महोपलतलाघातैर् धरणीतलमज्जनैः । जलौघान्दोलनापातैस् तापैर् अनलकर्कशैः
मोठमोठ्या दगडांचे आपटणे, जमिनीचे पाण्यात बुडणे, पाण्याच्या प्रवाहांनी होणारे आपटणे आणि उष्णतेने भाजणारी आग — या सगळ्यांनी तिथे भीषण स्थिती निर्माण झाली.
केवलं वहति स्वैरं काले कलितकारणे । परियान्तीषु वर्षासु लहरीष्व् इव वारिणि
काळ आपल्या कारणांसह अगदी मोकळेपणाने वाहत राहतो; जसा पावसाळ्यातील पाण्यात लाटा सतत येत राहतात, तसा तो काळही चक्राकार फिरत राहतो.
स्वल्पेनैव स कालेन तस्मिन् पर्वतकन्दरे । प्रावृडोघविनुन्नेन पङ्केनोर्वीतले कृतः
थोड्याच वेळात, त्या डोंगराच्या गुहेत, पावसाळ्याच्या पुरामुळे वाहून आलेल्या चिखलाने तो पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पूर्णपणे झाकला गेला.
तत्रासाव् अवसद् भूमेः कोटरे सङ्कटोदरे । पङ्कसम्पिण्डितस्कन्दः पर्वते ऽन्तश् शिला यथा
तेथे तो पृथ्वीच्या खोबणीत, अरुंद जागेत बसून राहिला. त्याच्या खांद्यावर चिखल लागला होता, जणू पर्वतातल्या दगडासारखा तो आत अडकून पडला होता.
शतत्रये तु वर्षाणाम् अथ याते स्वयं प्रभुः । प्राबुध्यतात्मरूपात्मा धराकोटरपीडितः
तीनशे वर्षे गेल्यानंतर, स्वतः प्रभू त्या पृथ्वीच्या खोबणीत दडलेला असताना, आपल्या खऱ्या स्वरूपात जागा झाला.
संविद् एवास्य तं देहं जग्राहोर्वीनिपीडितम् । न तु प्राणमयस् स्पन्दः प्राणसंसरणं विना
त्याचे शरीर जरी जमिनीने दाबले गेले असले, तरी त्यात केवळ चेतना होती; प्राणाचा हलका स्पंदनही नव्हता, श्वासोच्छ्वास चालू नव्हता.
उत्पत्य प्रौढिम् आसाद्य कलना हृदयाम्बरे । स्वमनोरूपिणी तस्य हृद्य् एवानुबभूव सा
हृदयाच्या आकाशात त्याच्या कल्पना उगवून परिपक्व झाल्या आणि त्याच्या मनाप्रमाणे त्या त्याच्या हृदयात अनुभवायला आल्या.
कैलासकानने कान्ते कदम्बस्य तरोस् तले । मुनित्वं शतम् अब्दानां जीवन्मुक्तात्म निर्मलम्
कैलासाच्या सुंदर अरण्यात, कदंबाच्या झाडाखाली, तो शंभर वर्षे ऋषीसारखा राहिला, त्याचं मन पूर्णपणे निर्मळ आणि जिवंतपणी मुक्त होतं.
विद्याधरत्वं वर्षाणां शतम् आधिविवर्जितम् । युगपञ्चकम् इन्द्रत्वं प्रणतं सुरचारणैः
त्याने शंभर वर्षे विद्या मिळवणाऱ्याचं सुख उपभोगलं, कोणतीही चिंता न करता; आणि पाच युगं तो इंद्रपदावर विराजमान राहिला, देव आणि गंधर्व यांनी त्याला नम्रतेने वंदन केलं.
मुनित्वादिषु तेष्व् अस्य प्रतिभासेषु भो मुने । नियमो ऽनियमश् चैव दिक्कालनियतेः कथम्
हे मुनी, या ऋषीपणासारख्या अवस्थांमध्ये, दिशा आणि काळ ठरलेले असताना, नियम किंवा नियमांचा अभाव कसा असू शकतो?
