अज्ञानां मन एवेदम् इत्थं सम्प्रविजृम्भते । प्रत्युल्लासविलासात्म जलम् अम्बुनिधाव् इव
अज्ञान्यांचं मन असंच विस्तारतं, त्यात वरखाली होणारा खेळ दिसतो, जसा समुद्रात पाण्याचा लाटा उसळतात आणि ओसरतात.
यथास्थितेनैव चिदम्बरेण स्वचित्त्वम् एवेति मनोऽभिधानम् । स्फारीकृतं तेन जगच् च दृश्यम् एवं ततं नैव ततं च किञ्चित्
जसं आहे तसं चैतन्याचं आकाश, हेच आपलं मन म्हणजे आपलीच जाणीव आहे; त्यातूनच हे जग विस्तारलेलं आणि दिसतं, म्हणून ते त्या चैतन्याने व्यापलेलं आहे असं वाटतं, पण प्रत्यक्षात काहीच व्यापलेलं नाही.
अथ किं वीतहव्यस्य स्थितं तस्मिन् वनोदरे । कथम् उद्धृतवान् देहं स सम्पन्नश् च किं कथम्
मग त्या वनाच्या खोल भागात वीतहव्याचं काय झालं? त्यानं आपलं शरीर कसं सोडलं, आणि त्याला काय आणि कसं मिळालं?
अनन्तरम् अनन्तात्म वीतहव्याभिधं मनः । स्वम् एवात्मचमत्कारम् इत्थं तम् अवबुद्धवान्
त्याच्यानंतर, अनंतस्वरूपा, वीतहव्य नावाच्या मनानं आपलीच अद्भुत प्रकृती अशा प्रकारे ओळखली.
सर्वस्यास्य गणस्याभूत् प्राग्जातिस्मरणे स्वयम् । इच्छा कदाचित् सकलप्राग्जन्मालोकनं प्रति
त्या सर्व मंडळींमध्ये कधीतरी पूर्वजन्मांची थेट आठवण यावी, आपले सगळे जुने जन्म पाहावेत, अशी इच्छा निर्माण झाली.
अशेषान् स ददर्शाथ नष्टान् नष्टान् स्वदेहकान् । अनष्टानां ततो मध्यात् तं धराकोटरस्थितम्
मग त्यानं आपली सगळी हरवलेली आणि नष्ट झालेली शरीरं पाहिली; आणि जी शरीरं हरवली नव्हती, त्यातली जी पृथ्वीच्या खोल भागात होती, तीही त्यानं पाहिली.
यदृच्छयैव प्रोद्धर्तुं देहं तस्याभवन् मतिः । शरीरं वीतहव्याख्यं धराकोटरपीडितम्
अचानक त्याच्या मनात देह उचलायचा विचार आला. तो देह 'वीतहव्य' नावाचा होता, जो पृथ्वीच्या खळग्यात अडकला होता.
प्रावृडोघोपनीतं स्वपृष्ठस्थं पङ्कमण्डलम् । तृणजालावकीर्णत्वं देहपृष्ठमृदस् तथा
पावसाळ्याच्या पुरामुळे मागच्या बाजूला चिखलाची थर साचली होती, आणि गवताच्या जाळ्याने ती पृष्ठभाग विखुरलेली होती, जशी त्याच्या मागे जमिनीवर होती तशीच.
एतद् दृष्ट्वा महातेजा धराविवरयन्त्रितः । भूयो ऽपि चिन्तयाम् आस धिया परमबोधया
हे पाहून, तो तेजस्वी पुरुष पृथ्वीच्या खळग्यात अडकलेला असताना, पुन्हा एकदा अत्यंत शुद्ध बुद्धीने विचार करू लागला.
सर्वसम्पिण्डिताङ्गत्वात् कायो मे प्राणवायुभिः । मूकश् चलितुम् आक्रान्तश् शक्नोति न मनाग् अपि
माझ्या सर्व अंगांमध्ये प्राणवायू गुंतलेले असल्यामुळे, हा देह हलू शकत नाही, अगदी थोडाही हालचाल करता येत नाही.
