणि शहाणं आहे, त्याला स्पर्शाच्या सुखात कधीच आसक्ती येत नाही—जसं हंस वाळवंटातल्या तळ्यात थांबत नाही.
ज्ञानवान् पिण्डखर्जूरकदम्बपनसादिषु । मृद्वीकेक्ष्वारुकाक्षोटबिसजम्बीरजातिषु
ज्ञानी माणूस पिंड, खर्जूर, कडंब, फणस, द्राक्ष, ऊस, आंबा, बोर, कमळकंद, जांभुळ किंवा लिंबू या फळांच्या गाठींना आसक्त राहत नाही.
मदिरामधुमैरेयमार्द्वीकासवभूतिषु । दधिक्षीरघृतामिक्षानवनीतौदनेषु च
तो मद्य, मध, मदिरा, द्राक्षासव यांसारख्या नशेच्या पदार्थांना किंवा दही, दूध, तूप, ऊस, लोणी, किंवा पेज या स्वादिष्ट पदार्थांनाही आसक्त होत नाही.
षड्रसेषु विचित्रेषु लेह्यपेयविलासिषु । फलेष्व् अन्नेषु मूलेषु शाकेष्व् अप्य् आमिषेषु च
सहा प्रकारच्या वेगवेगळ्या चवींमध्ये, चाटायच्या किंवा प्यायच्या पदार्थांमध्ये, फळे, भात, कंदमुळे, भाजीपाला किंवा अगदी मांसाहारातही तो आसक्त राहत नाही.
केषुचिन् न निबध्नाति तृप्तमूर्तिर् असक्तधीः । आस्वादनरतिं विप्रश् श्वशरीरपलेष्व् इव
ज्याची वृत्ती तृप्त आणि मन आसक्तिरहित आहे, तो काहीच गोष्टींना बांधला जात नाही—जणू काही कुत्रा आपल्या शरीराच्या मांसात गोडी मानत नाही, तसाच.
ज्ञानवान् यमचन्द्रेन्द्ररुद्रविष्ण्वब्जजादिषु । मेरुमन्दरकैलाससह्यदर्दुरसानुषु
ज्ञानी माणूस यम, चंद्र, इंद्र, रुद्र, विष्णु, ब्रह्मा आणि इतर देव, तसेच मेरू, मंदार, कैलास, सह्य, दर्दुर आणि इतर पर्वत यांच्याशी कधीच जोडलेला राहत नाही.
कौशेयदलजालेषु चन्द्रबिम्बफलादिषु । कल्पपादपकुञ्जेषु देवीदोलाविलासिषु
तो रेशमी जाळे, चंद्राचे गोल, फळे, कल्पवृक्षांच्या बागा किंवा देवतांनी सजवलेल्या झुल्यांतील आनंद यांच्याशीही कधीच आसक्त राहत नाही.
रत्नकाञ्चनकुड्येषु मणिमुक्तामयेषु च । तिलोत्तमोर्वशीरम्भामेनकाङ्गलतासु च
रत्न आणि सोन्याच्या भिंती, मणी आणि मोत्यांनी बनवलेल्या जागा, तसेच तिलोत्तमा, उर्वशी, रंभा, मेनका आणि अशा अप्सरांच्या लता यांच्याशीही त्याला काहीच आकर्षण राहत नाही.
केषुचिद् दर्शनं श्रीमान् नाभिवाञ्छत्य् असक्तधीः । परिपूर्णमना मौनी मानी शत्रुष्व् इवाबलः
असक्त मनाचा आणि श्रीमंत असा हा पुरुष कोणत्याही गोष्टींचे दर्शनही इच्छित नाही; त्याचे मन पूर्ण, शांत, थोर आणि शत्रूंमध्ये असताना जणू दुर्बल असते.
ज्ञानवान् कुन्दमन्दारकल्हारकुमुदादिषु । कमलोत्पलपुन्नागकेतकागुरुजातिषु
ज्ञानी माणूस कुंद, मंदर, कल्हार, कुमुद वगैरे फुलांमध्ये, तसेच कमळ, उत्पल, पुन्नाग, केतकी, अगरू आणि जाती या फुलांमध्येही आसक्त होत नाही.
कदम्बचूतजम्बीरकिंशुकाशोकशाखिषु । जपातिमुक्तसौवीरनिम्बपाटलदामसु
तो कदंब, आंबा, जांभूळ, किंशुक, अशोक यांच्या फांद्या किंवा जास्वंद, मोगरा, सौवीर, कडुनिंब आणि पाटल यांच्या माळांमध्येही आसक्त राहत नाही.
चन्दनागुरुकर्पूररजोमृगमदेषु च । कश्मीरजलवङ्गैलाकक्कोलतगरादिषु
तो चंदन, अगरू, कापूर, कस्तुरीचा चुरा, तसेच केशर, पाणी, लवंग, वेलदोडा, कक्कोल, तगर आणि अशा इतर वस्तूंमध्येही आसक्त होत नाही.
केषुचिन् न निबध्नाति सौगन्ध्यरतिम् एकधीः । समबुद्धिर् अविक्षोभी मध्वामोदेष्व् इव द्विजः
काही सुगंधी वस्तूंमध्ये एकचित्त माणूस कधीच आसक्त होत नाही; मध किंवा सुवासिक पदार्थांसमोर जसा द्विज माणूस शांत आणि समदृष्ट राहतो, तसाच तो स्थिर राहतो.