सर्वात्मिकैषा चिच्छक्तिर् यत्रोदेति यथा यथा । तथा तथाशु भवति तदात्मैकस्वभावतः
ही सर्वात्मा असलेली चैतन्यशक्ती जिथे आणि जशी प्रकट होते, तिथे आणि तशीच ती लगेच त्या आत्म्याच्या स्वरूपात एकरूप होते.
यदा यत्र यथा बुद्धो नियमस् स तथा स्थितः । देशकालादिनियमक्रमाणां तन्मयात्मनाम्
जिथे, जेव्हा आणि जशा प्रकारे मन जागृत होतं, तिथे तसाच क्रम ठरतो, कारण ज्यांची मनं देश, काळ आणि इतर अटींमध्ये पूर्णपणे गुंतलेली आहेत, त्यांच्यासाठी तोच नियम असतो.
तेन नानाविधान्य् एष जगन्ति परिदृष्टवान् । हृदि संवेदनाकाशे वीतहव्यो विवासनः
म्हणून, वीतहव्याने आपल्या अंतःकरणातील जागृतीच्या आकाशात, कोणत्याही संस्कारांशिवाय आणि कल्पनाशिवाय, ही विविध जगं पाहिली.
सम्यग्बोधवताम् एषा वासनैव न वासना । ज्ञानाग्निदग्धा दग्धस्य केव बीजस्य बीजता
जे खऱ्या अर्थाने जागृत आहेत, त्यांच्यासाठी ही वासना वासना राहत नाही; जसं ज्ञानाच्या अग्नीत जळालेलं बीज, बीज म्हणून उरत नाही.
कल्पम् एकं गणत्वं स चन्द्रमौलेश् चकार ह । समस्तविद्यानियतं त्रिकालामलदर्शनम्
चंद्रकोरीधारी परमेश्वराने, सर्व विद्यांचं त्रिकाळात स्पष्ट आणि अचल दर्शन ठेवून, एकच कल्प मोजता येईल असा केला.
यो यादृग्दृढसंस्कारस् स सम्पश्यति तादृशम् । जीवन्मुक्ततयैवैतद् वीतहव्यो ऽनुभूतवान्
ज्याचं मनात जेवढं ठाम ठसठशीत ठसलेलं असतं, त्याला तसंच दिसतं; असंच जीवनात मुक्त झालेल्या वीतहव्याला अनुभव आला.
एवं स्थिते मुनिश्रेष्ठ जीवन्मुक्तमतेर् अपि । बन्धमोक्षदृशस् सन्ति वीतहव्यात्मनो यथा
मुनिश्रेष्ठा, अगदी जिवंतपणी मुक्त झालेल्या मनालाही, वीतहव्याप्रमाणेच, बंधन आणि मुक्ती यासंबंधीच्या कल्पना राहतात.
यथास्थितम् इदं विश्वं शान्तम् आकाशनिर्मलम् । ब्रह्मैव जीवन्मुक्तानां बन्धमोक्षदृशः कुतः
हे विश्व जसं आहे तसं, शांत आणि आकाशासारखं निर्मळ आहे; मग जे जिवंतपणीच ब्रह्मरूप झाले आहेत, त्यांना बंधन किंवा मुक्ती याचा प्रश्नच कुठे येतो?
एवं संविन्नभो भाति यत्र यत्र यथा यथा । तत्र तत्र तथा तावत् तावत् तद् विन्दते ततम्
जिथे जिथे आणि जशी जशी ती चेतना पसरते, तिथे तिथे आणि तितकीच ती अनुभवायला मिळते.
तेनानुभूतानि बहून्य् अनुभूयन्त एव च । जगन्ति सर्वात्मतया ब्रह्मरूपेण राघव
राघव, त्याने अनेक जगं अनुभवली आहेत आणि अजूनही अनुभवत आहे, कारण तो सर्वत्र व्यापून राहिलेला ब्रह्मस्वरूप आहे.
