केवलं त्व् अज्ञविषयम् उपदेशार्थसिद्धये । त्वया करणभूतेन करोत्य् आत्मेति कथ्यते
फक्त अज्ञ लोकांना समजावण्यासाठीच, तू साधन म्हणून कर्म करतोस आणि तुलाच आत्मा म्हणतात, असे सांगितले जाते.
असत्स्वरूपं करणं जडं निरवलम्बनम् । न स्पन्दते न प्लवते कर्तृसम्बोधनं विना
जे साधन जड, असत्य स्वरूपाचं आणि कुणाच्याही आधाराशिवाय आहे, ते कर्त्याशिवाय स्वतःहून काहीच करत नाही, हलत नाही किंवा कार्य करत नाही.
अकर्तुः करणस्याज्ञ शक्तिः काचिन् न विद्यते । दात्रस्य लावकाभावे कर्तुं किम् इव शक्तता
अज्ञानी माणसा, कर्ता नसताना साधनाला काहीच शक्ती नसते; जसा देणारा नसेल तर देण्याची शक्ती कुठून येईल?
खड्गप्रहारविच्छेदक्रियायां पुंसि शक्तता । न खड्गे सुजडे कृत्तसर्वाङ्गे ऽप्य् अस्ति शक्तता
तलवारीने मारताना कापण्याची शक्ती माणसात असते, तलवारीत नाही, जरी तलवार पूर्णपणे जड आणि तुटलेली असली तरी.
तस्मान् नासि सखे कर्तृ मा व्यर्थं दुःखभाग् भव । परार्थं क्लेशिता मूर्ख प्राकृतेषु न शोभते
म्हणून मित्रा, तू कर्ता नाहीस; व्यर्थ दुःख घेऊ नकोस. अज्ञ लोकांसाठी कष्ट करून शहाण्या माणसाला शोभत नाही.
ईश्वरो नेदृशश् शोच्यो यस् त्वयोपकृतो भवेत् । नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन
परमेश्वरासाठी अशा प्रकारे दुःख मानायचं काहीच कारण नाही — तू त्याचं काही भलं केलंस किंवा नाही, त्याला त्यातून काहीच फायदा होत नाही, आणि काही केलं नाही तरी त्याचं काहीच नुकसान होत नाही.
सर्वं तूपकरोम्य् एनम् इति केवलम् अल्पधीः । क्लिश्यते च सतां त्व् अर्थो न कश्चिद् उपयुज्यते
'मी याचं पूर्णपणे भलं करीन' असं ज्याचं समज कमी आहे तोच विचार करतो आणि त्रास सहन करतो; पण सज्जनांसाठी अशा कृतीतून खरंतर काहीच साध्य होत नाही.
कर्तुर् भोगेश्वरस्यैवम् अथ चेद् अनुवर्तसे । तद् अस्य काचिन् नेच्छेह तृप्तत्वात् सर्वदैव हि
जर तू सर्वांचा उपभोग घेणाऱ्या आणि कर्ता असलेल्या परमेश्वराच्या इच्छेनुसार वागत असलास, तर त्याला इथे काहीच हवं नसतं, कारण तो नेहमीच तृप्त असतो.
अकृत्रिमावभासेन सर्वगेन चिदात्मना । एकेनैवेदम् आपूर्णं कल्पनैवास्ति नेतरा
सर्वज्ञ आणि चैतन्यस्वरूप आत्म्याच्या नैसर्गिक प्रकाशामुळे हे सर्व एकाच रूपात प्रकट होतं; प्रत्यक्षात केवळ कल्पना आहे, दुसरं काहीच नाही.
एकानेकावभासेन समस्तेन ततात्मना । आत्मन्य् एवात्मनैवान्तः क्रियते किं किम् इष्यते
एक किंवा अनेक रूपांनी, सर्वत्र भरलेल्या त्या खऱ्या स्वरूपाने, स्वतःमध्येच, स्वतःच सर्व काही घडवतो—मग नक्की काय हवे आहे?
त्वादृशस्य तु दृष्ट्यैव क्षुब्धता जायते मुधा । आलोक्य राजमहिषीं मनो मदमयीं यथा
पण तुझ्यासारख्या व्यक्तीला केवळ पाहिल्यामुळेच मन अस्वस्थ होते, जसं एखाद्याने राणीला पाहिल्यावर त्याचं मन मोहात पडतं.
