संवेद्येन हृदाकाशो मनाग् अपि न लिप्यते । यस्यासाव् अजडो ऽसंविज् जीवन्मुक्तश् च कथ्यते
ज्याच्या हृदयातील आकाश अनुभवता येतं, पण ते कधीच कुठल्याही गोष्टीने लागलेलं नसतं, आणि ज्याचं ज्ञान असं निर्मळ असतं, त्याला या जगात असतानाच मुक्त झालेला म्हणतात.
यदा न भाव्यते किञ्चिन् निर्वासनतयात्मनि । बालमूकादिविज्ञानम् इव च स्थीयते स्थिरम्
जेव्हा मनात काहीच कल्पना उरत नाही, आणि मनातल्या सगळ्या वासनांचा संप झाला असतो, तेव्हा ते ज्ञान लहान मुलासारखं किंवा मुक्या माणसासारखं स्थिर राहतं.
तदा जाड्यविनिर्मुक्तम् असंवेदनम् आततम् । आश्रितं भवति प्राज्ञ यस्माद् भूयो न लिप्यते
त्या वेळी जडपणा पूर्णपणे नाहीसा होतो, आणि एक सर्वत्र पसरलेलं, काहीच न जाणवणारं शांत स्वरूप येतं, ज्यात ज्ञानी माणूस स्थिरावतो आणि त्याला पुन्हा काहीच लागून राहत नाही.
समस्तवासनात्यागान् निर्विकल्पसमाधितः । नीलत्वम् इव खात् स्फार आनन्दस् सम्प्रवर्तते
सर्व वासनांचा त्याग केला आणि द्वैतशून्य समाधीत स्थिर राहिलं, की आकाशातल्या निळाईसारखा विशाल आनंद सर्वत्र पसरतो.
योगिनस् तत्र लीनस्य निस्संवेदनसंविदः । तन्मयत्वाद् अनाद्यन्तं तद् अप्य् अन्तर् विलीयते
ज्या योग्याचा मन तिथे पूर्णपणे विलीन झालं आहे, ज्याची जाणीव सर्व संवेदनांपासून मोकळी आहे, त्याचं अस्तित्व त्या अवस्थेत पूर्णपणे एकरूप झाल्यामुळे, सुरुवात किंवा शेवट न उरता, ती स्थितीही आतून नाहीशी होते.
गच्छंस् तिष्ठन् स्पृशञ् जिघ्रन्न् अपि तेन स उच्यते । अजडो गलितानन्दस् त्यक्तसंवेदनस् सुखी
तो योगी चालत असो, उभा असो, स्पर्श करत असो किंवा वास घेत असो, त्याला भ्रांत नसलेला, आनंद विरघळलेला, सर्व संवेदना सोडलेला आणि खरा सुखी असं म्हणतात.
एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य कष्टया नष्टचेष्टया । तर दुःखाम्बुधेः पारम् अपारगुणसागरः
ही दृष्टी घट्ट धरून, सर्व प्रयत्न आणि हालचाल थकून गेल्यावर, अरे अपरिमित गुण असलेल्या, या दुःखाच्या समुद्राचा पार तू नक्की गाठ.
यथा बीजाद् बृहद्वृक्षो व्योम व्याप्नोति कालतः । तथैवेदं स्वसङ्कल्पात् संवेद्यं संविदुत्थितम्
जसं एखाद्या बीजापासून काळानुसार मोठं झाड वाढतं आणि आकाश व्यापून टाकतं, तसंच आपल्या स्वतःच्या संकल्पातून, ही सर्व जाणण्यासारखी गोष्ट जाणीवेतून निर्माण होते.
यदा सङ्कल्प्य सङ्कल्पं संवित् संविन्दते वपुः । तदास्य जन्मजालस्य सैव गच्छति बीजताम्
जेव्हा चैतन्य एखादा संकल्प करते आणि त्या संकल्पाचा अनुभव घेते, तेव्हा तोच संकल्प जन्मांच्या जाळ्याचं बीज बनतो.
जनयित्वात्मनात्मानं मोहयित्वा पुनः पुनः । स्वयं मोक्षं नयत्य् अन्ते संवित् सर्वत्र राघव
चैतन्य स्वतःच स्वतःला पुन्हा पुन्हा निर्माण करतं, स्वतःला मोहात टाकतं आणि शेवटी सर्वत्र स्वतःलाच मुक्तीकडे नेतं, हे राघव.
