भावितं तीव्रसंवेगाद् आत्मना यत् तद् एव सः । भवत्य् आशु महाबाहो विगतेतरसंस्मृतिः
म्हणून, महाबाहो, जेव्हा मनुष्य एखाद्या गोष्टीचा तीव्र उत्कटतेने आणि पूर्ण मन लावून विचार करतो, तेव्हा त्या गोष्टीशिवाय इतर सर्व गोष्टींची आठवण मनातून नाहीशी होते आणि तीच गोष्ट त्याच्या मनात ठसते.
तादृग्रूपो हि पुरुषो वासनाविवशीकृतः । यत् पश्यति तद् एतत् तत् सद्वस्त्व् इति विमुह्यति
वासनेच्या प्रभावाखाली असलेला मनुष्य जसा असतो, तसा तो होतो. मग तो ज्या गोष्टी पाहतो, त्याच गोष्टी खरी वस्तू आहेत असे समजून गोंधळतो.
वासनावेशवैवश्यात् स्वरूपं प्रजहाति तम् । भ्रमं पश्यति दुर्दृष्टिस् सर्वं मदवशाद् इव
ज्या मुळच्या सवयींच्या जोरावर माणूस वागतो, त्या सवयींमुळे तो आपली खरी ओळख सोडून देतो आणि त्याचं मन चुकून वागू लागतं — जसं दारू पिल्यावर सगळं काही चुकून दिसतं.
असम्यग्ज्ञानवान् एव भवत्य् आधिपरिप्लुतः । अन्तस्स्थया वासनया विषूच्येव वशीकृतः
ज्याच्या मनात खरी समज नाही, तो बाहेरच्या गोष्टींनी गोंधळून जातो आणि आतल्या सवयींनी जणू चक्कर येते तसा त्याच्या मनाचा ताबा घेतला जातो.
असम्यग्दर्शनं यत् स्याद् यद् अनात्मात्मभावनम् । यद् अवस्तुनि वस्तुत्वं तच् चित्तं विद्धि राघव
हे राघव, जेव्हा खोटं खरं वाटतं, जिथे आत्मा नाही तिथे आत्मा आहे असं वाटतं, किंवा जे खरं नाही त्यात खरेपणा दिसतो — हे सगळं मनाचंच काम आहे, असं समज.
दृढाभ्यासपदार्थैकभावनाद् अतिचञ्चलम् । चित्तं सञ्जायते जन्मजरामरणकारणम्
मन एखाद्या गोष्टीचा सतत विचार करत राहिलं की फार अस्थिर होतं आणि हेच जन्म, म्हातारपण आणि मृत्यू यांचं मूळ कारण ठरतं.
यदा न वास्यते किञ्चिद् धेयोपादेयरूपि यत् । स्थीयते सकलं त्यक्त्वा तदा चित्तं न जायते
जेव्हा काहीच मिळवायचं किंवा धरून ठेवायचं असं काही मनात येत नाही आणि सर्व काही सोडून दिलं जातं, तेव्हा मन उगवत नाही.
अवासनत्वात् सततं यदा न मनुते मनः । अमनस्ता तदोदेति परमोपशमप्रदा
जेव्हा मनातले सगळे संस्कार नाहीसे होतात आणि मन काहीच विचार करत नाही, तेव्हा 'निर्मन' अवस्था येते, जी अत्युच्च शांतता देते.
यदा किञ्चिन् न संवित्तौ स्फुरत्य् अभ्रम् इवाम्बरे । तदा पद्म इवाकाशे चित्तम् अन्तर् न जायते
जेव्हा जाणीवेत काहीच हालचाल होत नाही, जशी आकाशात ढग नसतात, तेव्हा आकाशात कमळ उगवत नाही तसं मनही आतून उगवत नाही.
यदा न भाव्यते भावः क्वचिज् जगति वस्तुनि । तदा हृदम्बरे शून्ये चित्तरक्षो न जायते
जेव्हा जगात कुठल्याही वस्तूचा विचार मनात येत नाही, तेव्हा हृदयाच्या रिकाम्या आकाशात मनाचा राक्षस उगवत नाही.