अब्धौ गुलुगुलारावे प्रतिश्रुत्कस्वने गिरौ । निनदे च मृगेन्द्राणां न क्षुभ्यति मनाग् अपि
जसं समुद्रातल्या गडगडाटी आवाजानं, डोंगरातल्या प्रतिध्वनीनं किंवा सिंहांच्या गर्जनेनं काहीच हलत नाही,
मत्तमातङ्गबृंहासु वेतालवलनासु च । पिशाचयक्षक्ष्वेडासु न मनाग् अपि कम्पते
तसंच, मदमस्त हत्तींच्या डंकारानं, वेड्या भुतांच्या नाचानं किंवा पिशाच्च, यक्ष यांच्या किंकाळ्यांनीही काहीच हलत नाही.
अशनिस्वनघोषेण नगास्फोटरवेण च । ऐरावणनिनादेन साम्यध्यानान् न कम्पते
विजेच्या कडकडाटानं, डोंगर कोसळण्याच्या गजरानं किंवा ऐरावताच्या गर्जनेनंही त्या समत्वध्यानातून काहीच हलत नाही.
वहत्क्रकचकाषेण शितासिदलनेन च । शिलाशनिनिपातेन कम्पते न स्वरूपतः
आरीच्या खरडण्याने, धारदार तलवारीच्या फटक्याने किंवा दगड, वीज कोसळण्यानेही त्याचं खरं स्वरूप काहीच हलत नाही.
नानन्दम् एत्य् उपवने न खेदम् अधिगच्छति । न खेदम् एति मरुषु नानन्दम् अधिगच्छति
हे न आनंद उपवनात मिळवते, ना तिथे दुःख अनुभवते; आणि वाळवंटातही ते दुःखी होत नाही, ना तिथे आनंदी होते.
पूताङ्गारसमानल्पसैकतेष्व् अरिबन्धुषु । पुष्पप्रकरसञ्छन्नमृदुशाद्वलभूमिषु
ते जळत्या कोळशांत असो, कमी वाळूत, शत्रू किंवा मित्रांमध्ये, किंवा फुलांच्या राशी व मऊ गवताने आच्छादलेल्या भूमीवर असो,
क्षुरधारासु तीक्ष्णासु शय्यासु च नवोत्पलैः । उन्नताचलदेशेषु कूपकोशतलेषु च
तीक्ष्ण तलवारीच्या पात्यांवर, ताज्या कमळांनी सजवलेल्या शय्यांवर, उंच डोंगरांच्या प्रदेशात किंवा विहिरीच्या तळाशी असो,
शिलास्व् अर्कांशुतप्तासु मृद्वीषु ललनासु च । सम्पत्स्व् आपत्सु चोग्रासु मरणेषूत्सवेषु च
सूर्याच्या किरणांनी तापलेल्या दगडांवर, मऊ गाद्यांवर, समृद्धीत किंवा कठीण संकटात, मृत्यूच्या वेळी किंवा उत्सवात असो,
विहरन्न् अपि नोद्वेगं नानन्दम् अधिगच्छति । अन्तर्मुक्तं मनो नित्यं समं कृत्वैव तिष्ठति
तो जरी कुठेही फिरत असला, तरी त्याला ना त्रास वाटतो ना फार आनंद मिळतो. त्याचे मन नेहमी आतून मोकळे, शांत आणि समतोल असते.
अयश्शङ्कुचिताङ्गासु नरकारण्यभूमिषु । परस्परेरितानन्तकुन्ततोमरवृष्टिषु
जिथे अपमानाने शरीर वाकलेले असते, नरकासारख्या ओसाड जागेत, इतरांनी सतत फेकलेल्या भाल्यांच्या आणि शस्त्रांच्या वर्षावात—
न बिभेति न चादत्ते वैवश्यं न च दीनताम् । समस् स्वस्थमना मौनी धीरस् तिष्ठति शैलवत्
तो ना घाबरतो, ना गोंधळतो, ना खचतो. तो मनाने स्थिर, शांत, मौन आणि धीराने डोंगरासारखा उभा राहतो.
अपवित्रं च पथ्यं च विषपङ्कगराद्य् अपि । भुक्त्वा जरयति क्षिप्रं क्लिन्नं नष्टं च मृष्टवत्
तो अपवित्र असो की योग्य, विष किंवा चिखल लागलेले काहीही खाल्ले तरी, ते पटकन पचवतो आणि ते जणू शुद्ध झाल्यासारखे नाहीसे होते.
निम्बप्रतिविषाकल्कक्षीरेक्षुसलिलान्धसाम् । असक्तबुद्धिस् तत्त्वज्ञो भवत्य् आस्वादने समः
निंबाचा गर, विषाचे उपाय, दूध, साखर, पाणी किंवा अंधार — या सर्वांचा स्वाद घेताना जो खरा ज्ञान मिळवतो, त्याची बुद्धी कुठल्याही गोष्टीला आसक्त राहत नाही आणि तो सर्व गोष्टींमध्ये सारखा असतो.
मैरेयमदिराक्षीररक्तमेदोवसासवैः । तुषास्थितृणकेशान्नैर् न हृष्यति न कुप्यति
मद्य, दारू, दूध, रक्त, मेद, मज्जा किंवा रस, तसेच तुस, हाडे, गवत, केस यापासून बनवलेले अन्न — या सर्वांमध्ये तो न आनंदित होतो, ना रागावतो.