नित्योदिते सकलवस्तुपदार्थसारे देवे स्थिते भरितनिर्भरभूरिदिक्कम् । आत्मन्य् असत् त्वम् इति साधु गते ऽमलत्वात् क्षीणौ सुखासुखलवौ मम वै समोहम्
सर्व वस्तूंचा सार असलेला, नेहमी प्रकाशमान असलेला देव सर्व दिशांना भरून राहिला, आणि आत्मा शुद्ध स्वरूपात ठाम झाला, 'तू खोटा आहेस' ही भावना पक्की झाली, तेव्हा सुखदुःखाच्या छटा नाहीशा होतात आणि माझा मोह संपतो.
भूयो मुनिवरो धीरो धिया धवलयेद्धया । स्वम् इन्द्रियगणं गुप्तं बोधयाम् आस साध्व् इदम्
पुन्हा एकदा, तो श्रेष्ठ आणि स्थिर मनाचा ऋषी, निर्मळ बुद्धीने, आपल्या जपलेल्या इंद्रियसमूहाला सौम्यपणे जागृत करून योग्य प्रकारे उपदेश करू लागला.
तवेन्द्रियगण स्वार्थं शृणु वक्ष्याम्य् अतिस्फुटम् । श्रुत्वा तद्भावताम् एत्य परां निर्दुःखतां व्रज
हे इंद्रियसमूहा, मी तुझा खरा हेतू अगदी स्पष्टपणे सांगतो, नीट ऐक. हे ऐकल्यावर त्या अवस्थेला पोहोच आणि सर्वोच्च दुःखमुक्ती मिळव.
भवताम् आत्मसत्तैका दुःखायैवानपायिनी । असत्याम् आत्मनस् सत्तां तद् भवन्तस् त्यजन्त्व् इति
तुमचं अस्तित्व फक्त आत्म्यावरच आधारलेलं आहे आणि ते दुःखातून कधीच सुटत नाही; आत्म्याचं अस्तित्व नसताना, ते अस्तित्व तुम्ही सोडावं.
मदीयेनोपदेशेन सत्तैषा भवतां क्षयम् । गतैवेति स्फुटं मत्तो यूयं ह्य् अज्ञानसम्भवाः
माझ्या उपदेशामुळे तुमचं हे अस्तित्व संपेल; हे स्पष्ट समजून घ्या की, तुम्ही फक्त अज्ञानामुळेच निर्माण झाला आहात.
स्वसत्तास्फुटतैवातिदुःखाय तव चित्तक । तप्तक्वाथे जतूल्लासो दाहायैव स्वपार्श्वयोः
अगदी आपल्या स्वतःच्या अस्तित्वाची स्पष्टता, हेच तुझ्या मोठ्या दुःखाचं कारण आहे, हे मन; जसं उकळत्या पाण्यात डिंक उफाळून स्वतःच्या बाजूंना जळवतो.
पश्य त्वयि सति भ्रातर् जडकल्लोलसङ्कुलाः । विशन्ति कालजलधिं संसारसरितां गणाः
पाहा, भाऊ, तुझं अस्तित्व असताना, जडपणाच्या लाटा भरलेल्या गर्दीने संसाराच्या नद्या काळाच्या समुद्रात शिरतात.
पतन्त्य् अहमहमिकाविहितान्योऽन्यवेल्लनाः । कुतो ऽपि दुःखावलयो धारा आसारगा इव
अहंकार आणि एकमेकांतील अस्वस्थतेमुळे निर्माण होणाऱ्या दुःखाच्या लाटा कुठूनतरी सतत कोसळतात, जणू काही जोरदार पावसाच्या धारा पडाव्यात.
परिस्फुरत्य् अपर्यन्ता हृदयोन्मूलनोद्यता । आक्रन्दकारिणी क्रूरा भावाभावविषूचिका
अस्तित्व आणि नास्तित्व यांची एक थांबता न येणारी, हृदय उन्मळून टाकणारी, क्रूर आणि आक्रोश निर्माण करणारी महामारी सतत उसळत राहते.