एतावन्मात्रकं मन्ये रूपं चित्तस्य राघव । यद् भावनं वस्तुनो ऽन्ता रागेण च रसेन च
राघव, मनाचं खरं रूप म्हणजे, एखाद्या वस्तूची कल्पना करून तिच्याशी आसक्ती आणि तिच्या गोडीपर्यंत पोहोचणं, एवढंच आहे असं मी मानतो.
न काञ्चित् कलनायोग्यां दृशं भावयतस् स्वतः । आकाशकोशस्वच्छस्य कुतश् चित्तोदयो भवेत्
ज्याच्या मनात कोणतीही अशोभनीय कल्पना येत नाही, ज्याचं मन मडक्यातल्या आकाशासारखं निर्मळ आहे, त्याच्याकडे मनाचा उदय कसा होईल?
यद् अभावनम् आस्थाया यद् अभावस्य भावनम् । यद् यथावस्तुदर्शित्वं तद् अचित्तत्वम् उच्यते
जेव्हा कोणी कल्पनारहितपणा स्वीकारतो, नसलेल्या गोष्टीचं चिंतन करतो आणि वस्तू जशा आहेत तशाच पाहतो, तेव्हा त्याला मनरहित अवस्था म्हणतात.
सर्वम् अन्तः परित्यज्य शीतलाशयवर्ति यत् । वृत्तिस्थम् अपि तच् चित्तम् असद्रूपम् उदाहृतम्
सर्व अंतरंग गोष्टी सोडून, शांत आणि थंड मनाने राहिलं, तरी मनाची हालचाल उरलीच तरी, असं मन खोटं समजलं जातं.
वासनायां रसादानाद् रागो यस्य न विद्यते । तस्य चित्तम् अचित्तत्वं गतं सत्त्वं तद् उच्यते
ज्याच्या मनात वासनांच्या चवीमुळे काहीही आसक्ती उरत नाही, त्याचे मन अगदी शांत व निर्मळ होते, आणि त्यालाच शुद्ध स्वरूप म्हणतात.
न वासना घना यस्य पुनर्जननकारिणी । जीवन्मुक्तस् स सत्त्वस्थश् चक्रभ्रमवद् आस्थितः
ज्याच्या वासना दाट नाहीत आणि ज्या पुन्हा जन्म घेण्याचे कारण होत नाहीत, असा जो स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर आहे, तो जगात असतानाच मुक्त मानला जातो, जणू काही फिरणाऱ्या चाकासारखा.
भृष्टबीजोपमा येषां पुनर्जननवर्जिता । वासना रसनिर्हीना जीवन्मुक्ता हि ते स्मृताः
ज्यांच्या वासना भाजलेल्या बी सारख्या आहेत, म्हणजेच ज्यात पुन्हा जन्म घेण्याची चवच राहिलेली नाही, असे लोक खरेच जगात असतानाच मुक्त मानले जातात.
सत्त्वरूपपरिप्राप्तचित्तास् ते ज्ञानपारगाः । अचित्ता इति कथ्यन्ते देहान्ते व्योमरूपिणः
ज्यांचे मन शुद्ध स्वरूपात पोहोचले आहे आणि ज्यांनी ज्ञानाचा शेवट गाठला आहे, त्यांना मनरहित म्हणतात आणि देह संपल्यावर ते आकाशासारखे होतात.
द्वे बीजे राम चित्तस्य प्राणस्पन्दनवासने । एकस्मिंश् च तयोः क्षीणे क्षिप्रं द्वे अपि नश्यतः
हे राम, मनाची दोन बीजे आहेत — एक म्हणजे प्राणाचा स्पंदनाचा प्रेरणा आणि दुसरे म्हणजे मनातल्या खोल वासना. यापैकी एक जरी नाहीसे झाले, तर दोन्ही लवकरच नष्ट होतात.
मिथः कारणम् एते हि बीजे जन्मनि चेतसः । जलाङ्गीकरणे राम जलाशयघनाव् इव
ही दोन बीजे एकमेकांना कारणीभूत असतात, जसे पावसासाठी पाणी आणि ढग एकमेकांवर अवलंबून असतात.
