सर्वात्मिकैषा चिच्छक्तिर् यत्रोदेति यथा यथा । तथा तथाशु भवति तदात्मैकस्वभावतः
ही सर्वात्मा असलेली चैतन्यशक्ती जिथे आणि जशी प्रकट होते, तिथे आणि तशीच ती लगेच त्या आत्म्याच्या स्वरूपात एकरूप होते.
यदा यत्र यथा बुद्धो नियमस् स तथा स्थितः । देशकालादिनियमक्रमाणां तन्मयात्मनाम्
जिथे, जेव्हा आणि जशा प्रकारे मन जागृत होतं, तिथे तसाच क्रम ठरतो, कारण ज्यांची मनं देश, काळ आणि इतर अटींमध्ये पूर्णपणे गुंतलेली आहेत, त्यांच्यासाठी तोच नियम असतो.
तेन नानाविधान्य् एष जगन्ति परिदृष्टवान् । हृदि संवेदनाकाशे वीतहव्यो विवासनः
म्हणून, वीतहव्याने आपल्या अंतःकरणातील जागृतीच्या आकाशात, कोणत्याही संस्कारांशिवाय आणि कल्पनाशिवाय, ही विविध जगं पाहिली.
सम्यग्बोधवताम् एषा वासनैव न वासना । ज्ञानाग्निदग्धा दग्धस्य केव बीजस्य बीजता
जे खऱ्या अर्थाने जागृत आहेत, त्यांच्यासाठी ही वासना वासना राहत नाही; जसं ज्ञानाच्या अग्नीत जळालेलं बीज, बीज म्हणून उरत नाही.
कल्पम् एकं गणत्वं स चन्द्रमौलेश् चकार ह । समस्तविद्यानियतं त्रिकालामलदर्शनम्
चंद्रकोरीधारी परमेश्वराने, सर्व विद्यांचं त्रिकाळात स्पष्ट आणि अचल दर्शन ठेवून, एकच कल्प मोजता येईल असा केला.
यो यादृग्दृढसंस्कारस् स सम्पश्यति तादृशम् । जीवन्मुक्ततयैवैतद् वीतहव्यो ऽनुभूतवान्
ज्याचं मनात जेवढं ठाम ठसठशीत ठसलेलं असतं, त्याला तसंच दिसतं; असंच जीवनात मुक्त झालेल्या वीतहव्याला अनुभव आला.
एवं स्थिते मुनिश्रेष्ठ जीवन्मुक्तमतेर् अपि । बन्धमोक्षदृशस् सन्ति वीतहव्यात्मनो यथा
मुनिश्रेष्ठा, अगदी जिवंतपणी मुक्त झालेल्या मनालाही, वीतहव्याप्रमाणेच, बंधन आणि मुक्ती यासंबंधीच्या कल्पना राहतात.
यथास्थितम् इदं विश्वं शान्तम् आकाशनिर्मलम् । ब्रह्मैव जीवन्मुक्तानां बन्धमोक्षदृशः कुतः
हे विश्व जसं आहे तसं, शांत आणि आकाशासारखं निर्मळ आहे; मग जे जिवंतपणीच ब्रह्मरूप झाले आहेत, त्यांना बंधन किंवा मुक्ती याचा प्रश्नच कुठे येतो?
एवं संविन्नभो भाति यत्र यत्र यथा यथा । तत्र तत्र तथा तावत् तावत् तद् विन्दते ततम्
जिथे जिथे आणि जशी जशी ती चेतना पसरते, तिथे तिथे आणि तितकीच ती अनुभवायला मिळते.
तेनानुभूतानि बहून्य् अनुभूयन्त एव च । जगन्ति सर्वात्मतया ब्रह्मरूपेण राघव
राघव, त्याने अनेक जगं अनुभवली आहेत आणि अजूनही अनुभवत आहे, कारण तो सर्वत्र व्यापून राहिलेला ब्रह्मस्वरूप आहे.
