त्वादृशस्य तु दृष्ट्यैव क्षुब्धता जायते मुधा । आलोक्य राजमहिषीं मनो मदमयीं यथा
पण तुझ्यासारख्या व्यक्तीला केवळ पाहिल्यामुळेच मन अस्वस्थ होते, जसं एखाद्याने राणीला पाहिल्यावर त्याचं मन मोहात पडतं.
आत्मना तव सम्बन्धश् चेत् तत् कर्त्र् असि सुन्दर । किं तु नास्यासि सम्बन्धः कुसुमस्योपलो यथा
तुला वाटत असेल की तुझा आत्म्याशी काही संबंध आहे, तर मग तूच कर्ता आहेस, सुंदर मुली; पण खरंतर तुझा काही संबंधच नाही, जसा दगडाचा फुलाशी नसतो.
द्वितीयेन समं यैषा तत्ता तद्भावतैकता । सा सम्बन्धगतिः प्रोक्ता प्राग्द्वित्वाद् अधुनैकता
हा संबंध दुसऱ्याबरोबर असला, तर त्याला संबंधाची गती म्हणतात; आधी जिथे द्वैत होतं, तिथे आता एकत्व आलं आहे.
नानाप्रकाररचना नानारूपक्रियामुखी । सुखदुःखदशाहेतुस् सा चानेकविधा स्मृता
ती अनेक प्रकारांनी बनलेली असून, वेगवेगळ्या रूपांत आणि कृतींत दिसते, सुखदुःखाच्या अवस्थांना कारणीभूत ठरते, आणि तिला अनेक रूपे आहेत असे सांगितले जाते.
सम्बन्धस् समयोर् दृष्टस् तथार्धसमयोर् अपि । सुविलक्षणयोश् चान्यस् तस्मिन् सति जगत्त्रये
काळाच्या संबंधात, अर्ध्या काळाच्या संबंधात, तसेच अगदी भिन्न अशा दोन गोष्टींमध्येही संबंध दिसतो; तो संबंध असला की, हे तीनही जग उभे राहते.
द्रव्यान्तरगुणं द्रव्याण्य् आश्रयन्ति बहून्य् अलम् । शशिशैत्यं यथौषध्यो यथोष्माणं महाशिलाः
अनेक वस्तू दुसऱ्या वस्तूंचे गुण सहजपणे घेतात, जसे औषधींना चंद्राची शीतलता मिळते किंवा मोठ्या दगडांना उष्णता मिळते.
इत्थं यदि तु सम्बन्धो भवतः परमात्मना । अस्तु तत् संसृतेर् बीजम् अन्योऽन्यगुणसङ्करः
जर तुझा आणि परमात्म्याचा असा संबंध खरोखरच असेल, तर तो असू दे; कारण तोच संसाराचा बीज आहे, म्हणजे एकमेकांचे गुण मिसळणे.
मनोमनननिर्माणकलातीतात्मनात्मना । ईदृशो ऽस्ति न सम्बन्धस् तवेन्द्रियगणाणुना
मन, विचार, सृष्टी आणि काळ यापलीकडील तुझ्या खऱ्या स्वरूपाला इंद्रियांच्या समूहाशी काहीही संबंध नाही.
अन्यश् च दृश्यते लोके सम्बन्धस् समयोस् स्फुटः । यथा ज्वलनयोर् ऐक्ये तेजसोः पयसोर् अपि
जगात दुसऱ्या प्रकारचा संबंधही स्पष्टपणे दिसतो, जसा दोन ज्वाळा एकत्र येतात किंवा अग्नी आणि पाण्याचा संबंध होतो.
मनोमनननिर्माणकलातीतात्मनाणुना । ईदृशो ऽपि न सम्बन्धस् तवेन्द्रियगणात्मना
तरीही, मन, विचार, सृष्टी आणि काळ यापलीकडील तुझ्या स्वरूपाला इंद्रियांच्या मूळ स्वरूपाशीही असा काही संबंध नाही.
अन्यश् च चौर सम्बन्धो दृष्टो ऽर्धसमयोर् अपि । एकावयववैचित्र्याद् यथा स्त्रीपुंसयोर् इह
दुसऱ्या प्रकारचा संबंध अर्ध्या वेळेतही दिसतो, जसा एखाद्या अवयवाच्या वैशिष्ट्यामुळे स्त्री आणि पुरुष यांचा या जगात संबंध होतो.