बीजाङ्कुरवद् एते हि स्थिते च तिलतैलवत् । अविनाभाविनी नित्यं कालापेक्षक्रमे तथा
जसे बीज आणि त्याचा अंकुर, किंवा तीळ आणि त्यातील तेल, तसेच ही दोन नेहमी एकत्र असतात आणि काळाच्या ओघात एकमेकांशिवाय राहू शकत नाहीत.
सार्धम् उत्पादयेते तु चित्तकं संविदात्मकम् । यथा घ्राणेन्द्रियानन्दम् आमोदपवनाव् उभौ
ही दोन्ही मिळून, जशी घ्राणेंद्रिय आणि सुगंधी वारा मिळून सुगंधाचा आनंद निर्माण करतात, तशीच ही मनाला — जे चैतन्यस्वरूप आहे — जन्माला घालतात.
चित्तस्योत्पादके सार्धं तथैते वा समे तदा । आमोदपुष्पवत् तैलतिलवच् च व्यवस्थिते
मन तयार होत असताना, हे दोन्ही एकत्र किंवा कधी कधी एकटेच कार्य करतात, जसे फुल आणि त्याचा सुगंध, किंवा तीळ आणि त्यातील तेल, हे कधी एकत्र तर कधी वेगळे असतात.
वासनावशतः प्राणस्पन्दस् तेन च वासना । जायते चित्तबीजस्य तेन बीजाङ्कुरक्रमः
वासनांच्या प्रभावामुळे प्राणाचा हालचाल सुरू होते आणि त्यातूनच वासना निर्माण होते; त्यामुळे मनाच्या बीजाचा अंकुर फोडण्याचा क्रम सुरू राहतो.
वासनोत्प्लूयमानत्वात् संवित् प्रक्षोभकर्मणा । प्राणस्पन्दं बोधयति तेन चित्तं प्रजायते
वासनांना चेतनेच्या क्रियेमुळे हलवले जाते, त्यामुळे त्या प्राणाच्या हालचालीला जागृत करतात आणि त्यातून मन जन्माला येते.
प्राणस् स्पन्दनधर्मित्वात् स्पन्दते स्पृष्टहृद्गुहः । संविदं बोधयंस् तेन चित्तबालः प्रजायते
प्राणाची हालचाल ही त्याचा स्वभाव आहे; हृदयाच्या गुहेत स्पर्श झाला की तो स्पंदन करतो, आणि चेतना जागृत करून त्यातून कोवळं मन जन्माला येतं.
एवं हि वासनाप्राणस्पन्दौ चित्तस्य कारणम् । तयोर् एकक्षये नाशो द्वयोश् चित्तस्य चानघ
खरंच, वासनांचा आणि प्राणाच्या हालचालींचा मनाच्या उत्पत्तीला कारण असतं; या दोघांपैकी एक जरी थांबलं, पापरहितांनो, तर मन नष्ट होतं.
सुखदुःखमहास्कन्धं शरीरकमहाफलम् । कार्यपल्लविताकारं वृत्तिव्रततिवेष्टितम्
सुख-दुःखाचा मोठा भार, शरीररूपी मोठं फळ, जे कर्मांच्या अंकुरांनी तयार झालेलं आहे, ते सर्व वर्तनाच्या व्रताने वेढलेलं असतं.
तृष्णाकृष्णाहिवलितं रागरोगबकालयम् । अज्ञानमूलं सुदृढं लीनेन्द्रियविहङ्गमम्
ते तृष्णेच्या काळ्या सर्पाने वेढलेलं आहे, रागरूपी आजाराचं घर आहे, अज्ञान हे त्याचं खोल मूळ आहे आणि इंद्रिये आत ओढलेली असल्यामुळे जणू एखाद्या पक्ष्यासारखं आहे.
वासनाक्षयनामैतं चित्तवृक्षं क्षणेन हि । प्रपातयति वातौघः कालपक्वं फलं यथा
वासनांच्या नाशाचा वारा क्षणात या मनरूपी वृक्षाला कोसळवतो, जसं वेळेने पिकलेलं फळ वाऱ्याच्या झटक्याने खाली पडतं.