धराकोटरनिर्मग्नवीतहव्यचिदात्मसु । जगत्सु तेष्व् असङ्ख्येषु नीरूपेषु महात्मसु
जमिनीच्या खोल भागात बुडालेल्या, अनंत अशा त्या जगांमध्ये, जिथे आत्म्याला कोणतीही समिधा मिळत नाही, तिथे निराकार आणि महान जीव राहतात.
यश् शक्रो ऽनवबुद्धात्मा सो ऽद्य चीनेषु पार्थिवः । कर्तुं प्रवृत्तो मृगयां क्षणे ऽस्मिन् नीपकानने
जो स्वतःच्या स्वरूपाचा ज्ञान नसताना पूर्वी इंद्र होता, तो आज या क्षणी चीन देशात राजा बनून, जंगलात शिकार करण्यासाठी निघाला आहे.
यो हंसो ऽनवबुद्धात्मा पद्मे पैतामहे ऽभवत् । स्थितस् स एष दाशेशः कैलासवनकुञ्जके
जो स्वतःच्या स्वरूपाचा ज्ञान नसताना पूर्वी आद्य कमळात हंस होता, तोच हा दाशांचा स्वामी आता कैलास पर्वताच्या वनातल्या कुंजात राहतो आहे.
यो राजानवबुद्धात्मा भूमौ सौराष्ट्रमण्डले । स एष हि स्थितो ऽन्ध्राणां ग्रामे विपुलपादपः
जो राजा स्वतःच्या स्वरूपाची जाणीव न करता सौराष्ट्र प्रदेशात राज्य करत होता, तोच आता आंध्र प्रदेशातील एका गावात मोठं झाड झालेला आहे.
मानसः किल सर्गो ऽसौ वीतहव्यस्य तत्र ये । देहिनो भ्रान्तिमात्रं ते वदेहाकारिणः कथम्
वितहव्याचं ते सृष्टीकरण फक्त मनाने घडलेलं आहे; तिथले सर्व देहधारी फक्त भ्रमात आहेत — त्यांना खरं देह आहे असं कसं म्हणता येईल?
यदि भ्रान्त्येकमात्रात्म वीतहव्यस्य तज् जगत् । तद् इदं भासते नाम किम्मयं प्रतिभासते
जर वितहव्याचं ते जग फक्त एक भ्रमच असेल, तर इथे नावाने जे काही दिसतं, ते खरं तर काय आहे आणि ते कोणत्या वस्तूचं आहे असं वाटतं?
वस्तुतस् तु न तन् नाम जगन् नेदं च नेतरत् । न चापि न जगत्सत्ता ब्रह्मेदं भाति केवलम्
खरं पाहता, 'हे जग' किंवा 'ते जग' असं काही नाही, आणि जगाचं अस्तित्व नाही असंही नाही; इथे फक्त ब्रह्मच उजळून दिसतं.
भावि भूतं भविष्यच् च तच् चेदं च तथेतरत् । जगत् सर्वम् इदं दृश्यं संविन्मात्रमनोमयम्
भविष्यातील, भूतकाळातील, जे घडणार आहे, हे आणि ते, तसेच इतर सर्व — हे सगळे दिसणारे जग फक्त चैतन्य आणि मनापासूनच बनलेले आहे.
एवंरूपम् इदं यावन् न परिज्ञातम् ईदृशम् । वज्रसारं दृढं तावज् जातं सत् परमाम्बरम्
हे खरं स्वरूप पूर्णपणे ओळखलं जात नाही तोपर्यंत, हे जग वज्रासारखं मजबूत आणि स्थिर वाटतं, आणि तेच जणू परमतत्त्वाचं विशाल आकाश आहे असं भासतं.
अज्ञानां मन एवेदम् इत्थं सम्प्रविजृम्भते । प्रत्युल्लासविलासात्म जलम् अम्बुनिधाव् इव
अज्ञान्यांचं मन असंच विस्तारतं, त्यात वरखाली होणारा खेळ दिसतो, जसा समुद्रात पाण्याचा लाटा उसळतात आणि ओसरतात.
