अन्यश् च चौर सम्बन्धो दृष्टो ऽर्धसमयोर् अपि । एकावयववैचित्र्याद् यथा स्त्रीपुंसयोर् इह
दुसऱ्या प्रकारचा संबंध अर्ध्या वेळेतही दिसतो, जसा एखाद्या अवयवाच्या वैशिष्ट्यामुळे स्त्री आणि पुरुष यांचा या जगात संबंध होतो.
किञ्चिदन्यतया चैव सलिलक्षीरयोर् इव । अथ वा वारिमधुनोर् मधुनोर् इव चित्रयोः । पाण्डुरारुणयोर् वापि तेजसोर् अरुणार्कयोः
पाणी आणि दूध यांच्यात जसा थोडासा फरक असतो, किंवा पाणी आणि मध यांच्यात, किंवा दोन वेगवेगळ्या प्रकारच्या मधात, तसाच पांढऱ्या आणि लाल प्रकाशात, किंवा अरुण सूर्य आणि त्याच्या किरणांत जसा थोडा भेद असतो, तसा काहीसा फरक आहे.
मनोमनननिर्माणकलातीतात्मनात्मना । ईदृशो ऽपि न सम्बन्धस् तवेन्द्रियगणाणुना
तरीसुद्धा, मन, विचार आणि कल्पना यांच्या पलीकडील असलेल्या तुझ्या खऱ्या स्वरूपाचा आणि तुझ्या इंद्रियांच्या समूहाचा—जे अगदी लहान कणांसारखे आहेत—यांचा काहीही संबंध नाही.
अन्यो ऽस्ति चौर सम्बन्धो यो ऽत्यन्तासमयोर् अपि । यथेह काष्ठजतुनोस् तथा पुरुषदन्तिनोः
एक वेगळ्या प्रकारचा संबंध असतो, जसा चोर आणि चोरलेल्या वस्तूंचा असतो, जरी ते एकमेकांशी पूर्णपणे वेगळे असले तरी; जसे इथे लाकडाचा हत्ती आणि खरा हत्ती यांचा संबंध.
तादृशो ऽपि न सम्बन्धस् तवेन्द्रियगणाणुना । मनोमनननिर्माणकलातीतात्मनात्मना
असा संबंध जरी दाखवला तरी, मन, विचार आणि कल्पना यांच्या पलीकडील तुझ्या खऱ्या स्वरूपाचा आणि तुझ्या इंद्रियांच्या समूहाचा काहीही खरा संबंध नाही.
अन्यो बीजाङ्कुरन्याये पितृपुत्रक्रमे तथा । कार्यकारणरूपो ऽपि न सम्बन्धस् तवात्मना
बीज आणि अंकुर यांचा जसा संबंध असतो, किंवा वडील आणि मुलगा यांचा जसा अनुक्रम असतो, तसेच कारण आणि परिणाम यांचा संबंध असतो. पण, हे सर्व संबंध तुझ्या आत्म्यासाठी नाहीत.
अन्यो ऽपि कलनामात्रसङ्केतरचितो भवेत् । तवाहं त्वं ममेत्य् अन्तर्निश्चयेन किल द्वयोः
आणखी एक संबंध म्हणजे, 'मी हाच आहे', 'हे माझं आहे' अशा कल्पनेतून, आतल्या ठाम समजुतीने निर्माण होणारा केवळ मनाचा संकेत आहे.
अन्ये च बहवो लोकेष्व् आधाराधेयतादयः । सम्भवन्तीह सम्बन्धास् सुष्ठु सम्बन्धकारिणाम्
या जगात आधार आणि अधिष्ठित यांसारखे, तसेच इतर अनेक प्रकारचे संबंध दिसतात. हे सर्व संबंध, ज्यांना नात्याची भावना आहे, त्यांच्यासाठीच निर्माण होतात.
मनोमनननिर्माणकलातीतात्मनाणुना । तथापि नैव सम्बन्धस् तवेन्द्रियगणात्मना
तरीही, मन, विचार आणि कल्पना यांच्या पलीकडील असलेल्या तुझ्या आत्म्याचा आणि इंद्रियांच्या समूहाचा खरा काहीच संबंध नाही.
