अन्तर् एव शशामास्य क्रमेण प्राणसन्ततिः । ज्वालाजालपरिस्पन्दो दग्धेन्धन इवानले
त्याच्या आतल्या आत, श्वासाचा प्रवाह हळूहळू शांत होत गेला, जणू ज्वाळा विझताना, जशी जळण संपल्यावर अग्नी शांत होतो, तशी स्थिती झाली.
अनन्तर्निष्ठतां याते बाह्यार्थे चाप्य् असंस्थिते । शेषे तु लब्धसंस्थाने तस्य स्फुरितपक्ष्मणी
जेव्हा त्याचे मन अंतर्मुख होऊन अनंतात स्थिर झाले आणि बाहेरच्या गोष्टींना काहीच अर्थ उरला नाही, तेव्हा त्याच्या डोळ्यांच्या पापण्यांचे हलके हलणे एवढेच त्याच्या जिवंतपणाचे चिन्ह राहिले.
घ्राणप्रान्तगताल्पाल्पसमालोक इवेक्षणे । अर्धकुट्मलितैः पद्मैश् श्रियम् आययतुस् समाम्
त्याची नजर जणू तळ्याच्या काठावर अर्धवट उमललेल्या कमळासारखी, फक्त थोडीशी उघडी होती आणि त्यात एक शांत, रम्य तेज झळकत होते.
समकायशिरोग्रीवस्थानकस् स महामतिः । आसीच् छैलाद् इवोत्कीर्णश् चित्रार्पित इवाथ वा
त्याचे शरीर, डोके आणि मान अगदी सरळ ठेवून तो महान ज्ञानी जणू एखाद्या डोंगरातून कोरलेला किंवा त्यावर रंगवलेला चित्रासारखा स्थिर बसला होता.
तथा प्रतिष्ठतस् तस्य संवत्सरशतत्रयम् । कोटरे विन्ध्यकच्छस्य ययाव् अर्धमुहूर्तवत्
अशा प्रकारे स्थिर झाल्यावर, विंध्य पर्वताच्या गुहेत त्याला तीनशे वर्षे जणू अर्ध्या क्षणासारखी सहजपणे निघून गेली.
एतावन्तम् असौ कालं नाबुध्यत किलात्मवान् । जीवन्मुक्ततया ध्यानी न च तत्याज तां तनुम्
तो आत्मस्वरूपात रमला होता, म्हणून त्या काळात तो जागा झाला नाही. ध्यानात मग्न असताना, मुक्त अवस्थेत असूनही, त्याने ती देह सोडली नाही.
तावत्कालं स सुभगो न प्राबुध्यत योगवित् । उद्दामैर् अम्बुदारावैर् आसारभरघर्घरैः
तो योग जाणणारा भाग्यवान पुरुष इतका काळ जागा झाला नाही, जरी बाहेर प्रचंड पावसाच्या ढगांचा गडगडाट होत होता.
पर्यन्तमण्डलाधीशमृगयारवबृंहितैः । ऋक्षवानरनिर्ह्रादैर् मातङ्गास्फोटनिस्स्वनैः
पर्वतांच्या कड्यांवर शिकाऱ्यांच्या आरोळ्या, अस्वल आणि माकडांचे ओरडणे, आणि हत्तींच्या जोरदार धडका यांच्या गोंगाटातही तो जागा झाला नाही.
सिंहसंरम्भरटितैर् निर्झरारावझाङ्कृतैः । विषमाशनिसम्पातैर् गजकोलाहलैर् घनैः
सिंहांच्या रौद्र गर्जना, धबधब्यांचा प्रतिध्वनी, वीजांचा कडकडाट आणि हत्तींच्या मोठ्या गोंगाटातही तो शांतच राहिला.
प्रमत्तशरभास्फोटैर् भूकम्पतटघट्टनैः । वनदाहधमद्ध्वानैर् जलौघाहतवेल्लनैः
वेड्या शरभांच्या धडका, जमिनीच्या हादऱ्यांनी होणारे कंप, जंगलातील आगीचे गडगडाट, आणि पाण्याच्या लाटा उसळून येणारा गोंगाट — या सगळ्यांनी निसर्गात गोंधळ माजला होता.
