हरणादानसंरम्भविभ्रमभ्रमभूमिषु । शक्तता दृश्यते राम न दैवस्यौषधेर् इव
राम, घेणे, देणे, प्रयत्न करणे, गोंधळ आणि भटकंती या सर्व गोष्टींमध्ये क्षमता दिसते, दैव नव्हे; जसे औषधातही तशीच गोष्ट आहे.
सकलकारणकार्यविवर्जितं निजविकल्पवशाद् उपकल्पितम् । त्वम् अनवेक्ष्य हि दैवम् असन्मयं श्रय शुभाशय पौरुषम् उत्तमम्
सर्व कारणे आणि परिणाम नसताना, केवळ आपल्या कल्पनेमुळे काहीतरी वाटते. हे खोटे दैव न पाहता, शुभ इच्छेने, तू श्रेष्ठ मानवी प्रयत्नावरच विश्वास ठेव.
भगवन् सर्वधर्मज्ञ प्रतिष्ठाम् अलम् आगतम् । यल् लोके तद् वद ब्रह्मन् दैवम् एवं किम् उच्यते
हे सर्व धर्म जाणणारे भगवंत, सर्व गोष्टींची नीट स्थापना झाली आहे. या जगात 'दैव' म्हणजे काय, ते मला सांगा.
पौरुषं सर्वकार्याणां कर्तृ राघव नेतरत् । फलभोक्तृ च सर्वत्र न दैवं तत्र कारणम्
राघव, सर्व कामांमध्ये माणसाचा प्रयत्नच मुख्य असतो, दुसरे काही नाही. सर्वत्र फळ भोगणारा माणूसच असतो, दैव त्याचे कारण नाही.
दैवं न किञ्चित् कुरुते न च भुङ्क्ते न विद्यते । न दृश्यते नाद्रियते केवलं कल्पनेदृशी
दैव काहीच करत नाही, काहीच भोगत नाही, आणि ते अस्तित्वातही नाही. ते कुठे दिसत नाही, कुणी त्याचा आदरही करत नाही—हे फक्त मनाची कल्पना आहे.
सिद्धस्य पौरुषेणेह फलस्य फलशालिनाम् । शुभाशुभा वा सम्पत्तिर् दैवशब्देन कथ्यते
इथे जे फळ मिळते, ते फळ मिळवणाऱ्यांना त्यांच्या प्रयत्नानेच मिळते. ते शुभ असो किंवा अशुभ, अशा संपत्तीला 'दैव' असे नाव दिले जाते.
पौरुषोपनता नित्यम् इष्टानिष्टस्य वस्तुनः । प्राप्तिर् इष्टाप्य् अनिष्टा वा दैवशब्देन कथ्यते
माणसाच्या प्रयत्नातून नेहमीच हवी किंवा नको असलेली गोष्ट मिळते, आणि ह्यालाच 'नशीब' असं म्हटलं जातं.
भावी त्व् अवश्यम् एवार्थः पुरुषार्थैकसाधनः । यस् सो ऽस्मिंल् लोकसङ्घाते दैवशब्देन कथ्यते
जे काही घडायचंच असतं, ते फक्त माणसाच्या प्रयत्नामुळेच घडतं, आणि या जगात त्यालाच 'नशीब' असं म्हणतात.
न तु राघव लोकस्य कस्यचित् किञ्चिद् एव हि । दैवम् आकाशकल्पं हि करोति न करोति वा
पण राघव, खरं सांगायचं तर, नशीब कुणासाठी काहीच करत नाही; ते आकाशासारखं आहे—ते काही केलं किंवा नाही केलं, काहीच फरक पडत नाही.
पुरुषार्थस्य सिद्धस्य शुभाशुभफलोदये । इदम् इत्थं स्थितिर् इति योक्तिस् तद् दैवम् उच्यते
माणसाने केलेल्या प्रयत्नाचा शुभ किंवा अशुभ असा जो काही परिणाम मिळतो, आणि 'हे असंच व्हायचं होतं' असं जेव्हा आपण म्हणतो, त्यालाच 'नशीब' असं म्हणतात.
