वीतहव्यमुनेस् संवित् सा पुर्यष्टकरूपिणी । रविं वातमयी पूज्यं प्रणनामाशु चेतसा
वितहव्य ऋषीचं सूक्ष्म शरीर, मनापासून वाऱ्याचे स्वरूप असलेल्या पूज्य सूर्याला लवकरच वंदन करतं.
भानुनाथाभ्यनुज्ञातो मानपूर्वकम् अग्रगम् । विवेश पिङ्गलाकारं विन्ध्यकन्दरगामिनम्
सूर्यदेवांनी मानपूर्वक परवानगी दिल्यावर, तो मुख्य सेवक विंध्य पर्वतातल्या गुहेकडे जाणाऱ्या पिंगला नाडीत शिरला.
पिङ्गलो ऽसौ नभस् त्यक्त्वा कुञ्जकुञ्जरसुन्दरम् । प्राप विन्ध्यवनं प्रावृण्मत्ताभ्राम्बरभासुरम्
तो पिंगट, आकाश सोडून, तरुण हत्तीप्रमाणे सुंदर दिसणारा, पावसाने वेडावलेल्या ढगांनी उजळलेल्या विंध्याच्या जंगलात पोहोचला.
उद्दधार धराकोशान् नखनिष्कृष्टभूधरः । कलेवरं मुनेः पङ्कान् मृणालम् इव सारसः
त्याने नखांनी पर्वत उचलून, पृथ्वीचे ढग बाहेर काढले, जणू एखादा राजहंस चिखलातून कमळाचे देठ ओढतो तसा.
मौनं पुर्यष्टकम् अथ स्वं विवेश कलेवरम् । नभस्तलपरिश्रान्तो विहङ्गम इवालयम्
मग सूक्ष्म शरीराने आपले स्थूल शरीर गाठले, जणू आकाशात भटकून दमलेला पक्षी आपल्या घरट्यात परततो तसा.
प्रणम्याशु मिथो मूर्ती वीतहव्यनभश्चरौ । बभूवतुस् स्वकार्यैकतत्परौ तेजसां निधी
त्यांनी एकमेकांना पटकन वंदन केले आणि दोघेही, आकाशात विटहव्यासारखे फिरणारे, आपल्या कामात पूर्णपणे मग्न झाले; दोघेही तेजाचा खजिना होते.
जगाम पिङ्गलो व्योम मुनिश् च विमलं सरः । तारकाकारकुमुदं सूर्यांशुकचदाकृति
पिंगळ आकाशात गेला आणि तो ऋषी निर्मळ सरोवराकडे गेला. ते सरोवर जणू ताऱ्यांनी भरलेल्या आकाशासारखे दिसत होते, त्यातले कमळ ताऱ्यांसारखे आणि त्यावर पडलेली किरणे सूर्याच्या प्रकाशासारखी वाटत होती.
वीतहव्यो ममज्जाशु सरस्य् उत्फुल्लपङ्कजे । पङ्कपल्वललीलान्ते वने कलभको यथा
वीतहव्य त्या फुललेल्या कमळांनी भरलेल्या सरोवरात पटकन बुडाला, जसे एखादा तरुण हत्ती जंगलातल्या चिखलट तलावाच्या काठावर खेळायला जातो.
तत्र स्नात्वा जपं कृत्वा पूजयित्वा दिवाकरम् । तपोभूषितया तन्वा पूर्ववत् पुनर् आबभौ
तेथे स्नान करून, जप करून आणि सूर्याची पूजा करून, तो पुन्हा पूर्वीसारखा प्रकट झाला, त्याचे शरीर तपस्येच्या तेजाने शोभून निघाले होते.
मैत्र्या तया समतया परया च शान्त्या सत्प्रज्ञया मुदितया कृपया श्रिया च । युक्तो मुनिस् सकलसङ्गविमुक्तचेता विन्ध्ये सरित्तटगतो दिनम् एव रेमे
मैत्री, समता, श्रेष्ठ शांती, खरी बुद्धी, आनंद, दया आणि समृद्धी यांनी युक्त असा तो ऋषी, सर्व आसक्तींपासून मुक्त मनाने, विंध्य पर्वतातल्या नदीच्या काठावर त्या दिवसापुरता आनंदाने रमला.