यथास्थितेनैव चिदम्बरेण स्वचित्त्वम् एवेति मनोऽभिधानम् । स्फारीकृतं तेन जगच् च दृश्यम् एवं ततं नैव ततं च किञ्चित्
जसं आहे तसं चैतन्याचं आकाश, हेच आपलं मन म्हणजे आपलीच जाणीव आहे; त्यातूनच हे जग विस्तारलेलं आणि दिसतं, म्हणून ते त्या चैतन्याने व्यापलेलं आहे असं वाटतं, पण प्रत्यक्षात काहीच व्यापलेलं नाही.
अथ किं वीतहव्यस्य स्थितं तस्मिन् वनोदरे । कथम् उद्धृतवान् देहं स सम्पन्नश् च किं कथम्
मग त्या वनाच्या खोल भागात वीतहव्याचं काय झालं? त्यानं आपलं शरीर कसं सोडलं, आणि त्याला काय आणि कसं मिळालं?
अनन्तरम् अनन्तात्म वीतहव्याभिधं मनः । स्वम् एवात्मचमत्कारम् इत्थं तम् अवबुद्धवान्
त्याच्यानंतर, अनंतस्वरूपा, वीतहव्य नावाच्या मनानं आपलीच अद्भुत प्रकृती अशा प्रकारे ओळखली.
सर्वस्यास्य गणस्याभूत् प्राग्जातिस्मरणे स्वयम् । इच्छा कदाचित् सकलप्राग्जन्मालोकनं प्रति
त्या सर्व मंडळींमध्ये कधीतरी पूर्वजन्मांची थेट आठवण यावी, आपले सगळे जुने जन्म पाहावेत, अशी इच्छा निर्माण झाली.
अशेषान् स ददर्शाथ नष्टान् नष्टान् स्वदेहकान् । अनष्टानां ततो मध्यात् तं धराकोटरस्थितम्
मग त्यानं आपली सगळी हरवलेली आणि नष्ट झालेली शरीरं पाहिली; आणि जी शरीरं हरवली नव्हती, त्यातली जी पृथ्वीच्या खोल भागात होती, तीही त्यानं पाहिली.
यदृच्छयैव प्रोद्धर्तुं देहं तस्याभवन् मतिः । शरीरं वीतहव्याख्यं धराकोटरपीडितम्
अचानक त्याच्या मनात देह उचलायचा विचार आला. तो देह 'वीतहव्य' नावाचा होता, जो पृथ्वीच्या खळग्यात अडकला होता.
प्रावृडोघोपनीतं स्वपृष्ठस्थं पङ्कमण्डलम् । तृणजालावकीर्णत्वं देहपृष्ठमृदस् तथा
पावसाळ्याच्या पुरामुळे मागच्या बाजूला चिखलाची थर साचली होती, आणि गवताच्या जाळ्याने ती पृष्ठभाग विखुरलेली होती, जशी त्याच्या मागे जमिनीवर होती तशीच.
एतद् दृष्ट्वा महातेजा धराविवरयन्त्रितः । भूयो ऽपि चिन्तयाम् आस धिया परमबोधया
हे पाहून, तो तेजस्वी पुरुष पृथ्वीच्या खळग्यात अडकलेला असताना, पुन्हा एकदा अत्यंत शुद्ध बुद्धीने विचार करू लागला.
सर्वसम्पिण्डिताङ्गत्वात् कायो मे प्राणवायुभिः । मूकश् चलितुम् आक्रान्तश् शक्नोति न मनाग् अपि
माझ्या सर्व अंगांमध्ये प्राणवायू गुंतलेले असल्यामुळे, हा देह हलू शकत नाही, अगदी थोडाही हालचाल करता येत नाही.
तद् गत्वा प्रविशाम्य् आशु देहम् एतं विवस्वतः । तदीयः पिङ्गलो देहम् उद्धरिष्यति मे ततः
मग मी लवकरच जाऊन विवस्वताचा हा देह घेतो; त्याचा पिंगट देह मला तिथून उचलून नेईल.
