नरामरजगद्रूपैर् ब्राह्मी शक्तिर् उदेत्य् अलम् । सामुद्री कणकल्लोलजालैर् वेलेव वल्गति
देव, मानव आणि जग यांच्या रूपात ती ब्रह्मशक्ती पूर्णपणे प्रकट होते, जशी समुद्रकिनाऱ्यावर सोन्यासारख्या असंख्य लाटा चमकत असतात.
चिन्मयं चिद्भवन् मूढ तत् तस्मात् परमात् पदात् । नित्यम् अव्यतिरिक्तं त्वं किम् अन्यत् परिशोचसि
अरे भोळ्या, तू चैतन्यस्वरूप आहेस, त्या सर्वोच्च अवस्थेतून जन्मलेला आहेस; तू त्यापासून नेहमीच वेगळा नसतोस—मग दुसऱ्या कशासाठी दु:खी होतोस?
सर्वगं सर्वभावस्थं सर्वरूपं हि तत् पदं । तत्प्राप्तौ सर्वम् एवाशु प्राप्तं भवति सर्वदा
ती अवस्था सर्वत्र आहे, सर्व सत्त्वांमध्ये व सर्व रूपांत आहे; ती मिळाल्यावर सर्व काही लगेचच आणि कायमच मिळते.
न त्वम् अस्ति न देहो ऽस्ति ब्रह्मास्तीह महत् स्फुरत् । अहं त्वम् इति निष्ष्यन्दैस् स्फुरत्य् आर्तिर् हि कस्य का
तू नाहीस, हे शरीरही नाही, इथे फक्त महान ब्रह्म तेजाने उजळून निघाले आहे. 'मी' आणि 'तू' या भावना संपल्या की, मग दुःख कोणाचे राहते?
आत्मा चेत् त्वं तद् आत्मैव सर्वगो ऽस्तीह नेतरः । आत्मनो ऽन्यज् जडं त्वं चेत् तत् त्वं नास्त्य् अस्य् अविद्वपुः
जर तू आत्मा असशील, तर इथे सर्वत्र पसरलेला आत्माच आहे, दुसरे काहीच नाही. आणि जर तू आत्म्यापेक्षा वेगळा असशील, तर तू जड आहेस—अशाचा खरा अस्तित्वच नाही.
आत्मैव सर्वं त्रिजगत् तदन्यत् तु नकिञ्चन । तन् नकिञ्चित् त्वम् आत्मान्यद् यदि तत् त्वं नकिञ्चन
संपूर्ण त्रैलोक्य म्हणजे आत्माच आहे; त्याशिवाय काहीच नाही. म्हणून, जर तू आत्मा असशील तर तुझ्यापलीकडे काहीच नाही; आणि जर तू आत्मा नसशील, तर तू काहीच नाहीस.
अहं त्व् इदम् इदं तन् मे इति व्यर्थं किम् ईहसे । असद्वपुः किं स्फुरति शशशृङ्गेण को हतः
'मी हे आहे, हे माझे आहे' असे व्यर्थ का धडपडतोस? ज्या शरीराचा अस्तित्वच नाही, त्यातून काय प्रकट होईल? आणि सशाच्या शिंगाने कोण मारला जाईल?
तृतीया कल्पना नास्ति चिज्जडांशेतरा शठ । छायाहसनयोर् मध्ये तृतीयेवानुरञ्जना
चैतन्य आणि जडपणा यांच्यापलीकडे तिसरी कल्पना नाही, हे चतुर व्यक्ती. जशी सावली आणि सूर्यप्रकाश यांच्या मध्ये तिसरा रंग नसतो, तशीच इथेही तिसरी काही स्थिती नाही.
सत्यावलोकनाज् जाते चित्त्वजाड्यदृशोः क्षये । सम्पद्यते यत् तत् त्व् अज्ञ स्वसंवेदनमात्रकम्
खऱ्या समजुतीने मन आणि जडपणाची जाणीव नाहीशी झाली की, अज्ञानी माणसा, उरते फक्त स्वतःची निर्मळ जाणीव.