किञ्चिदन्यतया चैव सलिलक्षीरयोर् इव । अथ वा वारिमधुनोर् मधुनोर् इव चित्रयोः । पाण्डुरारुणयोर् वापि तेजसोर् अरुणार्कयोः
पाणी आणि दूध यांच्यात जसा थोडासा फरक असतो, किंवा पाणी आणि मध यांच्यात, किंवा दोन वेगवेगळ्या प्रकारच्या मधात, तसाच पांढऱ्या आणि लाल प्रकाशात, किंवा अरुण सूर्य आणि त्याच्या किरणांत जसा थोडा भेद असतो, तसा काहीसा फरक आहे.
मनोमनननिर्माणकलातीतात्मनात्मना । ईदृशो ऽपि न सम्बन्धस् तवेन्द्रियगणाणुना
तरीसुद्धा, मन, विचार आणि कल्पना यांच्या पलीकडील असलेल्या तुझ्या खऱ्या स्वरूपाचा आणि तुझ्या इंद्रियांच्या समूहाचा—जे अगदी लहान कणांसारखे आहेत—यांचा काहीही संबंध नाही.
अन्यो ऽस्ति चौर सम्बन्धो यो ऽत्यन्तासमयोर् अपि । यथेह काष्ठजतुनोस् तथा पुरुषदन्तिनोः
एक वेगळ्या प्रकारचा संबंध असतो, जसा चोर आणि चोरलेल्या वस्तूंचा असतो, जरी ते एकमेकांशी पूर्णपणे वेगळे असले तरी; जसे इथे लाकडाचा हत्ती आणि खरा हत्ती यांचा संबंध.
तादृशो ऽपि न सम्बन्धस् तवेन्द्रियगणाणुना । मनोमनननिर्माणकलातीतात्मनात्मना
असा संबंध जरी दाखवला तरी, मन, विचार आणि कल्पना यांच्या पलीकडील तुझ्या खऱ्या स्वरूपाचा आणि तुझ्या इंद्रियांच्या समूहाचा काहीही खरा संबंध नाही.
अन्यो बीजाङ्कुरन्याये पितृपुत्रक्रमे तथा । कार्यकारणरूपो ऽपि न सम्बन्धस् तवात्मना
बीज आणि अंकुर यांचा जसा संबंध असतो, किंवा वडील आणि मुलगा यांचा जसा अनुक्रम असतो, तसेच कारण आणि परिणाम यांचा संबंध असतो. पण, हे सर्व संबंध तुझ्या आत्म्यासाठी नाहीत.
अन्यो ऽपि कलनामात्रसङ्केतरचितो भवेत् । तवाहं त्वं ममेत्य् अन्तर्निश्चयेन किल द्वयोः
आणखी एक संबंध म्हणजे, 'मी हाच आहे', 'हे माझं आहे' अशा कल्पनेतून, आतल्या ठाम समजुतीने निर्माण होणारा केवळ मनाचा संकेत आहे.
अन्ये च बहवो लोकेष्व् आधाराधेयतादयः । सम्भवन्तीह सम्बन्धास् सुष्ठु सम्बन्धकारिणाम्
या जगात आधार आणि अधिष्ठित यांसारखे, तसेच इतर अनेक प्रकारचे संबंध दिसतात. हे सर्व संबंध, ज्यांना नात्याची भावना आहे, त्यांच्यासाठीच निर्माण होतात.
मनोमनननिर्माणकलातीतात्मनाणुना । तथापि नैव सम्बन्धस् तवेन्द्रियगणात्मना
तरीही, मन, विचार आणि कल्पना यांच्या पलीकडील असलेल्या तुझ्या आत्म्याचा आणि इंद्रियांच्या समूहाचा खरा काहीच संबंध नाही.
आत्मना भवतः को ऽयं घोरस् संसारदुःखदः । सम्बन्धस् स्याद् वदास्माभिर् यो न दृष्टो न दृश्यते
तुमच्या आत्म्याशी हा भयंकर संसारदुःखाचा संबंध नेमका काय आहे? आम्हाला सांगा, कारण आम्हाला असा कोणताही बंध दिसत नाही किंवा जाणवत नाही.
