अहं चिद्वद् इति व्यर्थम् असत्या तव वासना । अत्यन्तभिन्नयोर् ऐक्यं नास्ति चिन्मनसोश् शठ
'मीच चैतन्य आहे' अशी तुझी कल्पना व्यर्थ आणि खोटी आहे; चैतन्य आणि मन हे अगदी वेगळे आहेत, त्यांच्यात कधीच एकरूपता होऊ शकत नाही, हे कपटी.
जीवाम्य् एवाहम् इत्य् एषा तवाहङ्कारदुन्दुभिः । मिथ्यैव जाता दुःखाय न सत्या सत्यवर्जिता
'मी खरंच जगतो' ही भावना म्हणजे तुझ्या अहंकाराचा डंका आहे; ती मुळातच खोटी आहे, दुःख देणारी आहे, आणि सत्यापासून दूर आहे.
अहङ्काराद् अहं सो ऽस्मीत्य् एतां संरब्धतां त्यज । न किञ्चिद् अपि मूर्ख त्वं किं व्यर्थं तरलायसे
'मी हाच आहे' असा अहंकारातून आलेला अस्वस्थपणा सोडून दे; तू काहीच नाहीस, अरे मूर्खा, मग व्यर्थ कशासाठी धडपडतोस?
संविच् चित्तम् अनाद्यन्तं संविदो ऽन्यन् न विद्यते । देहे ऽस्मिंस् तन् महामूर्ख किं तत् स्याच् चित्तनामकम्
हे मन म्हणजेच चैतन्य, ज्याला सुरुवात किंवा शेवट नाही. चैतन्याशिवाय दुसरे काहीही ओळखता येत नाही. या शरीरात, अरे मोठ्या मूर्खा, मग 'मन' म्हणून काय वेगळे आहे?
विषपर्यवसानेयं रसायनवद् उत्थिता । भोक्तृताकर्तृताशङ्का तव चित्त मुधैव हि
तुझे हे मन म्हणजे विषाच्या शेवटी निर्माण होणाऱ्या अमृतासारखे आहे, पण ते फक्त भ्रमच आहे. 'मी कर्ता आहे', 'मी भोक्ता आहे' असे जे वाटते, ते सगळे निरर्थक आहे.
मोपहासपदं गच्छ मूर्खेन्द्रियगण स्वयम् । न कर्ता त्वं न भोक्ता त्वं जडो ऽस्य् अन्येन बोध्यसे
अरे मूर्ख इंद्रियांच्या समूहा, स्वतःला हसण्याचा विषय करू नकोस. तू ना कर्ता आहेस, ना भोक्ता. तू जड आहेस, तुला दुसऱ्यानेच जाणवून दिले आहे.
कस् त्वं भवसि भोगानां के वा भोगा भवन्ति ते । जडस्यात्मैव ते नास्ति बन्धुमित्रादि तत् कुतः
तू कोण आहेस भोग मिळवायला? आणि हे भोग तरी तुझे कसे? जड वस्तूला स्वतःचे अस्तित्वच नसते, मग नातेवाईक, मित्र वगैरे कुठून येतील?
यज् जडं तद् धि नास्त्य् एव सद् एवासत्तयान्वितम् । ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वमन्तृत्वानाम् असम्भवात्
जे जड आहे ते खरं तर अस्तित्वातच नाही; फक्त सत्यच अस्तित्वात असतं, पण त्यासोबत असत्यही असतं, कारण जड वस्तूंमध्ये ज्ञान, करणं, अनुभव घेणं आणि शिकवणं या गोष्टी अशक्य आहेत.
प्रत्यक्चेतनरूपं चेत् त्वं तद् आत्मैव ते वपुः । भावाभावमयी चित्त सत्ता ते केव दुःखदा
जर तुझं स्वरूप अंतरात्म्याचं असेल, तर तुझं खरं रूप म्हणजे आत्माच आहे. मन हे अस्तित्व आणि नास्तित्व यांचं मिश्रण आहे, मग ते तुला दुःख कसं देऊ शकतं?
ये वा कर्तृत्वभोक्तृत्वे मिथ्यैवाधिगते त्वया । मया ते हि प्रमार्ज्येते शृणु युक्त्या कथं शठ
तू जे कर्तेपणा आणि भोक्तेपणाचे चुकीचे समज घेतलेस, ते मी आता तुझ्या मनातून काढून टाकतो—हे ऐक, योग्य कारणासह सांगतो.