कासश्वासरणद्भृङ्गे कलेवरजरद्द्रुमे । विकसत्य् अमलोद्द्योता जरामरणमञ्जरी
शरीर या वृद्ध होत चाललेल्या झाडावर, खोकला आणि श्वास हे जणू भुंगे आहेत, तिथे वृद्धत्व आणि मृत्यू यांची निर्मळ आणि तेजस्वी फुले उमलतात.
कल्लोलव्यालवलिते शरीरश्वभ्रकोटरे । खनतीहानखी खातं चिन्ताचपलगर्गटी
शरीराच्या गुहेत, लाटांसारख्या वावटळीने वाकलेल्या जागेत, चिंता नावाचा चंचल उंदीर आपल्या तीक्ष्ण नखांनी सतत खोलवर खणत राहतो.
लोभलट्वा लटत्पक्षा तीक्ष्णया द्वन्द्वतुण्डया । कायजीर्णद्रुमाद् अस्माद् गुणपद्मानि कृन्तति
लोभाची पिसं फडफडणारी, द्वैताच्या तीक्ष्ण चोचीने, हा शरीराच्या जर्जरतेचा वृक्ष असलेली गुणरूपी कमळं तोडतात.
हृदयावकरं कीर्णम् इतश् चेतश् च कर्कशः । अपवित्रोद्धुराकारः कुरुते कामकुक्कुटः
इच्छेचा कोंबडा, खडतर आणि अशुद्ध रूपाचा, हृदयाच्या खोलीत इथे-तिथे घाण पसरवतो.
महत्यां मोहयामिन्याम् उल्बणो ऽज्ञानकौशिकः । श्मशान इव वेतालः परिवल्गति हृद्द्रुमे
मोहाच्या मोठ्या रात्री, अज्ञानाचा भयंकर घुबड हृदयाच्या वृक्षावर स्मशानातील वेताळासारखं उड्या मारतं.
एताश् चान्याश् च बह्व्यो ऽपि त्वयीन्द्रियगणे सति । पिशाचा इव शर्वर्यां प्रवल्गन्त्य् अशुभश्रियः
हे आणि असे असंख्य दुर्गुण, तुझ्यात इंद्रियांचा समूह असताना, रात्री पिशाच्चांसारखे अशुभ रूप घेऊन धावतात.
त्वयि त्व् असति हे साधो सर्वा एव शुभश्रियः । प्रभात इव पद्मिन्यस् सालोकं विकसन्त्य् अलम्
हे साधो, तुझ्या उपस्थितीत सर्व शुभ ऐश्वर्ये अगदी भरभरून फुलतात, जशी सकाळी कमळे पूर्ण उमलतात.
प्रशान्तमोहमिहिकं राजते हृदयाम्बरम् । निर्मलालोकवलितं नीरजस्कं ततान्तरम्
मनाच्या आकाशातली मोहाची धुके शांत झाल्यावर, ते निर्मळ प्रकाशाने भरून, अगदी स्वच्छ आणि निर्मळ दिसते.
अशङ्कितं नभःकोशपतितोपलपूरवत् । नापतन्ति विकल्पौघाश् चिरं वैकल्यकारिणः
जसे आकाशावर कुठलाही दगड पडत नाही, तसंच मनातले अनेक चंचल विचार—जे खूप काळ दुःख देत होते—आता पडत नाहीत.
सर्वस्याह्लादनी शीता मैत्री परमपावनी । अभ्युदेति हृदो हृद्या सुतरोर् इव मञ्जरी
सर्वांना आनंद देणारी, शीतल आणि अत्यंत पवित्र मैत्री हृदयात उमटते, जशी भरपूर पाणी मिळालेल्या झाडाला सुंदर मंजिरी फुलते.
अन्तश्छिद्रवती जाड्ययुक्ता गुप्तगुणा स्वयम् । चिन्ता शोषम् उपायाति हिमदग्धेव पद्मिनी
मनातल्या चिंता, आतून पोखरलेल्या, जडपणाने भरलेल्या आणि स्वतःचे गुण लपवणाऱ्या, आपोआपच कोमेजून जाते, जणू हिमाने जळालेली कमळाची फुलासारखी.
