एकम् एव मनो जन्तोर् यथा प्रयतते हि यत् । नूनं तत् तद् अवाप्नोति स्वत एव न दैवतः
जंतूचं मन ज्या गोष्टीसाठी प्रयत्न करतं, ती गोष्ट तो नक्की मिळवतो, आणि ते त्याच्या स्वतःच्या प्रयत्नामुळेच मिळतं, नशीबामुळे नाही.
मनश् चित्तं वासना च कर्म दैवं स्वनिश्चयः । राम पुंनिश्चयस्यैतास् सञ्ज्ञास् सद्भिर् उदाहृताः
मन, चित्त, वासना, कर्म, नशीब आणि स्वतःचा निर्धार – या सगळ्या संज्ञा, हे राम, सुज्ञ लोक माणसाच्या निश्चयासाठी वापरतात.
एवंनामा हि पुरुषो दृढभावनया यथा । नित्यं प्रयतते राम फलम् आप्नोत्य् अलं तथा
राम, ज्याच्या मनात अशी ठाम श्रद्धा असते, तो माणूस नेहमीच प्रयत्न करत राहतो आणि त्याला त्याच्या इच्छेप्रमाणे फळ मिळते.
एवं पुरुषकारेण सर्वम् एव रघूद्वह । प्राप्यते नेतरेणेह तस्मात् स शुभदो ऽस्तु ते
रघुकुळातील श्रेष्ठा, या जगात सर्व काही फक्त स्वतःच्या प्रयत्नानेच मिळते, दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने नाही; म्हणून तुझ्या प्रयत्नाला शुभ होवो.
प्राक्तनं वासनाजालं नियोजयति मां यथा । मुने तथैव तिष्ठामि कृपणः किं करोम्य् अहम्
मुनिवर, जशा माझ्या पूर्वीच्या सवयी मला चालवतात, तसाच मी असतो; मी काही करू शकत नाही, मी असहाय आहे.
अत एव हि हे राम श्रेयः प्राप्नोषि शाश्वतम् । स्वप्रयत्नोपनीतेन पौरुषेणैव नान्यथा
म्हणूनच, हे राम, तू केवळ स्वतःच्या प्रयत्नानेच आणि स्वतःच्या कष्टानेच शाश्वत कल्याण मिळवू शकतोस, दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने नाही.
द्विविधो वासनाव्यूहश् शुभश् चैवाशुभश् च ते । प्राक्तनो विद्यते राम द्वयोर् एकतरो ऽथ वा
हे राम, दोन प्रकारच्या वृत्ती मनात साठलेल्या असतात — एक शुभ आणि दुसरी अशुभ. पूर्वजन्मी किंवा याच जन्मी, या दोन्हींपैकी एक किंवा कधी दोन्हीही असू शकतात.
वासनौघेन शुद्धेन तत्र चेद् अद्य नीयसे । तत् क्रमेण शुभेनैव पदं प्राप्नोषि शाश्वतम्
आज जर तुझ्या मनात फक्त शुभ वृत्तींचा प्रवाह असेल, तर त्याच्यामुळे हळूहळू तू शाश्वत अवस्थेला पोहोचशील.
अथ चेद् अशुभो भावस् त्वां योजयति सङ्कटे । प्राक्तनस् तद् असौ यत्नाज् जेतव्यो भवता बलात्
पण जर अशुभ वृत्ती तुझ्या आयुष्यात अडचणी निर्माण करत असेल, तर ती जुनी सवय तुला स्वतःच्या प्रयत्नाने आणि जोराने जिंकावी लागेल.
प्राज्ञ चेतनमात्रं त्वं न देहस् त्वं जडात्मकः । तद् एव चेतस्य् अन्येन चेत् तत् त्वं क्वेव विद्यसे
तू शुद्ध चेतना आहेस, हे ज्ञानी. हे शरीर म्हणजे तू नाहीस, कारण ते जड आहे. जर तू दुसऱ्या मनाशी एकरूप झाला असशील, तर मग खरे तू कुठे आणि काय आहेस?