आत्मना भवतः को ऽयं घोरस् संसारदुःखदः । सम्बन्धस् स्याद् वदास्माभिर् यो न दृष्टो न दृश्यते
तुमच्या आत्म्याशी हा भयंकर संसारदुःखाचा संबंध नेमका काय आहे? आम्हाला सांगा, कारण आम्हाला असा कोणताही बंध दिसत नाही किंवा जाणवत नाही.
नासौ सुसमनिर्माणो न चार्धसमनिर्मितिः । न विलक्षणनिर्माणस् सम्बन्धः क इवेदृशः
हा संबंध पूर्णपणे तयार झालेला नाही, ना अर्धवट तयार झालेला आहे; तो वेगळ्या प्रकारचा देखील नाही—मग असा संबंध नेमका कसा असू शकतो?
शशमस्तकशृङ्गेण रसायनमयश् शशी । कथं संश्लिष्यते साधो नित्यं सन्न् असता किल
सश्याच्या डोक्यावरील शिंगाला चंद्राचा अमृतरस कसा मिळू शकेल? हे सज्जन, खरं आणि खोटं कधीच एकत्र येऊ शकत नाहीत.
नित्यं सदसतोर् ऐक्यं कथम् अक्षगणात्मनोः । प्रकाशजडयोर् मूर्ख सकलङ्काकलङ्कयोः
सत्य आणि असत्य, चेतना आणि जड पदार्थ, शुद्ध आणि अशुद्ध, दोषरहित आणि दोषयुक्त—यांच्यात कधीच एकरूपता होऊ शकत नाही.
द्वयोर् वाप्य् असतोर् एवं सङ्गस् सम्भवतीह कः । शशमस्तकशृङ्गाद्रिशिलाशकलयोर् इव
जसे सशाच्या डोक्यावरचा डोंगर किंवा दगडाचा तुकडा यांच्यात कधीच काही संबंध होऊ शकत नाही, तसंच दोन अस्तित्व नसलेल्या गोष्टींमध्येही काही संबंध निर्माण होऊ शकत नाही.
शृण्व् इमं निश्चयं चित्त सत्यम् एव मयोच्यते । आत्मना तव सम्बन्धस् स्वप्नेष्व् अपि न विद्यते
हे मन, हे निश्चित सत्य ऐक—मी जे सांगतो ते खरंच आहे. तुझ्या आत्म्याचा दुसऱ्या कशाशीही, अगदी स्वप्नातसुद्धा, काहीही संबंध नाही.
यद् अनात्ममयं तच् च न सम्भवति कुत्रचित् । आत्मनस् सर्वरूपत्वात् तेन त्वं नासि चित्तक
जे काही आत्म्याशिवायचं आहे, ते कुठेही खरं अस्तित्वात येत नाही, कारण आत्मा सर्वत्र आहे. म्हणून, हे मन, तू मन नाहीसच.
चित्त चेत्यविमुक्तेयं जगज्जालविजृम्भितैः । अहं त्वम् इत्यादिमयी ब्रह्मसत्तैव वल्गति
हे मन आणि त्याच्या विषयांनी विणलेल्या या जगाच्या जाळ्यात, 'मी' आणि 'तू' अशा कल्पनांनी व्यक्त होणारी केवळ ब्रह्माचीच तेजस्विता प्रकटते.
सकलकल्पनया स्वसमुत्थया परिवृतो ऽप्य् अभितश् च विवर्जितः । तव न सङ्गम् उपैति शठाकृते हतमनस् सकलामलदृग् विभुः
तू स्वतःच्या कल्पनांनी सर्व बाजूंनी वेढला असला, तरी त्या तुला स्पर्शही करू शकत नाहीत. हे कपटी मन, तुझ्या मनाचा नाश झाला आहे आणि तुझी दृष्टी सर्व दोषांपासून मुक्त आहे, म्हणून तू त्या कल्पनांमध्ये कधीच गुंतत नाहीस.
वीतहव्यो महाबुद्धिर् विन्ध्याद्रौ कन्दरोदरे । क्षुराग्रशितया बुद्ध्या भूयश् चेदं व्यचारयत्
वितहव्य हा अत्यंत बुद्धिमान होता. तो विंध्य पर्वताच्या गुहेत बसून, धारदार सुरीसारख्या तीक्ष्ण बुद्धीने पुन्हा विचार करू लागला.