आत्मना तव सम्बन्धश् चेत् तत् कर्त्र् असि सुन्दर । किं तु नास्यासि सम्बन्धः कुसुमस्योपलो यथा
तुला वाटत असेल की तुझा आत्म्याशी काही संबंध आहे, तर मग तूच कर्ता आहेस, सुंदर मुली; पण खरंतर तुझा काही संबंधच नाही, जसा दगडाचा फुलाशी नसतो.
द्वितीयेन समं यैषा तत्ता तद्भावतैकता । सा सम्बन्धगतिः प्रोक्ता प्राग्द्वित्वाद् अधुनैकता
हा संबंध दुसऱ्याबरोबर असला, तर त्याला संबंधाची गती म्हणतात; आधी जिथे द्वैत होतं, तिथे आता एकत्व आलं आहे.
नानाप्रकाररचना नानारूपक्रियामुखी । सुखदुःखदशाहेतुस् सा चानेकविधा स्मृता
ती अनेक प्रकारांनी बनलेली असून, वेगवेगळ्या रूपांत आणि कृतींत दिसते, सुखदुःखाच्या अवस्थांना कारणीभूत ठरते, आणि तिला अनेक रूपे आहेत असे सांगितले जाते.
सम्बन्धस् समयोर् दृष्टस् तथार्धसमयोर् अपि । सुविलक्षणयोश् चान्यस् तस्मिन् सति जगत्त्रये
काळाच्या संबंधात, अर्ध्या काळाच्या संबंधात, तसेच अगदी भिन्न अशा दोन गोष्टींमध्येही संबंध दिसतो; तो संबंध असला की, हे तीनही जग उभे राहते.
द्रव्यान्तरगुणं द्रव्याण्य् आश्रयन्ति बहून्य् अलम् । शशिशैत्यं यथौषध्यो यथोष्माणं महाशिलाः
अनेक वस्तू दुसऱ्या वस्तूंचे गुण सहजपणे घेतात, जसे औषधींना चंद्राची शीतलता मिळते किंवा मोठ्या दगडांना उष्णता मिळते.
इत्थं यदि तु सम्बन्धो भवतः परमात्मना । अस्तु तत् संसृतेर् बीजम् अन्योऽन्यगुणसङ्करः
जर तुझा आणि परमात्म्याचा असा संबंध खरोखरच असेल, तर तो असू दे; कारण तोच संसाराचा बीज आहे, म्हणजे एकमेकांचे गुण मिसळणे.
मनोमनननिर्माणकलातीतात्मनात्मना । ईदृशो ऽस्ति न सम्बन्धस् तवेन्द्रियगणाणुना
मन, विचार, सृष्टी आणि काळ यापलीकडील तुझ्या खऱ्या स्वरूपाला इंद्रियांच्या समूहाशी काहीही संबंध नाही.
अन्यश् च दृश्यते लोके सम्बन्धस् समयोस् स्फुटः । यथा ज्वलनयोर् ऐक्ये तेजसोः पयसोर् अपि
जगात दुसऱ्या प्रकारचा संबंधही स्पष्टपणे दिसतो, जसा दोन ज्वाळा एकत्र येतात किंवा अग्नी आणि पाण्याचा संबंध होतो.
मनोमनननिर्माणकलातीतात्मनाणुना । ईदृशो ऽपि न सम्बन्धस् तवेन्द्रियगणात्मना
तरीही, मन, विचार, सृष्टी आणि काळ यापलीकडील तुझ्या स्वरूपाला इंद्रियांच्या मूळ स्वरूपाशीही असा काही संबंध नाही.
अन्यश् च चौर सम्बन्धो दृष्टो ऽर्धसमयोर् अपि । एकावयववैचित्र्याद् यथा स्त्रीपुंसयोर् इह
दुसऱ्या प्रकारचा संबंध अर्ध्या वेळेतही दिसतो, जसा एखाद्या अवयवाच्या वैशिष्ट्यामुळे स्त्री आणि पुरुष यांचा या जगात संबंध होतो.