अन्यस् त्वां चेतयति चेत् तत् त्वय्य् असति को ऽपरः । कम् इमं चेतयेत् तस्माद् अनवस्था न वास्तवी
जर दुसऱ्याने तुला जाणीव करून दिली, तर तुझ्या अनुपस्थितीत दुसरा कोण जाणीव देईल? मग ही जाणीव कोण निर्माण करेल? म्हणून अस्थिरता खरी नाही.
शुभाशुभाभ्यां मार्गाभ्यां वहन्ती वासनासरित् । पौरुषेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे पथि
चांगल्या आणि वाईट मार्गांनी वासनांची नदी वाहत असते; ती मनुष्याच्या प्रयत्नाने आणि मेहनतीने नेहमी चांगल्या मार्गावर वळवावी.
अशुभेषु समाविष्टं शुभेष्व् एवावतारयेत् । स्वमनः पुरुषार्थेन बलेन बलिनां वर
जेव्हा मन वाईटात गुंतते, तेव्हा ते मनुष्याने स्वतःच्या प्रयत्नाने आणि बळाने पुन्हा चांगुलपणाकडे आणावे, हे बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या.
अशुभाच् चलितं याति शुभं तस्माद् अपीतरत् । जन्तोश् चित्तं तु पशुवत् तस्मात् तत् पालयेत् सदा
वाईटापासून मन वळले की ते चांगुलपणाकडे जाते, नाहीतर उलटही होते; जिवाचे मन जनावरासारखे असते, म्हणून ते नेहमी जपावे.
समतासान्त्वनेनाशु न द्रागिति शनैश् शनैः । पौरुषेण प्रयत्नेन पालयेच् चित्तबालकम्
मनाच्या बालकासारख्या वृत्तीला समतेने हळूहळू, एकदम नाही तर थोड्या थोड्या प्रयत्नांनी, आपली मेहनत आणि धैर्य वापरून सांभाळावे.
वासनौघस् त्वया पूर्वम् अभ्यासेन घनीकृतः । शुभो वाप्य् अशुभो राम शुभम् अद्य घनीकुरु
पूर्वी तू ज्या वासनांना सरावाने बळकट केलेस, त्या चांगल्या असोत किंवा वाईट, हे राम, आता चांगल्या वासनांना बळकट कर.
प्रागभ्यासवशाद् याता यदा ते वासनोदयम् । तदाभ्यासस्य साफल्यं विद्धि त्वम् अरिमर्दन
पूर्वीच्या सरावामुळे जेव्हा तुझ्या वासनांचा उदय होतो, तेव्हा समज की तुझ्या सरावाचे फळ मिळाले आहे, हे शत्रूंचा नाश करणारा.
इदानीम् अपि ते याति घनतां वासनानघ । अभ्यासवशतस् तस्माच् छुभाभ्यासम् उपाहर
अजूनही तुझ्या वासना बळकट होत आहेत, हे निष्पापा; म्हणून सरावाच्या जोरावर चांगल्या गोष्टींचा सराव कर.
पूर्वं चेद् घनतां याता नाभ्यासात् तव वासना । वर्धिष्यते तु नेदानीम् अपि तात सुखी भव
पूर्वी तुझ्या सवयी खूप बळकट झाल्या असत्या, तर त्या अजूनही वाढल्या असत्या; पण आता तसं नाही, म्हणून प्रिय मुला, आनंदी रहा.
सन्दिग्धायाम् अपि भृशं शुभम् एव समाहर । अस्यां तु वासनावृद्धौ शुभाद् दोषो न कश्चन
संशय असतानाही नेहमी चांगलं वर्तन करावं; या सवयी वाढल्या तरी चांगल्यात काहीच दोष नाही.
यद् यद् अभ्यस्यते लोके तन्मयेनैव भूयते । इत्य् आकुमारं प्राज्ञेषु दृष्टं सन्देहवर्जितम्
जगात जो जो सराव केला जातो, त्याचाच स्वभाव होतो; हे बुद्धिमान लोकांमध्ये लहानपणापासूनच नक्कीच दिसून येतं.