मूर्खेन्द्रियगणाशेषे समग्ररचनान्विते । सर्वसङ्कल्पवलिते सर्वाङ्कुरपरावृते
सर्व मूर्ख इंद्रिये आणि संपूर्ण शरीर जसेच्या तसे असताना, मन सर्व प्रकारच्या विचारांनी भरलेले होते आणि जागृतीचे सर्व अंकुर त्याच्यापासून दूर झाले होते.
समग्रपरिवारे ऽस्मिन् सर्वनाशे तवोत्थिते । नूनम् एवाभ्युदेत्य् आत्मा तमसीव क्षते रविः
या परिस्थितीत, सर्व आप्तजन एकत्र असताना आणि तुझ्यापासून सर्वनाश निर्माण होत असताना, नक्कीच आत्मा प्रकट होईल, जसा अंधार फाटल्यावर सूर्य उगवतो.
नित्योदितो ऽपि भवतो नोदेति परमेश्वरः । रविर् अन्धेक्षणस्येव वासनावलितात्मनः
परमेश्वर नेहमीच आहे, पण तुझ्यासाठी तो दिसत नाही, जसा सूर्य आंधळ्याला दिसत नाही, कारण तुझं मन वासनांनी झाकलं गेलं आहे.
वासनामलसंशान्तौ त्वं समूलं विनश्यसि । ततः प्रकटताम् एति ब्रह्म बृंहितचिद्घनम्
जेव्हा वासनांचं मळ पूर्णपणे शांत होतं, तेव्हा तुझं मूळासकट नाहीसं होतं; मग ब्रह्म, म्हणजेच विशाल चैतन्य, स्पष्टपणे प्रकट होतं.
बन्धो हि वासनामात्रं तत्क्षयो मोक्ष उच्यते । वासनारज्जुविच्छेदविलासेनोदितो भव
बंध म्हणजे फक्त वासना; त्या नष्ट झाल्या की त्यालाच मुक्ती म्हणतात. वासनांची दोरी तुटली की अस्तित्व सहजपणे प्रकट होतं.
इन्द्रियाली विभौ दृष्टे क्षीयते सहवासना । आन्ध्यसङ्कल्पना काले नान्ध्यक्षय इवोदिते
जेव्हा सर्वश्रेष्ठाचं दर्शन होतं, तेव्हा इंद्रियांचा समूह आणि वासना एकत्र नाहीशा होतात; पण आंधळेपणाची कल्पना मनात राहिली, तर सूर्य उगवल्यावरही आंधळेपणा जात नाही.
आत्मलाभे क्षयं याति मनष्षष्ठेन्द्रियावली । इन्द्रियावलिनाशे च स्वात्मनात्मोपलभ्यते
स्वतः आत्मा मिळाल्यावर मन आणि सहा इंद्रियांची साखळी आपोआप संपते. आणि इंद्रियांची ही साखळी तुटली की, आपला खरा आत्मा स्वतःच अनुभवता येतो.
सततं श्रेयसे तस्माद् द्वयम् एव समाचरेत् । आत्मलाभेन्द्रियवशाव् अभ्यासेनैव सिध्यतः
म्हणून नेहमीच या दोन गोष्टींचा सराव करावा — आत्मा मिळवणे आणि इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवणे. हे दोन्ही फक्त सातत्याने सराव केल्यानेच साधता येतात.
स्वयं गुणसमाहारः क्षीयते दृष्ट आत्मनि । शार्वरो भूतसंरम्भो दिवाकर इवोदिते
जेव्हा आत्मा स्पष्टपणे दिसतो, तेव्हा गुणांचा समूह आपोआप कमी होतो, जसे सूर्य उगवल्यावर रात्रीचे अंधार नाहीसे होतात.
यस्मिन् दृष्टे क्षयं याति यस् स तेन सता क्षयी । कथं सम्बन्धम् आयाति चेतनेन जडात्मकः
ज्याच्या दर्शनाने काहीतरी नष्ट होते, त्या वस्तूच्या साहाय्यानेच ते नष्ट होते. मग जड आणि चेतना नसलेल्या गोष्टीला चेतनाशी संबंध कसा येईल?
प्रकाशस्याप्रकाशेन शीतलेनोष्णरूपिणः । जीवता प्रमृतस्येव न सम्भवति सङ्गमः
प्रकाश आणि अंधार, गारवा आणि उष्णता, किंवा जिवंत आणि मृत यांच्या एकत्र येण्याची कधीच शक्यता नाही.