महोपलतलाघातैर् धरणीतलमज्जनैः । जलौघान्दोलनापातैस् तापैर् अनलकर्कशैः
मोठमोठ्या दगडांचे आपटणे, जमिनीचे पाण्यात बुडणे, पाण्याच्या प्रवाहांनी होणारे आपटणे आणि उष्णतेने भाजणारी आग — या सगळ्यांनी तिथे भीषण स्थिती निर्माण झाली.
केवलं वहति स्वैरं काले कलितकारणे । परियान्तीषु वर्षासु लहरीष्व् इव वारिणि
काळ आपल्या कारणांसह अगदी मोकळेपणाने वाहत राहतो; जसा पावसाळ्यातील पाण्यात लाटा सतत येत राहतात, तसा तो काळही चक्राकार फिरत राहतो.
स्वल्पेनैव स कालेन तस्मिन् पर्वतकन्दरे । प्रावृडोघविनुन्नेन पङ्केनोर्वीतले कृतः
थोड्याच वेळात, त्या डोंगराच्या गुहेत, पावसाळ्याच्या पुरामुळे वाहून आलेल्या चिखलाने तो पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पूर्णपणे झाकला गेला.
तत्रासाव् अवसद् भूमेः कोटरे सङ्कटोदरे । पङ्कसम्पिण्डितस्कन्दः पर्वते ऽन्तश् शिला यथा
तेथे तो पृथ्वीच्या खोबणीत, अरुंद जागेत बसून राहिला. त्याच्या खांद्यावर चिखल लागला होता, जणू पर्वतातल्या दगडासारखा तो आत अडकून पडला होता.
शतत्रये तु वर्षाणाम् अथ याते स्वयं प्रभुः । प्राबुध्यतात्मरूपात्मा धराकोटरपीडितः
तीनशे वर्षे गेल्यानंतर, स्वतः प्रभू त्या पृथ्वीच्या खोबणीत दडलेला असताना, आपल्या खऱ्या स्वरूपात जागा झाला.
संविद् एवास्य तं देहं जग्राहोर्वीनिपीडितम् । न तु प्राणमयस् स्पन्दः प्राणसंसरणं विना
त्याचे शरीर जरी जमिनीने दाबले गेले असले, तरी त्यात केवळ चेतना होती; प्राणाचा हलका स्पंदनही नव्हता, श्वासोच्छ्वास चालू नव्हता.
उत्पत्य प्रौढिम् आसाद्य कलना हृदयाम्बरे । स्वमनोरूपिणी तस्य हृद्य् एवानुबभूव सा
हृदयाच्या आकाशात त्याच्या कल्पना उगवून परिपक्व झाल्या आणि त्याच्या मनाप्रमाणे त्या त्याच्या हृदयात अनुभवायला आल्या.
कैलासकानने कान्ते कदम्बस्य तरोस् तले । मुनित्वं शतम् अब्दानां जीवन्मुक्तात्म निर्मलम्
कैलासाच्या सुंदर अरण्यात, कदंबाच्या झाडाखाली, तो शंभर वर्षे ऋषीसारखा राहिला, त्याचं मन पूर्णपणे निर्मळ आणि जिवंतपणी मुक्त होतं.
विद्याधरत्वं वर्षाणां शतम् आधिविवर्जितम् । युगपञ्चकम् इन्द्रत्वं प्रणतं सुरचारणैः
त्याने शंभर वर्षे विद्या मिळवणाऱ्याचं सुख उपभोगलं, कोणतीही चिंता न करता; आणि पाच युगं तो इंद्रपदावर विराजमान राहिला, देव आणि गंधर्व यांनी त्याला नम्रतेने वंदन केलं.
मुनित्वादिषु तेष्व् अस्य प्रतिभासेषु भो मुने । नियमो ऽनियमश् चैव दिक्कालनियतेः कथम्
हे मुनी, या ऋषीपणासारख्या अवस्थांमध्ये, दिशा आणि काळ ठरलेले असताना, नियम किंवा नियमांचा अभाव कसा असू शकतो?