तेन मूढ न कर्तृ त्वं न भोक्तृ त्वं न चाप्य् असि । तद् एवासि परं ब्रह्म त्यज मौर्ख्यं भवात्मकम्
म्हणून, अज्ञानाने भरलेल्या माणसा, तू कर्ता नाहीस, भोगता नाहीस, किंवा दुसरे काहीही नाहीस. तू तेच परम ब्रह्म आहेस. या जन्ममरणाच्या मूर्खपणाचा त्याग कर.
केवलं त्व् अज्ञविषयम् उपदेशार्थसिद्धये । त्वया करणभूतेन करोत्य् आत्मेति कथ्यते
फक्त अज्ञ लोकांना समजावण्यासाठीच, तू साधन म्हणून कर्म करतोस आणि तुलाच आत्मा म्हणतात, असे सांगितले जाते.
असत्स्वरूपं करणं जडं निरवलम्बनम् । न स्पन्दते न प्लवते कर्तृसम्बोधनं विना
जे साधन जड, असत्य स्वरूपाचं आणि कुणाच्याही आधाराशिवाय आहे, ते कर्त्याशिवाय स्वतःहून काहीच करत नाही, हलत नाही किंवा कार्य करत नाही.
अकर्तुः करणस्याज्ञ शक्तिः काचिन् न विद्यते । दात्रस्य लावकाभावे कर्तुं किम् इव शक्तता
अज्ञानी माणसा, कर्ता नसताना साधनाला काहीच शक्ती नसते; जसा देणारा नसेल तर देण्याची शक्ती कुठून येईल?
खड्गप्रहारविच्छेदक्रियायां पुंसि शक्तता । न खड्गे सुजडे कृत्तसर्वाङ्गे ऽप्य् अस्ति शक्तता
तलवारीने मारताना कापण्याची शक्ती माणसात असते, तलवारीत नाही, जरी तलवार पूर्णपणे जड आणि तुटलेली असली तरी.
तस्मान् नासि सखे कर्तृ मा व्यर्थं दुःखभाग् भव । परार्थं क्लेशिता मूर्ख प्राकृतेषु न शोभते
म्हणून मित्रा, तू कर्ता नाहीस; व्यर्थ दुःख घेऊ नकोस. अज्ञ लोकांसाठी कष्ट करून शहाण्या माणसाला शोभत नाही.
ईश्वरो नेदृशश् शोच्यो यस् त्वयोपकृतो भवेत् । नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन
परमेश्वरासाठी अशा प्रकारे दुःख मानायचं काहीच कारण नाही — तू त्याचं काही भलं केलंस किंवा नाही, त्याला त्यातून काहीच फायदा होत नाही, आणि काही केलं नाही तरी त्याचं काहीच नुकसान होत नाही.
सर्वं तूपकरोम्य् एनम् इति केवलम् अल्पधीः । क्लिश्यते च सतां त्व् अर्थो न कश्चिद् उपयुज्यते
'मी याचं पूर्णपणे भलं करीन' असं ज्याचं समज कमी आहे तोच विचार करतो आणि त्रास सहन करतो; पण सज्जनांसाठी अशा कृतीतून खरंतर काहीच साध्य होत नाही.
कर्तुर् भोगेश्वरस्यैवम् अथ चेद् अनुवर्तसे । तद् अस्य काचिन् नेच्छेह तृप्तत्वात् सर्वदैव हि
जर तू सर्वांचा उपभोग घेणाऱ्या आणि कर्ता असलेल्या परमेश्वराच्या इच्छेनुसार वागत असलास, तर त्याला इथे काहीच हवं नसतं, कारण तो नेहमीच तृप्त असतो.
अकृत्रिमावभासेन सर्वगेन चिदात्मना । एकेनैवेदम् आपूर्णं कल्पनैवास्ति नेतरा
सर्वज्ञ आणि चैतन्यस्वरूप आत्म्याच्या नैसर्गिक प्रकाशामुळे हे सर्व एकाच रूपात प्रकट होतं; प्रत्यक्षात केवळ कल्पना आहे, दुसरं काहीच नाही.