धराकोटरनिर्मग्नवीतहव्यचिदात्मसु । जगत्सु तेष्व् असङ्ख्येषु नीरूपेषु महात्मसु
जमिनीच्या खोल भागात बुडालेल्या, अनंत अशा त्या जगांमध्ये, जिथे आत्म्याला कोणतीही समिधा मिळत नाही, तिथे निराकार आणि महान जीव राहतात.
यश् शक्रो ऽनवबुद्धात्मा सो ऽद्य चीनेषु पार्थिवः । कर्तुं प्रवृत्तो मृगयां क्षणे ऽस्मिन् नीपकानने
जो स्वतःच्या स्वरूपाचा ज्ञान नसताना पूर्वी इंद्र होता, तो आज या क्षणी चीन देशात राजा बनून, जंगलात शिकार करण्यासाठी निघाला आहे.
यो हंसो ऽनवबुद्धात्मा पद्मे पैतामहे ऽभवत् । स्थितस् स एष दाशेशः कैलासवनकुञ्जके
जो स्वतःच्या स्वरूपाचा ज्ञान नसताना पूर्वी आद्य कमळात हंस होता, तोच हा दाशांचा स्वामी आता कैलास पर्वताच्या वनातल्या कुंजात राहतो आहे.
यो राजानवबुद्धात्मा भूमौ सौराष्ट्रमण्डले । स एष हि स्थितो ऽन्ध्राणां ग्रामे विपुलपादपः
जो राजा स्वतःच्या स्वरूपाची जाणीव न करता सौराष्ट्र प्रदेशात राज्य करत होता, तोच आता आंध्र प्रदेशातील एका गावात मोठं झाड झालेला आहे.
मानसः किल सर्गो ऽसौ वीतहव्यस्य तत्र ये । देहिनो भ्रान्तिमात्रं ते वदेहाकारिणः कथम्
वितहव्याचं ते सृष्टीकरण फक्त मनाने घडलेलं आहे; तिथले सर्व देहधारी फक्त भ्रमात आहेत — त्यांना खरं देह आहे असं कसं म्हणता येईल?
यदि भ्रान्त्येकमात्रात्म वीतहव्यस्य तज् जगत् । तद् इदं भासते नाम किम्मयं प्रतिभासते
जर वितहव्याचं ते जग फक्त एक भ्रमच असेल, तर इथे नावाने जे काही दिसतं, ते खरं तर काय आहे आणि ते कोणत्या वस्तूचं आहे असं वाटतं?
वस्तुतस् तु न तन् नाम जगन् नेदं च नेतरत् । न चापि न जगत्सत्ता ब्रह्मेदं भाति केवलम्
खरं पाहता, 'हे जग' किंवा 'ते जग' असं काही नाही, आणि जगाचं अस्तित्व नाही असंही नाही; इथे फक्त ब्रह्मच उजळून दिसतं.
भावि भूतं भविष्यच् च तच् चेदं च तथेतरत् । जगत् सर्वम् इदं दृश्यं संविन्मात्रमनोमयम्
भविष्यातील, भूतकाळातील, जे घडणार आहे, हे आणि ते, तसेच इतर सर्व — हे सगळे दिसणारे जग फक्त चैतन्य आणि मनापासूनच बनलेले आहे.
एवंरूपम् इदं यावन् न परिज्ञातम् ईदृशम् । वज्रसारं दृढं तावज् जातं सत् परमाम्बरम्
हे खरं स्वरूप पूर्णपणे ओळखलं जात नाही तोपर्यंत, हे जग वज्रासारखं मजबूत आणि स्थिर वाटतं, आणि तेच जणू परमतत्त्वाचं विशाल आकाश आहे असं भासतं.
अज्ञानां मन एवेदम् इत्थं सम्प्रविजृम्भते । प्रत्युल्लासविलासात्म जलम् अम्बुनिधाव् इव
अज्ञान्यांचं मन असंच विस्तारतं, त्यात वरखाली होणारा खेळ दिसतो, जसा समुद्रात पाण्याचा लाटा उसळतात आणि ओसरतात.