दिनान्ते स समाधातुं पुनर् एव मनो मुनिः । विवेश काञ्चिद् विततां विजनां विन्ध्यकन्दराम्
दिवसाच्या शेवटी तो ऋषी पुन्हा एकदा ध्यानात मग्न झाला आणि आपलं मन दूरवरच्या, प्रशस्त अशा विंध्य पर्वतातील एकांत गुहेत ओढून घेतलं.
तद् एवाथानुसन्धानम् अत्यजत् समम् इन्द्रियैः । चेतसा कथयाम् आस दृष्टलोकपरावरः
मग त्याने आपली जिज्ञासा आणि इंद्रिये दोन्ही मागे घेतली आणि ज्याचं मन जगाच्या बाह्य आणि अंतरंग स्वरूपाला समजलं आहे, अशा स्थितीत तो मनाशी विचार करू लागला.
पूर्वम् एवेन्द्रियगणो मया परिहृतस् स्फुटम् । इदानीं चिन्तया नार्थः पुनर् विततया मम
पूर्वी मी आपली सर्व इंद्रिये स्पष्टपणे आवरली होती; आता, पुन्हा पुन्हा विचार करत राहण्यात काहीच अर्थ उरलेला नाही.
अस्ति नास्तीति कलनां भङ्क्त्वा मृद्वीं लताम् इव । शेषे तु बद्धसंस्थानं तिष्ठाम्य् अचलशृङ्गवत्
'आहे' की 'नाही' या कल्पनांचा नाजूक वेल तोडून टाकला आहे; आता मी डोंगराच्या कडेसारखा स्थिर आणि अढळ राहिलो आहे.
उदितो ऽस्तङ्गत इव स्वस्तङ्गत इवोदितः । समस् समरसाभासस् तिष्ठामि स्वस्थतां गतः
मी असा उभा आहे की जणू काही उगवलेलो असूनही मावळलो आहे, किंवा मावळलेलो असूनही पुन्हा उगवतो आहे. सर्व अवस्थांमध्ये मी समतेने, एकसारखा भासतो, कारण मी मनःशांती मिळवली आहे.
प्रबुद्धो ऽपि सुषुप्तस्थस् सुषुप्तस्थः प्रबुद्धवान् । तुर्यम् आलम्ब्य कार्यान्तं तिष्ठामि स्तम्भितस्थितिः
मी जागा असूनही गाढ झोपेत आहे, आणि गाढ झोपेत असूनही जागा आहे. त्या चौथ्या अवस्थेला धरून, सर्व कृती संपेपर्यंत मी हलचल न करता स्थिर राहतो.
स्थिरस् स्थाणुर् इवैकान्ते स्वान्तान्ते सर्वतस् स्थिते । सत्त्वसामान्यसाम्ये हि तिष्ठाम्य् अपगतामयः
मी एकाकी स्थळी स्थिर, खांबासारखा हलत नाही, आणि माझे अंतरात्मा सर्वत्र स्थिर आहे. मी शुद्ध स्वरूपाच्या समतेत, सर्व दुःखांपासून मुक्त राहतो.
इति सञ्चिन्त्य स ध्याने पुनस् तस्थौ दिनानि षट् । ततः प्रबोधम् आपन्नः क्षणसुप्त इवाध्वगः
अशा प्रकारे विचार करत तो ध्यानात रमला आणि सहा दिवस तसाच बसून राहिला. नंतर, जणू एखादा प्रवासी थोडा वेळ झोपून जागा होतो, तसा तो पूर्णपणे जागृत झाला.
एवंसिद्धस् स भगवान् वीतहव्यो महातपाः । विजहार चिरं कालं जीवन्मुक्ततया तया
अशा प्रकारे सिद्ध झाल्यावर, पूज्य वीतहव्य, ज्यांनी मोठ्या तपाने जीवन घडवले होते, त्यांनी जिवंत असतानाच मुक्तीची अवस्था अनुभवली आणि खूप काळ आनंदाने जगले.
वस्तु नाभिननन्दासौ न निनिन्द कदाचन । न जगाम तथोद्वेगं न च हर्षम् अवाप ह
त्यांनी कधीही कोणत्याही वस्तूचा आनंद घेतला नाही किंवा निंदा केली नाही; त्यांना कधीही मनात खिन्नता आली नाही, किंवा विशेष आनंदही मिळाला नाही.