स्वयं तावद् भवान् एष जडो नास्त्य् अत्र संशयः । जडस्य कीदृक् कर्तृत्वं नृत्यन्ति हि कथं शिलाः
तू स्वतः खरंच जड आहेस—यात काहीच शंका नाही. जड वस्तूंना कर्तेपण असूच शकत नाही; दगड कधी नाचू शकतात का?
उपजीव्य चिरं तस्माच् छुद्धं तद्भागम् ऐश्वरम् । जीवसीच्छसि हंसि त्वं प्लवसे यासि वल्गसि
त्या शुद्ध, दिव्य अंशावर बराच काळ जगून, तू इच्छा करतोस, मारतोस, तरंगतोस, जातोस, उडी मारतोस.
क्रियते यत् तु यच्छक्त्या तत् तेनैव कृतं भवेत् । लुनाति दात्रं पुंशक्त्या हन्तैव प्रोच्यते पुमान्
जे काही केलं जातं, ते त्या शक्तीनेच होतं; तिच्यामुळेच ते पूर्ण होतं. चाकू माणसाच्या बळावर कापतो, पण माणसालाच मारणारा म्हणतात.
पीयते यत् तु यच्छक्त्या पीतं तेनैव तद् भवेत् । पात्रेण पीयते पानं पानपस् तूच्यते नरः
जे काही प्यायलं जातं, ते त्या शक्तीनेच प्यायलं जातं; तिच्यामुळेच ते संपतं. भांडे द्रव पितं, पण प्यायलेला माणूसच म्हणतात.
प्रकृत्यैवासि सुजडम् असकृज् ज्ञेन बोध्यसे । तेनात्मैवात्मनात्मानं चिनोतीदं हि नो भवेत्
तुझ्या मूळ स्वभावाने तू जड आहेस, आणि ज्ञानामुळे पुन्हा पुन्हा जागा होतोस; म्हणून आत्मा स्वतःला स्वतः ओळखू शकत नाही.
अनारतं बोधयति त्वाम् आत्मा परमेश्वरः । बोधनीया बुधैर् मूढाः किलावृत्तिशतैर् अपि
परमेश्वरस्वरूप आत्मा तुला नेहमीच जागृत करत असतो. पण ज्यांना अज्ञानाने झाकलं आहे, अशा माणसांना शहाण्यांनी शंभर उपायांनीही जागं करावंच लागतं.
आत्मसत्तैव बोधैकरूपिणी स्फुरतीह हि । तयैव चित्त शब्दार्थान् अङ्गीकृत्य लघु स्थितम्
इथे आत्म्याचं अस्तित्व हाच एकमेव जागृतीचा स्वरूप म्हणून चमकत असतो. त्याच्यामुळेच, मन, तू शब्द आणि त्यांचे अर्थ सहजपणे स्वीकारतोस.
एवं चित्त त्वम् अज्ञानाद् आत्मशक्तेर् उपागतम् । ज्ञाने त्व् अद्यावगलितं तीव्रे हिमम् इवातपे
म्हणून, मना, अज्ञानामुळे तू आत्म्याच्या शक्तीखाली आलास; पण ज्ञानामुळे आज तू प्रखर उन्हात वितळणाऱ्या हिमासारखा नाहीसा झालास.
तस्मान् मृतं त्वं मूढं त्वं नासि त्वं परमार्थतः । तद् एवाहम् इति व्यर्थं मानो मास्त्व् असुखाय ते
म्हणूनच, तू मेलास, तू अज्ञानात आहेस, खऱ्या अर्थाने तुझं अस्तित्वच नाही. 'हे मीच आहे' असा व्यर्थ अभिमान तुझ्या मनात राहू नको, कारण तो तुला दुःख देतो.
असत्याश् चित्तकलना इन्द्रजाललता इव । विज्ञानमात्रम् एवेह ब्राह्मम् अङ्ग विजृम्भते
मनाच्या कल्पना या खोट्या आहेत, जशा जादूगाराच्या मायाजाळातील तंतू असतात. इथे, प्रिय सखा, केवळ शुद्ध चैतन्यच खऱ्या अर्थाने ब्रह्मरूपाने प्रकट होते.