सर्वात्मिकैषा चिच्छक्तिर् यत्रोदेति यथा यथा । तथा तथाशु भवति तदात्मैकस्वभावतः
ही सर्वात्मा असलेली चैतन्यशक्ती जिथे आणि जशी प्रकट होते, तिथे आणि तशीच ती लगेच त्या आत्म्याच्या स्वरूपात एकरूप होते.
यदा यत्र यथा बुद्धो नियमस् स तथा स्थितः । देशकालादिनियमक्रमाणां तन्मयात्मनाम्
जिथे, जेव्हा आणि जशा प्रकारे मन जागृत होतं, तिथे तसाच क्रम ठरतो, कारण ज्यांची मनं देश, काळ आणि इतर अटींमध्ये पूर्णपणे गुंतलेली आहेत, त्यांच्यासाठी तोच नियम असतो.
तेन नानाविधान्य् एष जगन्ति परिदृष्टवान् । हृदि संवेदनाकाशे वीतहव्यो विवासनः
म्हणून, वीतहव्याने आपल्या अंतःकरणातील जागृतीच्या आकाशात, कोणत्याही संस्कारांशिवाय आणि कल्पनाशिवाय, ही विविध जगं पाहिली.
सम्यग्बोधवताम् एषा वासनैव न वासना । ज्ञानाग्निदग्धा दग्धस्य केव बीजस्य बीजता
जे खऱ्या अर्थाने जागृत आहेत, त्यांच्यासाठी ही वासना वासना राहत नाही; जसं ज्ञानाच्या अग्नीत जळालेलं बीज, बीज म्हणून उरत नाही.
कल्पम् एकं गणत्वं स चन्द्रमौलेश् चकार ह । समस्तविद्यानियतं त्रिकालामलदर्शनम्
चंद्रकोरीधारी परमेश्वराने, सर्व विद्यांचं त्रिकाळात स्पष्ट आणि अचल दर्शन ठेवून, एकच कल्प मोजता येईल असा केला.
यो यादृग्दृढसंस्कारस् स सम्पश्यति तादृशम् । जीवन्मुक्ततयैवैतद् वीतहव्यो ऽनुभूतवान्
ज्याचं मनात जेवढं ठाम ठसठशीत ठसलेलं असतं, त्याला तसंच दिसतं; असंच जीवनात मुक्त झालेल्या वीतहव्याला अनुभव आला.
एवं स्थिते मुनिश्रेष्ठ जीवन्मुक्तमतेर् अपि । बन्धमोक्षदृशस् सन्ति वीतहव्यात्मनो यथा
मुनिश्रेष्ठा, अगदी जिवंतपणी मुक्त झालेल्या मनालाही, वीतहव्याप्रमाणेच, बंधन आणि मुक्ती यासंबंधीच्या कल्पना राहतात.
यथास्थितम् इदं विश्वं शान्तम् आकाशनिर्मलम् । ब्रह्मैव जीवन्मुक्तानां बन्धमोक्षदृशः कुतः
हे विश्व जसं आहे तसं, शांत आणि आकाशासारखं निर्मळ आहे; मग जे जिवंतपणीच ब्रह्मरूप झाले आहेत, त्यांना बंधन किंवा मुक्ती याचा प्रश्नच कुठे येतो?
एवं संविन्नभो भाति यत्र यत्र यथा यथा । तत्र तत्र तथा तावत् तावत् तद् विन्दते ततम्
जिथे जिथे आणि जशी जशी ती चेतना पसरते, तिथे तिथे आणि तितकीच ती अनुभवायला मिळते.
तेनानुभूतानि बहून्य् अनुभूयन्त एव च । जगन्ति सर्वात्मतया ब्रह्मरूपेण राघव
राघव, त्याने अनेक जगं अनुभवली आहेत आणि अजूनही अनुभवत आहे, कारण तो सर्वत्र व्यापून राहिलेला ब्रह्मस्वरूप आहे.