इत्थं ममाभवद् बुद्धिर् इत्थं मे निश्चयो ह्य् अभूत् । इति कर्मफलावाप्तिर् योक्तिस् तद् दैवम् उच्यते
माझ्या मनात असं विचार आलं, असं मी ठरवलं, आणि मग त्या कृतीचं फळ मिळालं — हीच विचारांची साखळी 'नियती' असं म्हणतात.
इष्टानिष्टफलावाप्ताव् एवम् इत्यर्थवाचकम् । आश्वासनामात्रवचो दैवम् इत्य् एव कथ्यते
आपल्याला हवं किंवा नको असं फळ मिळालं, असं म्हणणं म्हणजे फक्त मनाला दिलासा देणारे शब्द आहेत; हेच 'नियती' म्हणून ओळखलं जातं.
भगवन् सर्वधर्मज्ञ प्राग् यत् कर्मोपसञ्चितम् । तद् एतद् दैवम् इत्य् उक्तम् अपमृष्टं कथं त्वया
हे भगवंत, सर्व धर्म जाणणारे, पूर्वी केलेल्या सगळ्या कृतींचं एकत्रित फळ — ह्यालाच 'नियती' म्हणतात; मग तुम्ही ते कसं नाकारलं?
साधु राघव जानासि शृणु वक्ष्यामि ते ऽखिलम् । दैवं नास्तीति ते येन स्थिरा बुद्धिर् भविष्यति
राघव, तू चांगलंच समजतोस; ऐक, मी तुला सगळं सांगतो, जेणेकरून 'नियती नाही' हे तुझ्या मनात ठाम बसेल.
या मग्ना वासना पूर्वं बभूव किल भूरिशः । सैवेयं कर्मभावेन नॄणां परिणतिं गता
पूर्वी मनात खोलवर रुजलेली जी इच्छा होती, तीच आता माणसांच्या कृतीमुळे फळाला आली आहे.
जन्तुर् यद्वासनो नाम तत्कर्मा भवति क्षणात् । अन्यकर्मान्यभावश् चेत्य् एतन् नैवोपपद्यते
ज्याच्याकडे जशी प्रवृत्ती असते, त्याची कृती लगेच तशीच होते; दुसऱ्या प्रकारच्या कृती किंवा प्रवृत्ती नसतातच.
ग्रामगो ग्रामम् आप्नोति पत्तनार्थी च पत्तनम् । यो यो यद्वासनस् तत् तत् स स प्रयतते तथा
जो गावाची इच्छा करतो, तो गाव मिळवतो; जो शहराची इच्छा करतो, तो शहर मिळवतो. प्रत्येक जण आपल्या इच्छेनुसारच प्रयत्न करतो.
यद् एव तीव्रसंवेगाद् इह कर्म कृतं पुरा । तद् एव दैवशब्देन पर्यायेण हि कथ्यते
इथे पूर्वी ज्या गोष्टी ठाम इच्छेने केल्या गेल्या, त्यांनाच लोक 'नियती' असे म्हणतात.
एवं दैवं स्वकर्माणि कर्म प्रौढा स्ववासना । वासना मनसो नान्या मनो हि पुरुषस् स्मृतः
म्हणूनच, नशीब म्हणजेच आपलीच कर्मं आहेत; ती कर्मं म्हणजे आपल्या मनातील वासनांचं परिपक्व रूप असतं. वासना मनापासून वेगळी नाही, कारण मनालाच माणूस असं मानलं जातं.
यद् दैवं तानि कर्माणि कर्म साधो मनो हि तत् । मनो हि पुरुषस् तस्माद् दैवं नास्तीति निश्चयः
जे नशीब म्हणतात, तीच कर्मं आहेत; आणि कर्मं म्हणजेच मन. मन म्हणजेच माणूस, म्हणून नशीब वेगळं असं काही नसतं, हे निश्चित आहे.
