संवेद्यवर्जितम् अनुत्तमम् आद्यम् एकं संवित्पदं विकलनं कलयन् महात्मन् । हृद्य् एव तिष्ठ कलनारहितः क्रियां तु कुर्वन्न् अकर्तृपदम् एष्य् असमोदितश्रीः
हे महात्मा, जे जाणण्याच्या पलीकडचे, श्रेष्ठ आणि एकमेव असे जाणीवेचे मूळ स्वरूप आहे, त्याचा मनाशी विचार कर. मनातल्या कल्पना सोडून, हृदयातच स्थिर राहा आणि कृती करत असताना कर्तेपणाचा अभिमान न ठेवता, शांत आणि निर्मळ स्थितीत रहा.
मनाग् अपि विचारेण चेतसस् स्वस्य निग्रहः । मनाग् अपि कृतो येन तेनाप्तं जन्मनः फलम्
आपल्या मनाचा थोडासा विचार किंवा थोडीशीही आवड घातली, तरी ज्याने हे केले त्याला जन्माचा खरा फल मिळतो.
विचारकणिका येषां हृदि स्फुरति पेलवा । एषैवाभ्यासयोगेन प्रयाति शतशाखताम्
ज्यांच्या मनात विचाराचा अगदी हलकासा अंकुरही उगवतो, तेव्हा या साधनेच्या सरावाने तो शंभर दिशांनी फांद्या फुटतो.
किञ्चित्प्रौढविचारं तु नरं वैराग्यपूर्वकम् । संश्रयन्ति गुणा गौरास् सरः पूर्णम् इवाण्डजाः
थोडाही प्रगल्भ विचार, जो वैराग्याच्या आधारे केला जातो, अशा माणसाभोवती गुण अगदी तळ्यातील हंस जसे गोळा होतात तसे जमू लागतात.
सम्यग्विचारिणं प्राज्ञं यथाभूतावलोकिनम् । आसादयन्त्य् अपि स्फारा नाविद्याविभवा भृशम्
जो ज्ञानी योग्य रीतीने विचार करतो आणि वस्तूंचे खरे स्वरूप पाहतो, त्याला अज्ञानाच्या कितीही मोठ्या शक्ती जरी भिडल्या तरी त्या त्याच्यावर प्रभाव टाकू शकत नाहीत.
किं कुर्वन्तीह विषया मानस्यो वृत्तयस् तथा । आधयो व्याधयो वापि सम्यग्दर्शनसन्मतेः
ज्याच्या मनात खरी दृष्टी आणि योग्य समज आहे, त्याला विषय, मनाच्या वृत्ती, दुःखे किंवा आजार यांचा काहीच परिणाम होत नाही.
क्वोन्नमत्पवनापूरास् तडित्पिङ्गलपाटलाः । पुष्करावर्तजलदा गृहीता जालमुष्टिभिः
ते वाऱ्याच्या जोराने भरलेले, विजेच्या पिंगट तडाख्यांनी रंगलेले, कमळासारखे फिरणारे ढग कुठे आहेत, जे जाळ्यात अडकले आहेत?
क्व नभोमध्यसंस्थेन्दुर् मुग्धे मणिसमुद्गके । मुग्धयाङ्गनया बद्धो मुग्धेन्दीवरशङ्कया
हे भोळ्या, आकाशाच्या मध्यभागी असलेला, रत्नाच्या पेटीत ठेवलेल्या मणीसारखा चंद्र कुठे आहे, जो एखाद्या निरागस तरुणीने निळ्या कमळाचा समज करून पकडला आहे?
क्व कटप्रोच्छलद्भृङ्गपटलोत्पलशेखराः । मुग्धस्त्रीश्वासमधुरैर् मषकैर् मथिता गजाः
ते कमळांच्या मुकुटांनी सजलेले, भोवती भुंगे गुंजारव करणारे हत्ती कुठे आहेत, जे तरुण स्त्रीच्या श्वासासारख्या गोड वाऱ्याने उडणाऱ्या माशकांनी त्रस्त झाले आहेत?