नासौ सुसमनिर्माणो न चार्धसमनिर्मितिः । न विलक्षणनिर्माणस् सम्बन्धः क इवेदृशः
हा संबंध पूर्णपणे तयार झालेला नाही, ना अर्धवट तयार झालेला आहे; तो वेगळ्या प्रकारचा देखील नाही—मग असा संबंध नेमका कसा असू शकतो?
शशमस्तकशृङ्गेण रसायनमयश् शशी । कथं संश्लिष्यते साधो नित्यं सन्न् असता किल
सश्याच्या डोक्यावरील शिंगाला चंद्राचा अमृतरस कसा मिळू शकेल? हे सज्जन, खरं आणि खोटं कधीच एकत्र येऊ शकत नाहीत.
नित्यं सदसतोर् ऐक्यं कथम् अक्षगणात्मनोः । प्रकाशजडयोर् मूर्ख सकलङ्काकलङ्कयोः
सत्य आणि असत्य, चेतना आणि जड पदार्थ, शुद्ध आणि अशुद्ध, दोषरहित आणि दोषयुक्त—यांच्यात कधीच एकरूपता होऊ शकत नाही.
द्वयोर् वाप्य् असतोर् एवं सङ्गस् सम्भवतीह कः । शशमस्तकशृङ्गाद्रिशिलाशकलयोर् इव
जसे सशाच्या डोक्यावरचा डोंगर किंवा दगडाचा तुकडा यांच्यात कधीच काही संबंध होऊ शकत नाही, तसंच दोन अस्तित्व नसलेल्या गोष्टींमध्येही काही संबंध निर्माण होऊ शकत नाही.
शृण्व् इमं निश्चयं चित्त सत्यम् एव मयोच्यते । आत्मना तव सम्बन्धस् स्वप्नेष्व् अपि न विद्यते
हे मन, हे निश्चित सत्य ऐक—मी जे सांगतो ते खरंच आहे. तुझ्या आत्म्याचा दुसऱ्या कशाशीही, अगदी स्वप्नातसुद्धा, काहीही संबंध नाही.
यद् अनात्ममयं तच् च न सम्भवति कुत्रचित् । आत्मनस् सर्वरूपत्वात् तेन त्वं नासि चित्तक
जे काही आत्म्याशिवायचं आहे, ते कुठेही खरं अस्तित्वात येत नाही, कारण आत्मा सर्वत्र आहे. म्हणून, हे मन, तू मन नाहीसच.
चित्त चेत्यविमुक्तेयं जगज्जालविजृम्भितैः । अहं त्वम् इत्यादिमयी ब्रह्मसत्तैव वल्गति
हे मन आणि त्याच्या विषयांनी विणलेल्या या जगाच्या जाळ्यात, 'मी' आणि 'तू' अशा कल्पनांनी व्यक्त होणारी केवळ ब्रह्माचीच तेजस्विता प्रकटते.
सकलकल्पनया स्वसमुत्थया परिवृतो ऽप्य् अभितश् च विवर्जितः । तव न सङ्गम् उपैति शठाकृते हतमनस् सकलामलदृग् विभुः
तू स्वतःच्या कल्पनांनी सर्व बाजूंनी वेढला असला, तरी त्या तुला स्पर्शही करू शकत नाहीत. हे कपटी मन, तुझ्या मनाचा नाश झाला आहे आणि तुझी दृष्टी सर्व दोषांपासून मुक्त आहे, म्हणून तू त्या कल्पनांमध्ये कधीच गुंतत नाहीस.
वीतहव्यो महाबुद्धिर् विन्ध्याद्रौ कन्दरोदरे । क्षुराग्रशितया बुद्ध्या भूयश् चेदं व्यचारयत्
वितहव्य हा अत्यंत बुद्धिमान होता. तो विंध्य पर्वताच्या गुहेत बसून, धारदार सुरीसारख्या तीक्ष्ण बुद्धीने पुन्हा विचार करू लागला.
मूर्खेन्द्रियगणाशेषे समग्ररचनान्विते । सर्वसङ्कल्पवलिते सर्वाङ्कुरपरावृते
सर्व मूर्ख इंद्रिये आणि संपूर्ण शरीर जसेच्या तसे असताना, मन सर्व प्रकारच्या विचारांनी भरलेले होते आणि जागृतीचे सर्व अंकुर त्याच्यापासून दूर झाले होते.