गच्छतस् तिष्ठतश् चैव तस्येयम् अभवद् धृदि । विनोदाय स्वचित्तस्य कथा स्वमनसा सह
ते चालत असो वा थांबत असो, त्यांच्या मनात नेहमीच स्वतःच्या विचारांबरोबर गोष्टी सांगत स्वतःचे मन रमवत राहायचे.
अव्ययेन्द्रियवर्गेश मनश् शमवता त्वया । पश्यानन्दसुखं कीदृग् इदम् आसादितं ततम्
कधीही न संपणाऱ्या इंद्रियांचा स्वामी असलेल्या तुझ्या शांत मनाने पाहा, सर्वत्र पसरलेले हे किती सुंदर आणि आनंददायक सुख मिळाले आहे.
एषैवानारतं तस्मान् नीरागैव दशा त्वया । अवलम्ब्या परित्याज्यं चापलं चलतां वर
म्हणून, मन शांत ठेवून आणि आसक्तीपासून मुक्त अशी ही स्थिती तू नेहमीच धरून ठेव. चंचलपणा, हे स्थिरचित्त श्रेष्ठ, पूर्णपणे सोडून दे.
भो भो इन्द्रियचौरा हे हताशा हतनामकाः । युष्माकं नायम् आत्मास्ति न भवन्तस् तथात्मनि
ऐका रे इंद्रियांचे चोरांनो, ज्यांच्या आशा आणि नावं संपली आहेत, हा आत्मा तुमचा नाही आणि तुम्हीही अशा प्रकारे आत्म्यात नाहीच.
व्रजताशु विनाशान्तम् आशा वो विफलीकृताः । न समर्थास् समाक्रान्तौ भवन्तो भङ्गुराश्रयाः
तुम्ही वेगाने नाशाच्या दिशेने चालला आहात, तुमच्या सर्व आशा व्यर्थ ठरल्या आहेत. तुम्ही काहीही मिळवू शकत नाही, कारण तुमचा आधारच टिकाऊ नाही.
वयम् आत्मेति यैषा वो बभूव किल वासना । तत्त्वविस्मृतिजा सा हि दृष्टरज्जुभुजङ्गवत्
'मीच आत्मा आहे' अशी जी कल्पना तुमच्यात कधी निर्माण झाली, ती खरी गोष्ट विसरल्यामुळेच आली आहे—जशी दोरी पाहून साप आहे असं वाटतं.
अनात्मन्य् आत्मता सैषा सैषा वस्तुन्य् अवस्तुता । अविचाराद् बभूवेह विचारेण क्षयं गता
जेथे आत्मा नसतो तिथे आपण आत्मा आहे असं वाटणं, आणि जे खरं नाही त्यात खरीपणाचं भान येणं — हे सगळं विचार न केल्यामुळे होतं. पण जेव्हा नीट विचार केला जातो, तेव्हा हे सगळं नाहीसं होतं.
भवन्तो ऽन्ये वयं चान्ये ब्रह्मान्यत् कर्तृता परा । अन्यो भोक्तान्य आदत्ते को दोषः कस्य कीदृशः
काही लोकांना 'इतर' म्हणतात, आम्हालाही 'इतर' म्हणतात; ब्रह्म वेगळं आहे असं म्हणतात, कर्तेपणाला श्रेष्ठ मानतात; कोणी भोगतो, कोणी घेतो — मग दोष कुणाचा, आणि तो कसा आहे?
वनेभ्यो दारु सञ्जातं रज्जवो वेणुचर्मणी । वासी चायःफलान्य् एवं तक्षा ग्रासार्थम् उद्यतः
लाकूड जंगलातून मिळतं, दोर बांबूपासून बनतो, कातडं जनावरांकडून मिळतं, आणि कुऱ्हाड लोखंडाच्या धातूपासून बनते; असं सगळं मिळून सुतार आपला उदरनिर्वाह चालवतो.
इत्थं यथेह सामग्र्या स्वशक्तिस्थपदार्थया । सम्पन्नः काकतालीयाद् रथो गृहवराकृतिः
अशा रीतीने, प्रत्येक वस्तूला तिची स्वतःची शक्ती असते आणि सगळ्या गोष्टी एकत्र आल्या की, कधी गाडी, कधी घर तयार होतं — कधी कधी अगदी योगायोगानं, जसं कावळा ताडावर बसतो तसं.