क्वेभमुक्ताफलोल्लासनिरणन्नखपञ्जराः । सिंहास् समरसंरब्धा हरिणैः प्रविदारिताः
हत्तीच्या दातांवरील मण्यांच्या माळेसारख्या चमकणाऱ्या नखांनी सजलेले, रणात तडफदारपणे झुंजणारे ते सिंह कुठे आहेत, जे कोवळ्या हरणांनी फाडले आहेत?
क्व विषोल्लासनिश्श्वासदग्धोन्नतवनद्रुमाः । क्षुद्वन्तो ऽजगराः क्षुब्धा निगीर्णा बालदर्दुरैः
त्या विषारी सापांच्या श्वासाने जळून गेलेली, उंच उंच झाडं कुठे गेली? आता ती उपाशी, अस्वस्थ अशा लहान उंदरांनी खाल्ली आहेत.
क्व प्राप्तभूमिको धीरो ज्ञातज्ञेयो विवेकवान् । आक्रान्तः किल विक्रान्तो विषयेन्द्रियदस्युभिः
तो स्थिर, विवेकशील, काय जाणावं हे समजलेला धीर पुरुष कुठे आहे? ज्याला इंद्रिय आणि विषय या धाडसी दरोडेखोरांनी जणू जिंकून टाकलं आहे.
विचारधियम् अप्रौढां हरन्ति विषयारयः । प्रचण्डपवना मृद्वीं क्षतवृन्तां लताम् इव
ज्याचं मन विचाराने अजून पक्कं झालेलं नाही, त्याला विषयरूपी शत्रू सहज उचलून नेतात, जसं जोरदार वारा नाजूक, जखमी वेल उपटून नेतो.
न विवेकबलप्रौढां भङ्क्तुं शक्ता दुराधयः । कल्पक्षोभसहं धीरं शैलं मन्दानिला इव
ज्याच्याकडे विवेकाचं बळ आहे, अशा धीर व्यक्तीला वाईट लोक मोडू शकत नाहीत, जसं मंद वारे एखाद्या पर्वताला हलवू शकत नाहीत.
अगृहीतमहीपीठं विचारकुसुमद्रुमम् । चिन्तावात्या विधुन्वन्ति न स्थिरस्थितिसुस्थितम्
ज्याच्या मुळांना अज्ञानाची माती लागलेली नाही आणि जो विचाररूपी वृक्ष पक्क्या जागी उभा आहे, त्याला मनाच्या वाऱ्यांनी काहीच हालचाल होत नाही.
गच्छतस् तिष्ठतो वापि जाग्रतस् स्वपतो ऽपि वा । न विचारपरं चेतो यस्यासौ मृत उच्यते
जो सतत विचार करत नाही, त्याचे मन चालताना, उभं असताना, जागं असताना किंवा झोपेत असतानाही जिवंत नाही असंच समजावं.
किम् इदं स्याज् जगत् किं स्याद् अहम् इत्य् अनिशं शनैः । विचारयाध्यात्मदृशा स्वयं वा सज्जनैस् सह
हे जग काय आहे? मी कोण आहे? असा आत्मज्ञानाच्या दृष्टीने, हळूहळू, एकट्याने किंवा सज्जनांच्या सोबत, नेहमी विचार करत राहावा.
अन्धकारपरेणाशु विचारेण परं पदम् । दृश्यते विमलं रत्नं प्रदीपेनेव भास्वता
गडद अंधार दूर करणाऱ्या जलद विचाराच्या प्रकाशाने, जसा तेजस्वी दिव्याने स्वच्छ रत्न दिसते, तशी ती सर्वोच्च अवस्था स्पष्टपणे दिसते.
ज्ञानेन सर्वदुःखानां विनाश उपजायते । कृतालोकविलासेन तमसाम् इव भास्वता
ज्ञानामुळे सर्व दुःखांचा नाश होतो, जसा दिव्याच्या प्रकाशाने सर्व वस्तू दिसतात आणि अंधार नाहीसा होतो.
ज्ञाने प्रकटतां याते ज्ञेयं स्वयम् उदेत्य् अलम् । रवाव् अभ्युदिते भूमाव् आलोक इव निर्मलः
ज्ञान प्रकट झाल्यावर जाणण्यासारखे आपोआप स्पष्ट होते, जसे सूर्य उगवल्यावर पृथ्वीवर निर्मळ प्रकाश पसरतो.