धराकोटरनिर्मग्नवीतहव्यचिदात्मसु । जगत्सु तेष्व् असङ्ख्येषु नीरूपेषु महात्मसु
जमिनीच्या खोल भागात बुडालेल्या, अनंत अशा त्या जगांमध्ये, जिथे आत्म्याला कोणतीही समिधा मिळत नाही, तिथे निराकार आणि महान जीव राहतात.
यश् शक्रो ऽनवबुद्धात्मा सो ऽद्य चीनेषु पार्थिवः । कर्तुं प्रवृत्तो मृगयां क्षणे ऽस्मिन् नीपकानने
जो स्वतःच्या स्वरूपाचा ज्ञान नसताना पूर्वी इंद्र होता, तो आज या क्षणी चीन देशात राजा बनून, जंगलात शिकार करण्यासाठी निघाला आहे.
यो हंसो ऽनवबुद्धात्मा पद्मे पैतामहे ऽभवत् । स्थितस् स एष दाशेशः कैलासवनकुञ्जके
जो स्वतःच्या स्वरूपाचा ज्ञान नसताना पूर्वी आद्य कमळात हंस होता, तोच हा दाशांचा स्वामी आता कैलास पर्वताच्या वनातल्या कुंजात राहतो आहे.
यो राजानवबुद्धात्मा भूमौ सौराष्ट्रमण्डले । स एष हि स्थितो ऽन्ध्राणां ग्रामे विपुलपादपः
जो राजा स्वतःच्या स्वरूपाची जाणीव न करता सौराष्ट्र प्रदेशात राज्य करत होता, तोच आता आंध्र प्रदेशातील एका गावात मोठं झाड झालेला आहे.
मानसः किल सर्गो ऽसौ वीतहव्यस्य तत्र ये । देहिनो भ्रान्तिमात्रं ते वदेहाकारिणः कथम्
वितहव्याचं ते सृष्टीकरण फक्त मनाने घडलेलं आहे; तिथले सर्व देहधारी फक्त भ्रमात आहेत — त्यांना खरं देह आहे असं कसं म्हणता येईल?
यदि भ्रान्त्येकमात्रात्म वीतहव्यस्य तज् जगत् । तद् इदं भासते नाम किम्मयं प्रतिभासते
जर वितहव्याचं ते जग फक्त एक भ्रमच असेल, तर इथे नावाने जे काही दिसतं, ते खरं तर काय आहे आणि ते कोणत्या वस्तूचं आहे असं वाटतं?
वस्तुतस् तु न तन् नाम जगन् नेदं च नेतरत् । न चापि न जगत्सत्ता ब्रह्मेदं भाति केवलम्
खरं पाहता, 'हे जग' किंवा 'ते जग' असं काही नाही, आणि जगाचं अस्तित्व नाही असंही नाही; इथे फक्त ब्रह्मच उजळून दिसतं.
भावि भूतं भविष्यच् च तच् चेदं च तथेतरत् । जगत् सर्वम् इदं दृश्यं संविन्मात्रमनोमयम्
भविष्यातील, भूतकाळातील, जे घडणार आहे, हे आणि ते, तसेच इतर सर्व — हे सगळे दिसणारे जग फक्त चैतन्य आणि मनापासूनच बनलेले आहे.
एवंरूपम् इदं यावन् न परिज्ञातम् ईदृशम् । वज्रसारं दृढं तावज् जातं सत् परमाम्बरम्
हे खरं स्वरूप पूर्णपणे ओळखलं जात नाही तोपर्यंत, हे जग वज्रासारखं मजबूत आणि स्थिर वाटतं, आणि तेच जणू परमतत्त्वाचं विशाल आकाश आहे असं भासतं.
अज्ञानां मन एवेदम् इत्थं सम्प्रविजृम्भते । प्रत्युल्लासविलासात्म जलम् अम्बुनिधाव् इव
अज्ञान्यांचं मन असंच विस्तारतं, त्यात वरखाली होणारा खेळ दिसतो, जसा समुद्रात पाण्याचा लाटा उसळतात आणि ओसरतात.