एकानेकावभासेन समस्तेन ततात्मना । आत्मन्य् एवात्मनैवान्तः क्रियते किं किम् इष्यते
एक किंवा अनेक रूपांनी, सर्वत्र भरलेल्या त्या खऱ्या स्वरूपाने, स्वतःमध्येच, स्वतःच सर्व काही घडवतो—मग नक्की काय हवे आहे?
त्वादृशस्य तु दृष्ट्यैव क्षुब्धता जायते मुधा । आलोक्य राजमहिषीं मनो मदमयीं यथा
पण तुझ्यासारख्या व्यक्तीला केवळ पाहिल्यामुळेच मन अस्वस्थ होते, जसं एखाद्याने राणीला पाहिल्यावर त्याचं मन मोहात पडतं.
आत्मना तव सम्बन्धश् चेत् तत् कर्त्र् असि सुन्दर । किं तु नास्यासि सम्बन्धः कुसुमस्योपलो यथा
तुला वाटत असेल की तुझा आत्म्याशी काही संबंध आहे, तर मग तूच कर्ता आहेस, सुंदर मुली; पण खरंतर तुझा काही संबंधच नाही, जसा दगडाचा फुलाशी नसतो.
द्वितीयेन समं यैषा तत्ता तद्भावतैकता । सा सम्बन्धगतिः प्रोक्ता प्राग्द्वित्वाद् अधुनैकता
हा संबंध दुसऱ्याबरोबर असला, तर त्याला संबंधाची गती म्हणतात; आधी जिथे द्वैत होतं, तिथे आता एकत्व आलं आहे.
नानाप्रकाररचना नानारूपक्रियामुखी । सुखदुःखदशाहेतुस् सा चानेकविधा स्मृता
ती अनेक प्रकारांनी बनलेली असून, वेगवेगळ्या रूपांत आणि कृतींत दिसते, सुखदुःखाच्या अवस्थांना कारणीभूत ठरते, आणि तिला अनेक रूपे आहेत असे सांगितले जाते.
सम्बन्धस् समयोर् दृष्टस् तथार्धसमयोर् अपि । सुविलक्षणयोश् चान्यस् तस्मिन् सति जगत्त्रये
काळाच्या संबंधात, अर्ध्या काळाच्या संबंधात, तसेच अगदी भिन्न अशा दोन गोष्टींमध्येही संबंध दिसतो; तो संबंध असला की, हे तीनही जग उभे राहते.
द्रव्यान्तरगुणं द्रव्याण्य् आश्रयन्ति बहून्य् अलम् । शशिशैत्यं यथौषध्यो यथोष्माणं महाशिलाः
अनेक वस्तू दुसऱ्या वस्तूंचे गुण सहजपणे घेतात, जसे औषधींना चंद्राची शीतलता मिळते किंवा मोठ्या दगडांना उष्णता मिळते.
इत्थं यदि तु सम्बन्धो भवतः परमात्मना । अस्तु तत् संसृतेर् बीजम् अन्योऽन्यगुणसङ्करः
जर तुझा आणि परमात्म्याचा असा संबंध खरोखरच असेल, तर तो असू दे; कारण तोच संसाराचा बीज आहे, म्हणजे एकमेकांचे गुण मिसळणे.
मनोमनननिर्माणकलातीतात्मनात्मना । ईदृशो ऽस्ति न सम्बन्धस् तवेन्द्रियगणाणुना
मन, विचार, सृष्टी आणि काळ यापलीकडील तुझ्या खऱ्या स्वरूपाला इंद्रियांच्या समूहाशी काहीही संबंध नाही.
अन्यश् च दृश्यते लोके सम्बन्धस् समयोस् स्फुटः । यथा ज्वलनयोर् ऐक्ये तेजसोः पयसोर् अपि
जगात दुसऱ्या प्रकारचा संबंधही स्पष्टपणे दिसतो, जसा दोन ज्वाळा एकत्र येतात किंवा अग्नी आणि पाण्याचा संबंध होतो.
मनोमनननिर्माणकलातीतात्मनाणुना । ईदृशो ऽपि न सम्बन्धस् तवेन्द्रियगणात्मना
तरीही, मन, विचार, सृष्टी आणि काळ यापलीकडील तुझ्या स्वरूपाला इंद्रियांच्या मूळ स्वरूपाशीही असा काही संबंध नाही.