येन शास्त्रविचारेण ब्रह्मतत्त्वं विबुध्यते । तज् ज्ञानम् उच्यते ज्ञेयाद् अभिन्नम् इव संस्थितम्
शास्त्रांचा विचार करून ज्यामुळे ब्रह्मतत्त्व समजते, त्या ज्ञानाला खरे ज्ञान म्हणतात—ते जाणण्यासारख्या गोष्टींपासून वेगळे वाटत नाही.
विचारो ऽध्यात्मविद्यानां ज्ञानम् अङ्ग विदुर् बुधाः । ज्ञेयम् अस्यान्तर् एवास्ति माधुर्यं पयसो यथा
ज्ञानी लोक म्हणतात की आत्मविद्येचा विचार हेच तिचे अंग आहे; तिचे खरेपण तिच्यातच असते, जसे दूधामध्ये गोडवा असतो.
सम्यग्ज्ञानसमालोकः पुमाञ् ज्ञेयमयस् स्वयम् । भवत्य् आपीतमैरेयो मदानन्दमयो यथा
खऱ्या ज्ञानाच्या प्रकाशाने जो माणूस उजळतो, तो स्वतःच जाणण्यासारख्या गोष्टींनी भरून जातो, जसा मद्य प्यायल्यावर माणूस नशेच्या आनंदाने भरून जातो.
सदसद्रूपम् अमलं ज्ञेयं ब्रह्म परं विदुः । ज्ञानाधिगममात्रेण तत् स्वयं सम्प्रसीदति
ज्ञानी लोक परम ब्रह्म हे शुद्ध, अस्तित्व आणि अनस्तित्व अशा दोन्ही रूपात असलेले समजतात; केवळ ज्ञान मिळाल्यावर ते आपोआप शांत होते.
ज्ञानवान् उदितानन्दो न क्वचित् परिमज्जति । जीवन्मुक्तो गतासङ्गं सम्राडात्मैव तिष्ठति
ज्याच्याकडे ज्ञान आहे, ज्याचा आनंद जागृत झाला आहे, तो कुठेही कमी होत नाही; जो जगात असतानाच मुक्त झाला आहे, जो सर्व आसक्तींपासून दूर आहे, तो स्वतःच आत्म्याचा सम्राट म्हणून राहतो.
ज्ञानवान् हृद्यशब्देषु वीणावंशरवादिषु । कामिन्याः कामगीतेषु सम्भोगमणितेषु च
ज्याच्याकडे ज्ञान आहे, तो गोड आवाजात—विणा, बासरी आणि इतर वाद्यांच्या स्वरात, किंवा प्रिय स्त्रीच्या प्रेमगीतांमध्ये, किंवा इंद्रियांच्या सुखातही,
वसन्तमदमत्तानां षट्पदानां स्वनेषु च । प्रावृट्प्रसरपुष्टेषु जलदस्तनितेषु च
वसंतात मधुर गंधाने मत्त झालेल्या मधमाशांच्या गुणगुणण्यात, किंवा पावसाळ्यात वाढलेल्या ढगांच्या गडगडाटात,
उत्ताण्डवशिखण्डेषु केकाकलरवेषु च । रणिताम्भोजषण्डेषु सारसक्वणितेषु च
जंगली नृत्याच्या गोंधळात, मोरांच्या गोड आरोळीत, कमळांच्या झुंडीच्या गुंजनात, किंवा बगळ्यांच्या हाकांमध्ये,
कर्तर्यादिकरान्तेषु गम्भीरमुरजेषु च । ततावनद्धसुषिरचित्रवाद्यस्वनेषु च
कुठल्याही कृतीच्या सुरुवातीच्या किंवा शेवटच्या आवाजात, मोठ्या ढोलांच्या गंभीर गजरात, किंवा तंतू आणि वाऱ्यावर वाजणाऱ्या वेगवेगळ्या वाद्यांच्या स्वरांत,
केषुचिन् न निबध्नाति रूक्षेषु मधुरेषु च । रणितेषु रतिं राम पद्मेष्व् इव निशाकरः
या सगळ्या आवाजांमध्ये, ते कडक असो वा गोड, गूंज असो वा आनंददायक, त्यात तो कुठेही गुंतत नाही, हे राम, जसं चंद्र कमळांमध्ये कधीच अडकत नाही.