यथास्थितेनैव चिदम्बरेण स्वचित्त्वम् एवेति मनोऽभिधानम् । स्फारीकृतं तेन जगच् च दृश्यम् एवं ततं नैव ततं च किञ्चित्
जसं आहे तसं चैतन्याचं आकाश, हेच आपलं मन म्हणजे आपलीच जाणीव आहे; त्यातूनच हे जग विस्तारलेलं आणि दिसतं, म्हणून ते त्या चैतन्याने व्यापलेलं आहे असं वाटतं, पण प्रत्यक्षात काहीच व्यापलेलं नाही.
अथ किं वीतहव्यस्य स्थितं तस्मिन् वनोदरे । कथम् उद्धृतवान् देहं स सम्पन्नश् च किं कथम्
मग त्या वनाच्या खोल भागात वीतहव्याचं काय झालं? त्यानं आपलं शरीर कसं सोडलं, आणि त्याला काय आणि कसं मिळालं?
अनन्तरम् अनन्तात्म वीतहव्याभिधं मनः । स्वम् एवात्मचमत्कारम् इत्थं तम् अवबुद्धवान्
त्याच्यानंतर, अनंतस्वरूपा, वीतहव्य नावाच्या मनानं आपलीच अद्भुत प्रकृती अशा प्रकारे ओळखली.
सर्वस्यास्य गणस्याभूत् प्राग्जातिस्मरणे स्वयम् । इच्छा कदाचित् सकलप्राग्जन्मालोकनं प्रति
त्या सर्व मंडळींमध्ये कधीतरी पूर्वजन्मांची थेट आठवण यावी, आपले सगळे जुने जन्म पाहावेत, अशी इच्छा निर्माण झाली.
अशेषान् स ददर्शाथ नष्टान् नष्टान् स्वदेहकान् । अनष्टानां ततो मध्यात् तं धराकोटरस्थितम्
मग त्यानं आपली सगळी हरवलेली आणि नष्ट झालेली शरीरं पाहिली; आणि जी शरीरं हरवली नव्हती, त्यातली जी पृथ्वीच्या खोल भागात होती, तीही त्यानं पाहिली.
यदृच्छयैव प्रोद्धर्तुं देहं तस्याभवन् मतिः । शरीरं वीतहव्याख्यं धराकोटरपीडितम्
अचानक त्याच्या मनात देह उचलायचा विचार आला. तो देह 'वीतहव्य' नावाचा होता, जो पृथ्वीच्या खळग्यात अडकला होता.
प्रावृडोघोपनीतं स्वपृष्ठस्थं पङ्कमण्डलम् । तृणजालावकीर्णत्वं देहपृष्ठमृदस् तथा
पावसाळ्याच्या पुरामुळे मागच्या बाजूला चिखलाची थर साचली होती, आणि गवताच्या जाळ्याने ती पृष्ठभाग विखुरलेली होती, जशी त्याच्या मागे जमिनीवर होती तशीच.
एतद् दृष्ट्वा महातेजा धराविवरयन्त्रितः । भूयो ऽपि चिन्तयाम् आस धिया परमबोधया
हे पाहून, तो तेजस्वी पुरुष पृथ्वीच्या खळग्यात अडकलेला असताना, पुन्हा एकदा अत्यंत शुद्ध बुद्धीने विचार करू लागला.
सर्वसम्पिण्डिताङ्गत्वात् कायो मे प्राणवायुभिः । मूकश् चलितुम् आक्रान्तश् शक्नोति न मनाग् अपि
माझ्या सर्व अंगांमध्ये प्राणवायू गुंतलेले असल्यामुळे, हा देह हलू शकत नाही, अगदी थोडाही हालचाल करता येत नाही.
तद् गत्वा प्रविशाम्य् आशु देहम् एतं विवस्वतः । तदीयः पिङ्गलो देहम् उद्धरिष्यति मे ततः
मग मी लवकरच जाऊन विवस्वताचा हा देह घेतो; त्याचा पिंगट देह मला तिथून उचलून नेईल.