संशान्ते पवनस्पन्दे यथा पांसुर् नभस्तले । वासनाविभवे नष्टे न चित्तं सम्प्रवर्तते
जसं वारा पूर्ण शांत झाल्यावर धूळ जमिनीवर स्थिर होते, तसंच मनातील खोल वृत्तींचा प्रभाव संपला की, मनही कार्य करत नाही.
यः प्राणपवनस्पन्दश् चित्तस्पन्दस् स एव हि । तस्माज् जगन्ति जायन्ते पांसवो ऽवकराद् इव
जसा प्राणवायूचा हलका स्पंदन म्हणजेच मनाचा स्पंदन आहे, त्याच्यापासूनच सर्व जग निर्माण होतं, जसं धूळ जमिनीवरून उठते.
प्राणस्पन्दजयो यत्नः कर्तव्यो धीमतोच्चकैः । उपविश्योपविश्यैकचित्तकेन मुहुर् मुहुः
शहाण्या माणसाने श्वासाचा हालचालींवर प्रभुत्व मिळवण्यासाठी पुन्हा पुन्हा एकाग्र मनाने बसून सातत्याने प्रयत्न करावा.
अथ वैनं क्रमं त्यक्त्वा चित्ताक्रमणम् एव चेत् । रोचते ते तद् आप्नोषि कालेन बहुना पदम्
किंवा, तुला हा मार्ग सोडून फक्त मनावर नियंत्रण मिळवायचं असेल, तर जरी त्याला बराच काळ लागला तरी शेवटी ते साध्य होते.
न शक्यते मनो जेतुं विना युक्तिम् अनिन्दित । अङ्कुशेन विना मत्तं यथा दुष्टमतङ्गजम्
जशी मद्यधुंद आणि उधळलेल्या हत्तीला अंकुशाशिवाय वश करता येत नाही, तशी योग्य उपाययोजना न करता मनावर विजय मिळवता येत नाही.
अध्यात्मविद्याधिगमस् साधुसङ्गम एव च । वासनासम्परित्यागः प्राणस्पन्दनिरोधनम्
आध्यात्मिक ज्ञान मिळवणे, सज्जनांची संगत, मनातील वासनांचा पूर्णपणे त्याग करणे आणि श्वासाच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे —
एतास् ता युक्तयः पुष्टास् सन्ति चित्तजये किल । याभिस् तज् जीयते क्षिप्रं धाराभिर् इव भूरजः
मन जिंकण्यासाठी या उत्तम उपाय आहेत. ज्यांनी मन पटकन शांत होतं, जसं पाण्याच्या धारांनी धूळ खाली बसते.
सतीषु युक्तिष्व् एतासु हठान् नियमयन्ति ये । चेतस् ते दीपम् उत्सृज्य विनिघ्नन्ति तमो ऽञ्जनैः
या योग्य उपायांमध्ये जे लोक जबरदस्तीने स्वतःला आवरतात, ते जाणीवेचा दिवा बाजूला ठेवतात आणि काळोख काळ्या रंगाने घालवतात.
विमूढाः कर्तुम् उद्युक्ता ये हठाच् चेतसो जयम् । ते निबध्नन्ति नागेन्द्रम् उन्मत्तं बिसतन्तुभिः
जे मूढ लोक फक्त हट्टाने मन जिंकायचा प्रयत्न करतात, ते जणू वेड्या हत्तीला कमळाच्या तंतूंनी बांधू पाहतात.
चिरं चित्तस्य मादूरं संस्थितं स्वशरीरकम् । शोधयन्ति समुत्सृज्य युक्तिं ये तान् हतान् विदुः
जे लोक योग्य उपाय सोडून, मन जे आपल्या शरीरात फार काळापासून आहे ते शुद्ध करायचा प्रयत्न करतात, त्यांना हरलेले समजा.
भयाद् भयम् उपायान्ति क्लेशात् क्लेशं व्रजन्ति ते । निर्वृतिं नाधिगच्छन्ति दुर्भगा इव जन्तवः
भयामुळे ते पुन्हा पुन्हा भीतीतच अडकतात; दुःखातून अधिक दुःखात जातात. त्यांना कधीच शांतता मिळत नाही, जणू काही दुर्दैवी जीवांसारखे.
