सबाह्याभ्यन्तरं शान्ते स्पन्दे तत्त्वविदां वर । धातवस् संस्थितिं देहे न त्यजन्ति कदाचन
अंतर्बाह्य हालचाली शांत झाल्यावर, हे तत्त्व जाणणाऱ्यांपैकी श्रेष्ठ, शरीरातील घटक कधीच आपली जागा सोडत नाहीत.
संशान्ते देहगेहस्थे प्रस्पन्दे चित्तवातयोः । धातवो मैरवं स्थैर्यं यान्ति संस्तम्भितात्मकाः
जेव्हा शरीराचं घर शांत असतं आणि मन व श्वास यांच्या हालचाली थांबतात, तेव्हा शरीरातील घटक पारदासारखी स्थिरता मिळवतात.
तथा च दृश्यते लोके स्पन्दशान्तौ दृढा स्थितिः । दारूणाम् इव धीराणां सर्वाङ्गानाम् अचोपताम्
जगात असं दिसतं की हालचाल थांबल्यावर ठाम स्थैर्य येतं—मजबूत लाकडात जसं सर्व भाग हलत नाहीत, तसं.
इति वर्षसहस्राणि देहा जगति योगिनाम् । न क्लिद्यन्ति न भिद्यन्ते ऽभग्नवज्रलवा इव
अशा प्रकारे, हजारो वर्षे या जगात योग्यांची शरीरं न सडतात, न तुटतात—जणू अखंड वज्राचे तुकडे जसे.
तदैव वीतहव्यो ऽसौ शृणु किं नोपशान्तवान् । देहम् उत्सृज्य तत्त्वज्ञो ज्ञातज्ञेयतया परः
त्याच क्षणी, वीतहव्य, ऐक, तो शांत का झाला नाही? जो सत्य जाणणारा आहे, ज्याने जाणणारा आणि जाण्याजोगे यांचा एकत्व अनुभवला, त्याने शरीर सोडले आणि सर्वोच्च स्थिती गाठली.
ये हि विज्ञातविज्ञेया वीतरागा महाधियः । विच्छिन्नग्रन्थयस् सर्वे ते स्वतन्त्रास् तनौ स्थिताः
जे लोक जाणणारा आणि जाण्याजोगे दोन्ही समजून घेतात, ज्यांना आसक्ती नाही आणि ज्यांची बुद्धी मोठी आहे, ज्यांचे सर्व बंध तुटले आहेत, असे सर्वजण शरीरात असतानाही स्वतंत्र राहतात.
एवं वापि च कर्माणि प्राक्तनान्य् ऐहिकानि वा । वासना वा न तेषां तच् चेतो नियमयन्त्य् अलम्
म्हणून, पूर्वीची असो किंवा आत्ताची कर्मे असोत, किंवा मनातील इच्छा असोत, या सर्व गोष्टी अशा लोकांचे मन कधीच वश करू शकत नाहीत.
तेन तत्त्वविदां तात काकतालीयवन् मनः । यद् यद् भावयति क्षिप्रं तत् तद् आशु करोत्य् अलम्
म्हणून, सत्य जाणणाऱ्यांचे मन, प्रिय, कावळ्याप्रमाणे झाडावर जसे जे काही ठरवते ते लगेच आणि पूर्णपणे साध्य करते.
काकतालीययोगेन वीतहव्यस्य संविदा । साम्प्रतं जीवितं बुद्धं तद् एवाशु स्थिरीकृतम्
एका योगायोगाने, वीतहव्य यांच्या जागृत जाणीवेने, त्यांचे जीवन लगेचच स्थिर झाले.
यदा तु तस्य प्रतिभा विदेहोन्मुखतां गता । तदा विदेहमुक्तो ऽभूद् असौ स्वातन्त्र्यसंस्थितिः
जेव्हा त्यांच्या अंतःप्रेरणेने देहत्यागाकडे वळण घेतले, तेव्हा ते देहातून मुक्त होऊन खरी स्वातंत्र्यस्थिती गाठली.