शुभवासनया युक्तस् तद् अत्र भव भूतये । परं पौरुषम् आश्रित्य विजित्येन्द्रियपञ्चकम्
आपल्या भल्यासाठी चांगल्या सवयी अंगीकार, मोठ्या प्रयत्नावर विश्वास ठेव आणि पाचही इंद्रियांवर विजय मिळव.
अव्युत्पन्नमना यावद् भवान् अज्ञाततत्पदः । गुरुशास्त्रप्रमाणैस् तु निर्णीतं तावद् आचर
जोपर्यंत तुझं मन नीट शिकलेलं नाही आणि ती अवस्था तुला प्रत्यक्ष कळलेली नाही, तोपर्यंत गुरू आणि शास्त्रांनी सांगितलेलं जे योग्य आहे, तेच वाग.
ततः कषायपाकेन नूनं विज्ञातवस्तुना । शुभो ऽप्य् असौ त्वया त्याज्यो भावनौघो निराधिना
नंतर, जेव्हा मनातील दोष पूर्णपणे नष्ट होतील आणि सत्याचं ज्ञान होईल, तेव्हा जरी ते चांगलं वाटत असलं तरी, सर्व चांगल्या भावना सुद्धा तू आसक्तीशिवाय सोडून दे.
यद् अतिसुभगम् आर्यसेवितं तच् छुभम् अनुसृत्य मनोज्ञभावबुद्ध्या । अधिगमय पदं सदा विशोकं तद् अनु तद् अप्य् अवमुच्य साधु तिष्ठ
जे अत्यंत मंगल आणि सज्जनांनी आचरणात आणलेलं आहे, ते आनंददायक समजून नेहमीच त्याचा पाठपुरावा कर आणि शोकमुक्त अवस्था प्राप्त कर. त्यानंतर ते सुद्धा सोडून दे आणि स्थिर राहा.
अतः पौरुषम् आश्रित्य श्रेयसे नित्यबान्धवम् । एकाग्रं कुरु चित्तं त्वं शृणु चेदं वचो मम
म्हणूनच, उत्तम कल्याणासाठी नेहमीच सोबत असणाऱ्या स्वतःच्या प्रयत्नावर आधार ठेव, मन एकाग्र कर आणि आता माझं हे बोल ऐक.
अवान्तराभिपातीनि स्वारूढानि मनोरथम् । पौरुषेणेन्द्रियाण्य् आशु संयम्य समतां नय
मनातल्या इच्छा आणि आतल्या ओढींनी ज्या इंद्रियांना जखडून टाकलं आहे, त्या इंद्रियांना आपल्या धैर्याच्या जोरावर पटकन आवर घाल आणि समत्वात आण.
इहामुत्र च सिद्ध्यर्थं पुरुषार्थफलप्रदाम् । मोक्षोपायमयीं वक्ष्ये संहितां सारसम्मिताम्
या जगात आणि पुढच्या जन्मात यश मिळवण्यासाठी, आणि माणसाच्या प्रयत्नांना फळ देणारी, मुक्ती मिळवण्याचा मार्ग सांगणारी, सार असलेली एक संहिता मी तुला सांगतो.
अपुनर्ग्रहणायान्तस् त्यक्त्वा संसारवासनाम् । सम्पूर्णौ शमसन्तोषाव् आदायोदारया धिया
संसाराची ओढ पूर्णपणे सोडून, ती पुन्हा मनात येऊ नये म्हणून, शांतता आणि समाधान पूर्णपणे स्वीकार, आणि मन मोठ्या उदारतेने ठेव.
सपूर्वापरवाक्यार्थविचारविषयादृतम् । मनस् समरसं कृत्वा सानुसन्धानम् आत्मनि
पूर्वीच्या आणि नंतरच्या शिकवणीतील अर्थ काळजीपूर्वक समजून घेत, मन एकरूप आणि अंतर्मुख ठेव, आणि नेहमीच आत्मचिंतन कर.