कालं तीर्थतपोदानयज्ञदेवार्चनभ्रमैः । चिरम् आधिशतोपेताः क्षपयन्ति मृगा इव
तीर्थयात्रा, तप, दान, यज्ञ, देवपूजा या सगळ्या गोष्टींमध्ये, असंख्य चिंता घेऊन, ते फार काळ भटकत राहतात, अगदी प्राण्यांसारखे.
भ्रमन्ति गिरिकूटेषु फलपल्लवभोजिनः । मुग्धमुग्धधियो भीता वराका हरिणा इव
डोंगराच्या टोकांवर फळं-पाने खात, निरागस आणि घाबरट मनाने, ते भटकत राहतात, अगदी भित्र्या हरणांसारखे.
मतिर् आलूनशीर्णाङ्गी तदीया पेलवाङ्गिका । न क्वचिद् याति विश्वासं मृगी ग्रामगता यथा
त्यांची बुद्धी कमकुवत आणि थकलेली असते, मन फारच नाजूक आणि अस्थिर असते; कुठेच त्यांना विश्वास वाटत नाही, जशी एखादी रानटी हरणी गावात शिरली तर वाटते.
कल्लोलवलितं चेतस् तेषां जडजवाहृतम् । प्रोह्यते प्रपतद् दूरं तृणं गिरिनदीष्व् इव
त्यांचे मन लाटांमध्ये हेलकावे खात, कधी जडपणामुळे, कधी वेगाने वाहून नेले जाते. जसे गवत डोंगरातील ओढ्यांमध्ये पडून दूरवर वाहून जाते, तसेच त्यांचे मनही दूरवर वाहून जाते.
आत्मतत्त्वं विधिवशात् कदाचित् किञ्चिद् एव ते । दुःखदोषदशादिग्धा विदन्ति न विदन्ति वा
कधी कधी त्यांच्या नशिबाने त्यांना आत्म्याचे थोडेसे खरे स्वरूप समजते, पण दुःख आणि चुकीच्या अवस्थेमुळे ते कधी ते जाणतात, कधी नाही.
आगमापायिनो नित्या नरकस्वर्गमानुषैः । पातोत्पातकराकारा नीयन्ते कन्दुका इव
ते नेहमीच नरक, स्वर्ग किंवा माणसांच्या जन्ममरणाच्या फेऱ्यात ये-जा करतात. संकटे आणि पडझड यांचे रूप घेऊन, ते जणू काही चेंडूसारखे इकडून तिकडे फेकले जातात.
ततो गच्छन्ति नरकं ततस् स्वर्गम् इहैव वा । आवृत्तिभिर् विवर्तन्ते सरितीव तरङ्गकाः
कधी ते नरकात जातात, कधी स्वर्गात, किंवा इथेच राहतात. जन्ममरणाच्या या फेरगतीमध्ये, ते नदीतील लाटांसारखे सतत फिरत राहतात.
तस्माद् एताः परित्यज्य दुर्दृष्टी रघुनन्दन । शुद्धां संविदम् आश्रित्य वीतरागस् स्थिरो भव
म्हणून, रघुकुळातील आनंदा, या चुकीच्या समजुती सोडून दे. निर्मळ जाणीवेला आधार दे आणि आसक्तीपासून मुक्त, स्थिर राहा.
ज्ञानवान् एव सुखभाग् ज्ञानवान् एव जीवति । ज्ञानवान् एव बलवांस् तस्माज् ज्ञानमयो भव
फक्त ज्ञानी माणूसच खरा आनंद अनुभवतो, फक्त ज्ञानीच खऱ्या अर्थाने जगतो, आणि फक्त ज्ञानीच खरा बलवान असतो. म्हणून तू पूर्णपणे ज्ञानमय हो.