विगतवासनम् आशु विपाशताम् उपगतं मन आत्मतयोदितम् । यद् अभिवाञ्छति तद् भवति क्षणात् सकलशक्तिमयो हि महेश्वरः
जेव्हा मनातील सर्व वासनांचा लय होऊन, ते मन लगेचच निर्मळ झाले आणि स्वतःच्या स्वरूपात प्रकट झाले, तेव्हा जे काही इच्छिले ते क्षणात घडले, कारण महेश्वर सर्व शक्तींचा स्वामी आहे.
यदा ह्य् अस्तङ्गतप्रायं जातं चित्तं विचारतः । तदास्य वीतहव्यस्य जाता मैत्र्यादयो गुणाः
जेव्हा विचार करताना मन जवळजवळ संपले, तेव्हा वीतहव्य यांच्या ठिकाणी मैत्री इत्यादी सद्गुण प्रकट झाले.
विवेकाभ्युदयाच् चित्तस्वरूपे ऽन्तर्हिते मुने । मैत्र्यादयो गुणा जाता इत्य् उक्तं किं त्वया प्रभो
हे मुनी, विवेक जागृत झाल्यावर आणि मनाचा स्वभाव नाहीसा झाल्यावर, मैत्री वगैरे गुण उत्पन्न होतात, असं तुम्ही सांगितलं आहे, प्रभो.
ब्रह्मन्न् अस्तङ्गते चित्ते कस्य मैत्र्यादयो गुणाः । क्व वा परिस्फुरन्तीति वद मे वदतां वर
हे ब्रह्मन्, जेव्हा मन संपतं, तेव्हा मैत्री वगैरे गुण कोणाचे राहतात? आणि ते कुठे प्रकट होतात? हे मला सांगा, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या.
द्विविधश् चित्तनाशो ऽस्ति सरूपो ऽरूप एव च । जीवन्मुक्तस् सरूपस् स्याद् अरूपो ऽदेहमुक्तजः
मन नष्ट होण्याचे दोन प्रकार आहेत—एक रूप असलेला आणि एक रूप नसलेला. शरीरात असतानाचा मुक्त पुरुष रूप असलेला असतो; शरीर सुटल्यावरचा मुक्त पुरुष रूप नसलेला असतो.
चित्तसत्तेह दुःखाय चित्तनाशस् सुखाय च । चित्तसत्तां क्षयं नीत्वा चित्तनाशम् उपार्जयेत्
इथे मन असणं हे दुःखाचं कारण आहे; मन नाहीसं होणं हे सुखाचं कारण आहे. मनाची स्थिती संपवून, मनाचा नाश साधावा.
तामसैर् वासनाजालैर् व्याप्तं यज् जन्मकारणम् । विद्यमानं मनो विद्धि तद् दुःखायैव केवलम्
ज्या मनामध्ये तमसिक वासनांचा जाळं भरलेलं आहे आणि जे जन्माचं कारण आहे, ते मन फक्त दुःखासाठीच असतं, हे ओळख.
प्राकृतं गुणसम्भारं ममेति बहु मन्यते । यत् तु चित्तम् अतत्त्वज्ञं दुःखि तज् जीव उच्यते
जे मन नैसर्गिक गुणांनी बनलेलं आहे आणि सारखं 'हे माझं' असं समजतं, पण खरी गोष्ट ओळखत नाही, तेच दुःखी जीव म्हणतात.
विद्यमानं मनो यावत् तावद् दुःखम् अनन्तकम् । मनस्य् अस्तङ्गते जन्तोस् संसारो ऽन्तम् उपागतः
जोपर्यंत मन आहे, तोपर्यंत दुःख कधीही संपत नाही; पण ज्या वेळी जीवाचं मन नाहीसं होतं, तेव्हा संसाराचं चक्रही संपतं.
दुःखि मूढम् अवष्टब्धम् अस्मीत्य् एव विनिश्चयम् । विद्यमानं मनो विद्धि दुःखवृक्षनवाङ्कुरम्
जे मन दुःखी, गोंधळलेलं, चिकटून बसलेलं आणि 'हेच मी आहे' असं ठाम समजलेलं आहे, तेच दुःखाच्या झाडाचा नवा अंकुर आहे, असं समज.