अथ वा किं ममैतेन शाम्याम्य् अहम् अविघ्नतः । निर्वामि स्वं पदं यामि को ऽर्थो मे देहलीलया
किंवा, मला याच्याशी काय घेणं-देणं? मी शांतपणे, कुठलाही अडथळा न येता, विरून जातो आणि माझ्या मूळ अवस्थेला पोहोचतो; मग या देहाच्या खेळाचा काय उपयोग?
इति सञ्चिन्त्य मनसा वीतहव्यो महामते । तूष्णीं स्थित्वा क्षणं भूयश् चिन्तयाम् आस भूतले
असं मनात विचार करून, विवेकवान वीतहव्य काही क्षण गप्प बसला आणि पुन्हा पृथ्वीवर विचार करू लागला.
उपादेयो हि देहस्य न मे त्यागो न संश्रयः । यादृशो देहसन्त्यागस् तादृशो देहसंश्रयः
खरं तर, मला देह न घ्यावा लागत नाही, न सोडावा लागत नाही; जसं देह सोडणं तसंच देह धरणं.
तद् यावद् अस्ति देहो ऽयं न यावद् अणुतां गतः । तावद् एनम् उपारुह्य किञ्चित् प्रविचराम्य् अहम्
जोपर्यंत हे शरीर आहे आणि अजून सूक्ष्म झालेलं नाही, तोपर्यंत मी या शरीराचा आधार घेऊन थोडा काळ फिरत राहीन.
पिङ्गलेन शरीरं स्वम् उद्धर्तुं तापनं वपुः । प्रविशामि नभस्संस्थं मकुरं प्रतिबिम्बवत्
पिंगला नाडीच्या जोरावर स्वतःचं शरीर उचलण्यासाठी, मी आकाशात आरशातल्या प्रतिबिंबासारखा प्रवेश करतो.
इत्य् असौ मुनिर् आदित्यं विवेशानिलरूपधृत् । पुर्यष्टकवपुर् भूत्वा शस्त्रपिण्डम् इवानलः
असा तो ऋषी वाऱ्याच्या रूपात, सूक्ष्म शरीर धारण करून, अग्नी जसा लोखंडाच्या गाठीमध्ये शिरतो तसा, सूर्याच्या आत गेला.
भगवान् रविर् अप्य् एनं हृद्गतं मुनिनायकम् । दृष्ट्वा सो ऽचिन्तयत् कार्यपौर्वापर्यम् उदारधीः
भगवान सूर्याने, आपल्या हृदयात वास करणारा तो ऋषीप्रमुख पाहिला आणि उदार मनाने योग्य क्रमाने काय करावे हे मनाशी विचार केले.
विन्ध्यकन्दरभूदेशम् अग्रं मुनिकलेवरम् । तृणोपलपरिच्छन्नं ददर्श गतसंविदम्
विंध्य पर्वतातल्या एका गुहेच्या तोंडाशी, गवत आणि पानांनी झाकलेलं, शुद्ध हरपलेलं त्या ऋषीचं शरीर त्याला दिसलं.
ऋषेश् चिकीर्षितं ज्ञात्वा भानुर् गगनमध्यगः । धरातो मुनिम् उद्धर्तुम् आदिदेशाग्रगं गणम्
त्या ऋषीचा हेतू ओळखून, आकाशात असलेल्या सूर्याने आपल्या मुख्य सेवकांना, त्या ऋषीला पृथ्वीवरून उचलायला सांगितलं.
वीतहव्यमुनेस् संवित् सा पुर्यष्टकरूपिणी । रविं वातमयी पूज्यं प्रणनामाशु चेतसा
वितहव्य ऋषीचं सूक्ष्म शरीर, मनापासून वाऱ्याचे स्वरूप असलेल्या पूज्य सूर्याला लवकरच वंदन करतं.