यद् एव भावयत्य् एषा तद् एव भवति क्षणात् । नटवद् भूमिकां त्यक्त्वा स्वम् आयाति चिराद् वपुः
ही चैतन्य ज्या गोष्टीचं चिंतन करते, ती लगेचच सत्य होते; जसं नट रंगभूमी सोडून शेवटी आपल्या मूळ रूपाकडे परततो, तसं चैतन्यही दीर्घकाळानंतर स्वतःकडे परततं.
देवो नागो ऽसुरो यक्षो रक्षः पुङ्किन्नरो गजः । आत्मैवास्या विलासिन्या जगन्नट्याः प्रनृत्यति
देव, सर्प, दैत्य, यक्ष, राक्षस, किन्नर, हत्ती—हे सर्व या विश्वरूपी नृत्यात चैतन्याचाच खेळ आहे.
बद्ध्वात्मानं रुदित्वा च कोशकारः क्रिमिर् यथा । चिरात् केवलताम् एति स्वयं संवित् स्वभावतः
जसा रेशीमाचा किडा स्वतःला गुंडाळून रडतो, तसा मनुष्यही स्वतःला बांधून दुःखी होतो. पण खूप काळानंतर, जशी रेशीमाची किडा मुक्त होतो, तशीच ही चेतना आपल्या स्वाभाविक शुद्ध अवस्थेला पोहोचते.
जगज्जलधिजालानां संविज् जलम् अलं तथा । यथैवापूर्य दिक्चक्रं स्फुरत्य् अद्र्यादितां गता
जगाच्या महासागरातील लाटांसाठी जसं पाणी आवश्यक आहे, तशीच ही चेतना सर्व जगासाठी आधार आहे. जसं पाणी सर्व दिशांना पसरून पर्वत वगैरे रूप धारण करतं, तशी ही चेतना सर्वत्र व्यापलेली असते.
द्यौः क्षमा वायुर् आकाशं पर्वतास् सरितो दिशः । इत्य् अस्या वीचयः प्रोक्तास् संवित्सलिलसन्ततेः
आकाश, पृथ्वी, वारा, अवकाश, पर्वत, नद्या आणि दिशा — हे सर्व चेतनेच्या प्रवाहातील लाटा आहेत असं सांगितलं जातं.
संविन्मात्रं जगत् सर्वं द्वितीया नास्ति कल्पना । इत्य् एव सम्यग्ज्ञानेन संविद् गच्छति नान्यताम्
हे सर्व जग फक्त शुद्ध चेतना आहे; दुसरं काहीही नाही असं समजावं. या खरी समजुतीमुळे चेतना कधीच दुसरं काही होत नाही.
यदा न विन्दते किञ्चित् स्पन्दते न न चोपति । स्वात्मन्य् एव स्थितिं याति संविन् नालिप्यते तदा
जेव्हा मनुष्य काहीच जाणत नाही, हालचाल करत नाही किंवा थांबतही नाही, आणि फक्त स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर राहतो, तेव्हा त्या वेळी त्याची जाणीव कुठल्याही गोष्टीने लागलेली राहत नाही.
अथास्यास् संविदो राम सन्मात्रं बीजम् उच्यते । सत्त्वमात्राद् उदेत्य् एषा प्राकाश्यम् इव तेजसः
हे राम, या जाणीवेचे मूळ फक्त शुद्ध अस्तित्व आहे असं म्हटलं जातं. केवळ अस्तित्वापासूनच ही जाणीव निर्माण होते, जशी प्रकाशापासून तेज निर्माण होतं.
द्वे रूपे तत्र सत्ताया एकं नानाकृति स्थितम् । द्वितीयम् एकरूपं तु विभागो ऽयं तयोश् शृणु
त्या अस्तित्वाच्या दोन रूपं आहेत: एक म्हणजे अनेक रूपांनी दिसणारं, आणि दुसरं म्हणजे एकच स्वरूप असणारं. या दोघांमधला फरक ऐक.