नष्टं कस्य मनो ब्रह्मन् नष्टं वा कीदृशं भवेत् । कीदृशश् चास्य नाशस् स्यात् स्यात् सत्ता चास्य कीदृशी
ब्रह्मन्, कोणाचे मन नष्ट होते? आणि ते नष्ट झाले तर कसे होते? त्याच्या नाशाची प्रकृती काय असते, आणि त्याची स्थिती कशी असते?
चेतसः कथिता सत्ता मया रघुकुलोद्वह । अस्य नाशम् इदानीं त्वं शृणु प्रश्नविदां वर
रघुकुलातील श्रेष्ठा, मी मनाची स्थिती सांगितली आहे; आता त्याचा नाश कसा होतो ते ऐक, प्रश्न विचारणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुला मी सांगतो.
सुखदुःखदशा धीरं साम्यान् न प्रोद्धरन्ति यम् । निश्श्वासा इव शैलेन्द्रं चित्तं तस्य मृतं विदुः
ज्याचे मन सुखदुःखाच्या अवस्थांनी ढळत नाही, जसे वारा पर्वत हलवू शकत नाही, तसेच ज्याचे मन स्थिर असते, त्याचे मन मरण पावलेले समजावे.
अयं सो ऽहम् अयं नाहम् इति चिन्ता नरोत्तमम् । खर्वीकरोति यं नान्तश् चित्तं तस्य मृतं विदुः
हे श्रेष्ठ पुरुषा, 'हे मी आहे' किंवा 'हे मी नाही' अशा विचारांनी ज्याचे मन आतून कधीच कमी होत नाही किंवा बदलत नाही, त्याचे मन मरण पावलेले समजावे.
एष साधो मनोनाशो नष्टं चेदृङ् मनो भवेत् । चित्तनाशदशा चैषा जीवन्मुक्तस्य विद्यते
हे साधू, हेच मनाचं विलयन आहे. असं मन नष्ट झालं की, हीच मनाच्या नाशाची अवस्था आहे, जी जिवंतपणी मुक्त झालेल्यांना प्राप्त होते.
मनस्तां मूढतां विद्धि यदा नश्यति सानघ । चित्तनाशाभिधानं हि तदा सत्त्वम् उदेत्य् अलम्
हे पापरहित, मन नष्ट झाल्यावर जी अवस्था संपते, तीच मनाची भ्रमावस्था समज. कारण तेव्हाच मनाचा नाश होतो आणि खरी अस्तित्वाची जाणीव पूर्णपणे प्रकट होते.
तस्य सत्त्वविलासस्य चित्तनाशस्य राघव । जीवन्मुक्तस्वभावस्य कैश्चिच् चित्त्वाभिधा कृता
हे राघव, या शुद्ध अस्तित्वाच्या लीलेला, मनाच्या नाशाला आणि जिवंतपणी मुक्त असण्याच्या स्वभावाला काही लोकांनी मनाचा नाश असं म्हटलं आहे.
मैत्र्यादिभिर् गुणैर् युक्तं भवत्य् उत्तमवासनम् । भूयोजन्मविनिर्मुक्तं जीवन्मुक्तं मनो ऽनघ
मैत्री वगैरे गुणांनी युक्त असलेलं, हे मन सर्वश्रेष्ठ वृत्तीचं होतं; हे पापरहित, जिवंतपणी मुक्त झालेल्याचं मन पुन्हा जन्माच्या बंधनातून मुक्त झालेलं असतं.
व्याप्तं वासनया यत् स्याद् भूयोजननमुक्तया । जीवन्मुक्तमनो ऽसक्तं राम तत् सत्त्वम् उच्यते
हे राम, ज्याच्या मनात पुढील जन्माच्या वासना नाहीशा झाल्या आहेत, ज्या मुक्त व्यक्तीचे मन कुठल्याही गोष्टीला आसक्त नाही, त्यालाच शुद्ध अस्तित्व म्हणतात.
सम्प्रत्य् एवानुभूतत्वात् सत्त्वाप्त्या तत्त्वसंयुतः । सरूपो ऽसौ मनोनाशो जीवन्मुक्तस्य विद्यते
कारण हे शुद्ध अस्तित्व आत्ताच अनुभवता येते आणि ते सत्याशी एकरूप असते, म्हणून मुक्त व्यक्तीच्या मनाचा नाश हाही त्याच्याच स्वरूपाचा असतो.