एकम् एव मनो जन्तोर् यथा प्रयतते हि यत् । नूनं तत् तद् अवाप्नोति स्वत एव न दैवतः
जंतूचं मन ज्या गोष्टीसाठी प्रयत्न करतं, ती गोष्ट तो नक्की मिळवतो, आणि ते त्याच्या स्वतःच्या प्रयत्नामुळेच मिळतं, नशीबामुळे नाही.
मनश् चित्तं वासना च कर्म दैवं स्वनिश्चयः । राम पुंनिश्चयस्यैतास् सञ्ज्ञास् सद्भिर् उदाहृताः
मन, चित्त, वासना, कर्म, नशीब आणि स्वतःचा निर्धार – या सगळ्या संज्ञा, हे राम, सुज्ञ लोक माणसाच्या निश्चयासाठी वापरतात.
एवंनामा हि पुरुषो दृढभावनया यथा । नित्यं प्रयतते राम फलम् आप्नोत्य् अलं तथा
राम, ज्याच्या मनात अशी ठाम श्रद्धा असते, तो माणूस नेहमीच प्रयत्न करत राहतो आणि त्याला त्याच्या इच्छेप्रमाणे फळ मिळते.
एवं पुरुषकारेण सर्वम् एव रघूद्वह । प्राप्यते नेतरेणेह तस्मात् स शुभदो ऽस्तु ते
रघुकुळातील श्रेष्ठा, या जगात सर्व काही फक्त स्वतःच्या प्रयत्नानेच मिळते, दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने नाही; म्हणून तुझ्या प्रयत्नाला शुभ होवो.
प्राक्तनं वासनाजालं नियोजयति मां यथा । मुने तथैव तिष्ठामि कृपणः किं करोम्य् अहम्
मुनिवर, जशा माझ्या पूर्वीच्या सवयी मला चालवतात, तसाच मी असतो; मी काही करू शकत नाही, मी असहाय आहे.
अत एव हि हे राम श्रेयः प्राप्नोषि शाश्वतम् । स्वप्रयत्नोपनीतेन पौरुषेणैव नान्यथा
म्हणूनच, हे राम, तू केवळ स्वतःच्या प्रयत्नानेच आणि स्वतःच्या कष्टानेच शाश्वत कल्याण मिळवू शकतोस, दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने नाही.
द्विविधो वासनाव्यूहश् शुभश् चैवाशुभश् च ते । प्राक्तनो विद्यते राम द्वयोर् एकतरो ऽथ वा
हे राम, दोन प्रकारच्या वृत्ती मनात साठलेल्या असतात — एक शुभ आणि दुसरी अशुभ. पूर्वजन्मी किंवा याच जन्मी, या दोन्हींपैकी एक किंवा कधी दोन्हीही असू शकतात.
वासनौघेन शुद्धेन तत्र चेद् अद्य नीयसे । तत् क्रमेण शुभेनैव पदं प्राप्नोषि शाश्वतम्
आज जर तुझ्या मनात फक्त शुभ वृत्तींचा प्रवाह असेल, तर त्याच्यामुळे हळूहळू तू शाश्वत अवस्थेला पोहोचशील.
अथ चेद् अशुभो भावस् त्वां योजयति सङ्कटे । प्राक्तनस् तद् असौ यत्नाज् जेतव्यो भवता बलात्
पण जर अशुभ वृत्ती तुझ्या आयुष्यात अडचणी निर्माण करत असेल, तर ती जुनी सवय तुला स्वतःच्या प्रयत्नाने आणि जोराने जिंकावी लागेल.
प्राज्ञ चेतनमात्रं त्वं न देहस् त्वं जडात्मकः । तद् एव चेतस्य् अन्येन चेत् तत् त्वं क्वेव विद्यसे
तू शुद्ध चेतना आहेस, हे ज्ञानी. हे शरीर म्हणजे तू नाहीस, कारण ते जड आहे. जर तू दुसऱ्या मनाशी एकरूप झाला असशील, तर मग खरे तू कुठे आणि काय आहेस?