संवेद्यवर्जितम् अनुत्तमम् आद्यम् एकं संवित्पदं विकलनं कलयन् महात्मन् । हृद्य् एव तिष्ठ कलनारहितः क्रियां तु कुर्वन्न् अकर्तृपदम् एष्य् असमोदितश्रीः
हे महात्मा, जे जाणण्याच्या पलीकडचे, श्रेष्ठ आणि एकमेव असे जाणीवेचे मूळ स्वरूप आहे, त्याचा मनाशी विचार कर. मनातल्या कल्पना सोडून, हृदयातच स्थिर राहा आणि कृती करत असताना कर्तेपणाचा अभिमान न ठेवता, शांत आणि निर्मळ स्थितीत रहा.
मनाग् अपि विचारेण चेतसस् स्वस्य निग्रहः । मनाग् अपि कृतो येन तेनाप्तं जन्मनः फलम्
आपल्या मनाचा थोडासा विचार किंवा थोडीशीही आवड घातली, तरी ज्याने हे केले त्याला जन्माचा खरा फल मिळतो.
विचारकणिका येषां हृदि स्फुरति पेलवा । एषैवाभ्यासयोगेन प्रयाति शतशाखताम्
ज्यांच्या मनात विचाराचा अगदी हलकासा अंकुरही उगवतो, तेव्हा या साधनेच्या सरावाने तो शंभर दिशांनी फांद्या फुटतो.
किञ्चित्प्रौढविचारं तु नरं वैराग्यपूर्वकम् । संश्रयन्ति गुणा गौरास् सरः पूर्णम् इवाण्डजाः
थोडाही प्रगल्भ विचार, जो वैराग्याच्या आधारे केला जातो, अशा माणसाभोवती गुण अगदी तळ्यातील हंस जसे गोळा होतात तसे जमू लागतात.
सम्यग्विचारिणं प्राज्ञं यथाभूतावलोकिनम् । आसादयन्त्य् अपि स्फारा नाविद्याविभवा भृशम्
जो ज्ञानी योग्य रीतीने विचार करतो आणि वस्तूंचे खरे स्वरूप पाहतो, त्याला अज्ञानाच्या कितीही मोठ्या शक्ती जरी भिडल्या तरी त्या त्याच्यावर प्रभाव टाकू शकत नाहीत.
किं कुर्वन्तीह विषया मानस्यो वृत्तयस् तथा । आधयो व्याधयो वापि सम्यग्दर्शनसन्मतेः
ज्याच्या मनात खरी दृष्टी आणि योग्य समज आहे, त्याला विषय, मनाच्या वृत्ती, दुःखे किंवा आजार यांचा काहीच परिणाम होत नाही.
क्वोन्नमत्पवनापूरास् तडित्पिङ्गलपाटलाः । पुष्करावर्तजलदा गृहीता जालमुष्टिभिः
ते वाऱ्याच्या जोराने भरलेले, विजेच्या पिंगट तडाख्यांनी रंगलेले, कमळासारखे फिरणारे ढग कुठे आहेत, जे जाळ्यात अडकले आहेत?
क्व नभोमध्यसंस्थेन्दुर् मुग्धे मणिसमुद्गके । मुग्धयाङ्गनया बद्धो मुग्धेन्दीवरशङ्कया
हे भोळ्या, आकाशाच्या मध्यभागी असलेला, रत्नाच्या पेटीत ठेवलेल्या मणीसारखा चंद्र कुठे आहे, जो एखाद्या निरागस तरुणीने निळ्या कमळाचा समज करून पकडला आहे?
क्व कटप्रोच्छलद्भृङ्गपटलोत्पलशेखराः । मुग्धस्त्रीश्वासमधुरैर् मषकैर् मथिता गजाः
ते कमळांच्या मुकुटांनी सजलेले, भोवती भुंगे गुंजारव करणारे हत्ती कुठे आहेत, जे तरुण स्त्रीच्या श्वासासारख्या गोड वाऱ्याने उडणाऱ्या माशकांनी त्रस्त झाले आहेत?
क्वेभमुक्ताफलोल्लासनिरणन्नखपञ्जराः । सिंहास् समरसंरब्धा हरिणैः प्रविदारिताः
हत्तीच्या दातांवरील मण्यांच्या माळेसारख्या चमकणाऱ्या नखांनी सजलेले, रणात तडफदारपणे झुंजणारे ते सिंह कुठे आहेत, जे कोवळ्या हरणांनी फाडले आहेत?