घटता पटता तत्ता त्वत्ता मत्तेति कथ्यते । सत्तारूपं विभागेन यत् तु नानाकृति स्थितम्
मडकं असणं, कापड असणं, तत्त्व असणं, तुझं असणं किंवा नशा असणं—ही सर्व अस्तित्वाची अनेक रूपं आहेत, जी वेगवेगळ्या प्रकारांनी दिसतात.
विभागं तु परित्यज्य सत्तैकात्मतया ततम् । सामान्येनैव सत्ताया रूपम् एकम् उदाहृतम्
जेव्हा भेदभाव सोडून अस्तित्व एकच सर्वत्र व्यापलेलं आहे असं पाहिलं जातं, तेव्हा त्या एकसारख्या सर्वसामान्य अस्तित्वालाच एक रूप मानलं जातं.
विशेषं सम्परित्यज्य सन्मात्रं यद् अलेपकम् । एकरूपं महारूपं सत्तायास् तत् परं विदुः
सर्व भेदभाव पूर्णपणे टाकून दिल्यावर, जे शुद्ध, स्पर्शरहित आणि एकसारखं मोठं अस्तित्व उरतं, त्यालाच अस्तित्वाची सर्वोच्च अवस्था म्हणतात.
रूपं नानाकृतित्वेन सत्ताया न कदाचन । असंवेद्यं सम्भवति तस्माद् एतद् अवस्तुकम्
अस्तित्व वेगवेगळ्या रूपांत कधीच खरं अनुभवता येत नाही; म्हणून ते खोटं मानलं जातं.
एकरूपं तु यद् रूपं सत्ताया विमलात्मकम् । न कदाचन तद् याति नाशं नापि च विस्मृतिम्
पण अस्तित्वाचं जे एकसारखं, निर्मळ रूप आहे, ते कधीच नष्ट होत नाही किंवा विसरलं जात नाही.
कालसत्ता कलासत्ता वस्तुसत्तेयम् इत्य् अपि । विभागकलनां त्यक्त्वा सन्मात्रैकपरो भव
काळाचं अस्तित्व, आकाशाचं अस्तित्व किंवा वस्तूंचं अस्तित्व असं काहीही म्हटलं तरी, सर्व भेदभावाच्या कल्पना सोडून, निव्वळ अस्तित्वातच एकरूप हो.
कालसत्ता खसत्ता च प्रोन्मुक्तकलना सती । यद्य् अप्य् उत्तमसद्रूपा तथाप्य् एषा न वास्तवी
काळाचं आणि आकाशाचं अस्तित्व, जेव्हा मनाच्या कल्पनांपासून मोकळं होतं, तेव्हा जरी ते श्रेष्ठ सत्यासारखं वाटतं, तरीही ते खरं नाही.
विभागकलना यत्र विभिन्नमतदायिनी । नानाताकारणं दृष्टा तत् कथं पावनं भवेत्
जिथे भेदभावाच्या कल्पना वेगवेगळ्या मतांना आणि अनेकतेच्या भासाला जन्म देतात, तिथे ते कसं शुद्ध असू शकेल?
सत्तासामान्यम् एवैकं भावयन् केवलं वपुः । परिपूर्णः परानन्दी तिष्ठाभरितदिग्भरः
फक्त एकाच सर्वत्र असलेल्या अस्तित्वाचा विचार कर, असं केल्यावर तू पूर्ण समाधानी, परमानंदात न्हालेला आणि सर्व दिशांनी व्यापलेला राहशील.
सत्तासामान्यमात्रस्य या कोटिः कोविदेश्वर । सैवास्य बीजतां याता तत एष प्रवर्तते
हे ज्ञानी, केवळ अस्तित्वाच्या सर्वव्यापकतेला जी मर्यादा आहे, तीच त्याचं बीज होतं; आणि त्यातूनच हे सर्व निर्माण होतं.
सत्तासामान्यपर्यन्तं यत् तत् कलनयोज्झितम् । पदम् आद्यम् अनाद्यन्तं तस्य बीजं न विद्यते
अस्तित्वाच्या सर्वव्यापकतेपर्यंत जे काही आहे, जे कल्पनांच्या पलीकडचं आहे, तेच आद्य आणि अनंत असं स्थिती आहे—त्याला कुठलंच बीज नाही.