तद् गत्वा प्रविशाम्य् आशु देहम् एतं विवस्वतः । तदीयः पिङ्गलो देहम् उद्धरिष्यति मे ततः
मग मी लवकरच जाऊन विवस्वताचा हा देह घेतो; त्याचा पिंगट देह मला तिथून उचलून नेईल.
अथ वा किं ममैतेन शाम्याम्य् अहम् अविघ्नतः । निर्वामि स्वं पदं यामि को ऽर्थो मे देहलीलया
किंवा, मला याच्याशी काय घेणं-देणं? मी शांतपणे, कुठलाही अडथळा न येता, विरून जातो आणि माझ्या मूळ अवस्थेला पोहोचतो; मग या देहाच्या खेळाचा काय उपयोग?
इति सञ्चिन्त्य मनसा वीतहव्यो महामते । तूष्णीं स्थित्वा क्षणं भूयश् चिन्तयाम् आस भूतले
असं मनात विचार करून, विवेकवान वीतहव्य काही क्षण गप्प बसला आणि पुन्हा पृथ्वीवर विचार करू लागला.
उपादेयो हि देहस्य न मे त्यागो न संश्रयः । यादृशो देहसन्त्यागस् तादृशो देहसंश्रयः
खरं तर, मला देह न घ्यावा लागत नाही, न सोडावा लागत नाही; जसं देह सोडणं तसंच देह धरणं.
तद् यावद् अस्ति देहो ऽयं न यावद् अणुतां गतः । तावद् एनम् उपारुह्य किञ्चित् प्रविचराम्य् अहम्
जोपर्यंत हे शरीर आहे आणि अजून सूक्ष्म झालेलं नाही, तोपर्यंत मी या शरीराचा आधार घेऊन थोडा काळ फिरत राहीन.
पिङ्गलेन शरीरं स्वम् उद्धर्तुं तापनं वपुः । प्रविशामि नभस्संस्थं मकुरं प्रतिबिम्बवत्
पिंगला नाडीच्या जोरावर स्वतःचं शरीर उचलण्यासाठी, मी आकाशात आरशातल्या प्रतिबिंबासारखा प्रवेश करतो.
इत्य् असौ मुनिर् आदित्यं विवेशानिलरूपधृत् । पुर्यष्टकवपुर् भूत्वा शस्त्रपिण्डम् इवानलः
असा तो ऋषी वाऱ्याच्या रूपात, सूक्ष्म शरीर धारण करून, अग्नी जसा लोखंडाच्या गाठीमध्ये शिरतो तसा, सूर्याच्या आत गेला.
भगवान् रविर् अप्य् एनं हृद्गतं मुनिनायकम् । दृष्ट्वा सो ऽचिन्तयत् कार्यपौर्वापर्यम् उदारधीः
भगवान सूर्याने, आपल्या हृदयात वास करणारा तो ऋषीप्रमुख पाहिला आणि उदार मनाने योग्य क्रमाने काय करावे हे मनाशी विचार केले.
विन्ध्यकन्दरभूदेशम् अग्रं मुनिकलेवरम् । तृणोपलपरिच्छन्नं ददर्श गतसंविदम्
विंध्य पर्वतातल्या एका गुहेच्या तोंडाशी, गवत आणि पानांनी झाकलेलं, शुद्ध हरपलेलं त्या ऋषीचं शरीर त्याला दिसलं.
ऋषेश् चिकीर्षितं ज्ञात्वा भानुर् गगनमध्यगः । धरातो मुनिम् उद्धर्तुम् आदिदेशाग्रगं गणम्
त्या ऋषीचा हेतू ओळखून, आकाशात असलेल्या सूर्याने आपल्या मुख्य सेवकांना, त्या ऋषीला पृथ्वीवरून उचलायला सांगितलं.
वीतहव्यमुनेस् संवित् सा पुर्यष्टकरूपिणी । रविं वातमयी पूज्यं प्रणनामाशु चेतसा
वितहव्य ऋषीचं सूक्ष्म शरीर, मनापासून वाऱ्याचे स्वरूप असलेल्या पूज्य सूर्याला लवकरच वंदन करतं.