नरामरजगद्रूपैर् ब्राह्मी शक्तिर् उदेत्य् अलम् । सामुद्री कणकल्लोलजालैर् वेलेव वल्गति
देव, मानव आणि जग यांच्या रूपात ती ब्रह्मशक्ती पूर्णपणे प्रकट होते, जशी समुद्रकिनाऱ्यावर सोन्यासारख्या असंख्य लाटा चमकत असतात.
चिन्मयं चिद्भवन् मूढ तत् तस्मात् परमात् पदात् । नित्यम् अव्यतिरिक्तं त्वं किम् अन्यत् परिशोचसि
अरे भोळ्या, तू चैतन्यस्वरूप आहेस, त्या सर्वोच्च अवस्थेतून जन्मलेला आहेस; तू त्यापासून नेहमीच वेगळा नसतोस—मग दुसऱ्या कशासाठी दु:खी होतोस?
सर्वगं सर्वभावस्थं सर्वरूपं हि तत् पदं । तत्प्राप्तौ सर्वम् एवाशु प्राप्तं भवति सर्वदा
ती अवस्था सर्वत्र आहे, सर्व सत्त्वांमध्ये व सर्व रूपांत आहे; ती मिळाल्यावर सर्व काही लगेचच आणि कायमच मिळते.
न त्वम् अस्ति न देहो ऽस्ति ब्रह्मास्तीह महत् स्फुरत् । अहं त्वम् इति निष्ष्यन्दैस् स्फुरत्य् आर्तिर् हि कस्य का
तू नाहीस, हे शरीरही नाही, इथे फक्त महान ब्रह्म तेजाने उजळून निघाले आहे. 'मी' आणि 'तू' या भावना संपल्या की, मग दुःख कोणाचे राहते?
आत्मा चेत् त्वं तद् आत्मैव सर्वगो ऽस्तीह नेतरः । आत्मनो ऽन्यज् जडं त्वं चेत् तत् त्वं नास्त्य् अस्य् अविद्वपुः
जर तू आत्मा असशील, तर इथे सर्वत्र पसरलेला आत्माच आहे, दुसरे काहीच नाही. आणि जर तू आत्म्यापेक्षा वेगळा असशील, तर तू जड आहेस—अशाचा खरा अस्तित्वच नाही.
आत्मैव सर्वं त्रिजगत् तदन्यत् तु नकिञ्चन । तन् नकिञ्चित् त्वम् आत्मान्यद् यदि तत् त्वं नकिञ्चन
संपूर्ण त्रैलोक्य म्हणजे आत्माच आहे; त्याशिवाय काहीच नाही. म्हणून, जर तू आत्मा असशील तर तुझ्यापलीकडे काहीच नाही; आणि जर तू आत्मा नसशील, तर तू काहीच नाहीस.
अहं त्व् इदम् इदं तन् मे इति व्यर्थं किम् ईहसे । असद्वपुः किं स्फुरति शशशृङ्गेण को हतः
'मी हे आहे, हे माझे आहे' असे व्यर्थ का धडपडतोस? ज्या शरीराचा अस्तित्वच नाही, त्यातून काय प्रकट होईल? आणि सशाच्या शिंगाने कोण मारला जाईल?
तृतीया कल्पना नास्ति चिज्जडांशेतरा शठ । छायाहसनयोर् मध्ये तृतीयेवानुरञ्जना
चैतन्य आणि जडपणा यांच्यापलीकडे तिसरी कल्पना नाही, हे चतुर व्यक्ती. जशी सावली आणि सूर्यप्रकाश यांच्या मध्ये तिसरा रंग नसतो, तशीच इथेही तिसरी काही स्थिती नाही.
सत्यावलोकनाज् जाते चित्त्वजाड्यदृशोः क्षये । सम्पद्यते यत् तत् त्व् अज्ञ स्वसंवेदनमात्रकम्
खऱ्या समजुतीने मन आणि जडपणाची जाणीव नाहीशी झाली की, अज्ञानी माणसा, उरते फक्त स्वतःची निर्मळ जाणीव.
तेन मूढ न कर्तृ त्वं न भोक्तृ त्वं न चाप्य् असि । तद् एवासि परं ब्रह्म त्यज मौर्ख्यं भवात्मकम्
म्हणून, अज्ञानाने भरलेल्या माणसा, तू कर्ता नाहीस, भोगता नाहीस, किंवा दुसरे काहीही नाहीस. तू तेच परम ब्रह्म आहेस. या जन्ममरणाच्या मूर्खपणाचा त्याग कर.