आलोकस् स्फुटताम् अन्तर् आयात्य् अज्ञानसङ्क्षये । प्रशाम्यत्य् अम्बुदे व्योम्नि शरदीवार्कमण्डलम्
जेव्हा अज्ञान नष्ट होते, तेव्हा मनातला प्रकाश स्पष्टपणे चमकतो; जणू शरद ऋतूतील आकाशात मेघ निवळल्यावर सूर्याचं तेज झळकतं.
प्रसन्नस्फारगम्भीरम् अक्षुब्धम् अपराहतम् । हृदयं समताम् एति शान्तवात इवार्णवः
मन प्रसन्न, विशाल, खोल, शांत आणि कुठल्याही धक्क्याशिवाय समतेला पोहोचतं, जसं वारा थांबल्यावर समुद्र शांत होतो.
अमृतापूरपूर्णेन नित्यानन्दमयेन च । स्थीयते पुरुषेणान्तश्शीतेन शशिना यथा
माणसाच्या अंतरात अमृताने भरलेलं, शाश्वत आनंदाने ओतप्रोत आणि चंद्रासारखं शीतल असं समाधान टिकून राहतं.
संविदंशैकविश्रान्तं समग्रं सचराचरम् । भाव्यते भरिताकारं वपुर् आनन्दमन्थरम्
संपूर्ण सृष्टी—जगातील जड आणि जंगम सर्व काही—एकाच चैतन्याच्या विशाल, एकरूप स्वरूपात विलीन झाल्यासारखी वाटते; ती स्वतःमध्येच विश्रांती घेत असते, पूर्णतेने भरलेली असते, आणि तिच्या रूपाला आनंदाचा हलका स्पर्श झाल्यासारखा भास होतो.
न भवत्य् अस्तसङ्गानाम् आशापाशविधायिनाम् । दग्धानाम् इव पर्णानां जन्मनां पुनरागतिः
ज्यांच्या मनात आसक्ती नाही आणि ज्यांनी इच्छा-अपेक्षांचे सगळे बंध तोडले आहेत, त्यांना पुन्हा जन्म घेण्याचा प्रसंग येत नाही; जसे एकदा जळून गेलेली पाने पुन्हा उगवत नाहीत.
पुंसा क्षपितसंसारजराजन्ममहाध्वना । अपुनर्भ्रमणायात्मद्रुमे विश्रम्यते चिरम्
जो मनुष्य संसार, वार्धक्य आणि जन्माच्या दीर्घ वाटेवरून चालून सर्व थकवा संपवतो, तो आत्मरूपी वृक्षाखाली दीर्घ काळासाठी विश्रांती घेतो आणि पुन्हा कधीच भटकत नाही.
एवम्प्रायास् तथान्याश् च भवन्ति गुणसम्पदः । असति त्वयि सर्वाशिन् सर्वाशाक्षणदाक्षये
अशा प्रकारे आणि यासारख्या इतरही अनेक सद्गुणांची प्राप्ती होते; पण हे सर्वभक्षक, तुझ्या अनुपस्थितीत सर्व इच्छा एका क्षणात नाहीशा होतात.
पक्षयोर् एतयोश् चित्त सत्तासत्तास्वरूपयोः । येनैव पश्यसि श्रेयस् तम् एवाङ्गीकुरु क्षणात्
या दोन बाजूंमध्ये—मन आहे आणि मन नाही—तुला जे श्रेष्ठ वाटते, तेच लगेच स्वीकार.
स्वात्माभावस् तव सुखं मन्ये मानवतां वर । तम् एव भावयाभावं सुखत्यागो हि मूढता
माणसांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुझ्या 'स्वतःचा अभाव' हाच खरा आनंद आहे असं मला वाटतं; म्हणून त्याच अभावाचा विचार कर, कारण आनंद सोडणं हे मूर्खपणाचं आहे.
यदि त्व् अस्ति भवत् सत्यम् अन्तर्भावितचेतनम् । जीवतस् तत् तवात्यन्तम् अभावं क इवेच्छति
पण जर खरंच तू आतून जागरूक असं अस्तित्व असलास, तर जिवंत असताना आपला पूर्ण अभाव कोणाला कधीच हवा असतो का?