भानुनाथाभ्यनुज्ञातो मानपूर्वकम् अग्रगम् । विवेश पिङ्गलाकारं विन्ध्यकन्दरगामिनम्
सूर्यदेवांनी मानपूर्वक परवानगी दिल्यावर, तो मुख्य सेवक विंध्य पर्वतातल्या गुहेकडे जाणाऱ्या पिंगला नाडीत शिरला.
पिङ्गलो ऽसौ नभस् त्यक्त्वा कुञ्जकुञ्जरसुन्दरम् । प्राप विन्ध्यवनं प्रावृण्मत्ताभ्राम्बरभासुरम्
तो पिंगट, आकाश सोडून, तरुण हत्तीप्रमाणे सुंदर दिसणारा, पावसाने वेडावलेल्या ढगांनी उजळलेल्या विंध्याच्या जंगलात पोहोचला.
उद्दधार धराकोशान् नखनिष्कृष्टभूधरः । कलेवरं मुनेः पङ्कान् मृणालम् इव सारसः
त्याने नखांनी पर्वत उचलून, पृथ्वीचे ढग बाहेर काढले, जणू एखादा राजहंस चिखलातून कमळाचे देठ ओढतो तसा.
मौनं पुर्यष्टकम् अथ स्वं विवेश कलेवरम् । नभस्तलपरिश्रान्तो विहङ्गम इवालयम्
मग सूक्ष्म शरीराने आपले स्थूल शरीर गाठले, जणू आकाशात भटकून दमलेला पक्षी आपल्या घरट्यात परततो तसा.
प्रणम्याशु मिथो मूर्ती वीतहव्यनभश्चरौ । बभूवतुस् स्वकार्यैकतत्परौ तेजसां निधी
त्यांनी एकमेकांना पटकन वंदन केले आणि दोघेही, आकाशात विटहव्यासारखे फिरणारे, आपल्या कामात पूर्णपणे मग्न झाले; दोघेही तेजाचा खजिना होते.
जगाम पिङ्गलो व्योम मुनिश् च विमलं सरः । तारकाकारकुमुदं सूर्यांशुकचदाकृति
पिंगळ आकाशात गेला आणि तो ऋषी निर्मळ सरोवराकडे गेला. ते सरोवर जणू ताऱ्यांनी भरलेल्या आकाशासारखे दिसत होते, त्यातले कमळ ताऱ्यांसारखे आणि त्यावर पडलेली किरणे सूर्याच्या प्रकाशासारखी वाटत होती.
वीतहव्यो ममज्जाशु सरस्य् उत्फुल्लपङ्कजे । पङ्कपल्वललीलान्ते वने कलभको यथा
वीतहव्य त्या फुललेल्या कमळांनी भरलेल्या सरोवरात पटकन बुडाला, जसे एखादा तरुण हत्ती जंगलातल्या चिखलट तलावाच्या काठावर खेळायला जातो.
तत्र स्नात्वा जपं कृत्वा पूजयित्वा दिवाकरम् । तपोभूषितया तन्वा पूर्ववत् पुनर् आबभौ
तेथे स्नान करून, जप करून आणि सूर्याची पूजा करून, तो पुन्हा पूर्वीसारखा प्रकट झाला, त्याचे शरीर तपस्येच्या तेजाने शोभून निघाले होते.
मैत्र्या तया समतया परया च शान्त्या सत्प्रज्ञया मुदितया कृपया श्रिया च । युक्तो मुनिस् सकलसङ्गविमुक्तचेता विन्ध्ये सरित्तटगतो दिनम् एव रेमे
मैत्री, समता, श्रेष्ठ शांती, खरी बुद्धी, आनंद, दया आणि समृद्धी यांनी युक्त असा तो ऋषी, सर्व आसक्तींपासून मुक्त मनाने, विंध्य पर्वतातल्या नदीच्या काठावर त्या दिवसापुरता आनंदाने रमला.