किञ्चिदन्यतया चैव सलिलक्षीरयोर् इव । अथ वा वारिमधुनोर् मधुनोर् इव चित्रयोः । पाण्डुरारुणयोर् वापि तेजसोर् अरुणार्कयोः
पाणी आणि दूध यांच्यात जसा थोडासा फरक असतो, किंवा पाणी आणि मध यांच्यात, किंवा दोन वेगवेगळ्या प्रकारच्या मधात, तसाच पांढऱ्या आणि लाल प्रकाशात, किंवा अरुण सूर्य आणि त्याच्या किरणांत जसा थोडा भेद असतो, तसा काहीसा फरक आहे.
मनोमनननिर्माणकलातीतात्मनात्मना । ईदृशो ऽपि न सम्बन्धस् तवेन्द्रियगणाणुना
तरीसुद्धा, मन, विचार आणि कल्पना यांच्या पलीकडील असलेल्या तुझ्या खऱ्या स्वरूपाचा आणि तुझ्या इंद्रियांच्या समूहाचा—जे अगदी लहान कणांसारखे आहेत—यांचा काहीही संबंध नाही.
अन्यो ऽस्ति चौर सम्बन्धो यो ऽत्यन्तासमयोर् अपि । यथेह काष्ठजतुनोस् तथा पुरुषदन्तिनोः
एक वेगळ्या प्रकारचा संबंध असतो, जसा चोर आणि चोरलेल्या वस्तूंचा असतो, जरी ते एकमेकांशी पूर्णपणे वेगळे असले तरी; जसे इथे लाकडाचा हत्ती आणि खरा हत्ती यांचा संबंध.
तादृशो ऽपि न सम्बन्धस् तवेन्द्रियगणाणुना । मनोमनननिर्माणकलातीतात्मनात्मना
असा संबंध जरी दाखवला तरी, मन, विचार आणि कल्पना यांच्या पलीकडील तुझ्या खऱ्या स्वरूपाचा आणि तुझ्या इंद्रियांच्या समूहाचा काहीही खरा संबंध नाही.
अन्यो बीजाङ्कुरन्याये पितृपुत्रक्रमे तथा । कार्यकारणरूपो ऽपि न सम्बन्धस् तवात्मना
बीज आणि अंकुर यांचा जसा संबंध असतो, किंवा वडील आणि मुलगा यांचा जसा अनुक्रम असतो, तसेच कारण आणि परिणाम यांचा संबंध असतो. पण, हे सर्व संबंध तुझ्या आत्म्यासाठी नाहीत.
अन्यो ऽपि कलनामात्रसङ्केतरचितो भवेत् । तवाहं त्वं ममेत्य् अन्तर्निश्चयेन किल द्वयोः
आणखी एक संबंध म्हणजे, 'मी हाच आहे', 'हे माझं आहे' अशा कल्पनेतून, आतल्या ठाम समजुतीने निर्माण होणारा केवळ मनाचा संकेत आहे.
अन्ये च बहवो लोकेष्व् आधाराधेयतादयः । सम्भवन्तीह सम्बन्धास् सुष्ठु सम्बन्धकारिणाम्
या जगात आधार आणि अधिष्ठित यांसारखे, तसेच इतर अनेक प्रकारचे संबंध दिसतात. हे सर्व संबंध, ज्यांना नात्याची भावना आहे, त्यांच्यासाठीच निर्माण होतात.
मनोमनननिर्माणकलातीतात्मनाणुना । तथापि नैव सम्बन्धस् तवेन्द्रियगणात्मना
तरीही, मन, विचार आणि कल्पना यांच्या पलीकडील असलेल्या तुझ्या आत्म्याचा आणि इंद्रियांच्या समूहाचा खरा काहीच संबंध नाही.
आत्मना भवतः को ऽयं घोरस् संसारदुःखदः । सम्बन्धस् स्याद् वदास्माभिर् यो न दृष्टो न दृश्यते
तुमच्या आत्म्याशी हा भयंकर संसारदुःखाचा संबंध नेमका काय आहे? आम्हाला सांगा, कारण आम्हाला असा कोणताही बंध दिसत नाही किंवा जाणवत नाही.