एवं हि चित्तं नास्त्य् एव ब्रह्मैवास्ति ततात्मकम् । पदार्थभावनाश् चित्रास् तेनासत्या मयोज्झिताः
म्हणून खरंतर मन अस्तित्वातच नाही; फक्त ब्रह्मच आहे, आणि त्याचं स्वरूप तसंच आहे. वस्तूंबद्दलच्या कल्पना या खोट्या आहेत आणि मी त्या सोडून दिल्या आहेत.
जातो ऽस्मि शान्तसन्देहस् स्थितो ऽस्मि विगतज्वरः । यथा तिष्ठामि तिष्ठामि तथैव विगतैषणम्
आता मी शांतीत, शंका नसलेला जन्मलो आहे; मी स्थिर आहे, तापमुक्त आहे; जसा आहे तसाच आहे, इच्छा पूर्णपणे संपल्या आहेत.
चित्ताभावे परिक्षीणा बलात् तृष्णादयो गुणाः । आलोकोपरमे चित्रा वर्णाख्या इव संविदः
मन नसताना, तृष्णा आणि इतर गुण आपोआपच संपतात; जसं जाणीव थांबली की, विविध रंग आणि त्यांची नावेही नाहीशी होतात.
मृतं चित्तं गतास् तृष्णाः प्रक्षीणं मोहपञ्जरम् । निरहङ्कारता जाता जगत्य् अस्मि प्रबुद्धवान्
माझं मन शांत झालं आहे, इच्छा पूर्णपणे संपल्या आहेत, भ्रमाचं जाळं तुटलं आहे. आता अहंकार नाहीसा झाला आहे — अशा जागरूक अवस्थेत मी या जगात आहे.
एकम् एव जगच् छान्तं नानात्वं न सद् इत्य् अपि । किम् अन्यद् विमृशाम्य् अन्तः कथयैवालम् एतया
हे जग एकच आहे आणि शांत आहे; इथे कोणतीही वेगळेपणाची भावना नाही, अगदी अस्तित्वसुद्धा नाही. आतमध्ये मी अजून काय विचार करावा? पुरे झालं, एवढंच पुरेसं आहे.
निराभासम् अनाद्यन्तं पदं पावनम् आगतः । सोम्यस् सर्वगतस् सूक्ष्मस् स्थित आत्मास्मि शाश्वतः
मी त्या निर्मळ अवस्थेत पोहोचलो आहे, जिथे कोणताही भास नाही, सुरुवात किंवा शेवट नाही. मी कोमल, सर्वत्र व्यापणारा, सूक्ष्म आणि शाश्वत आत्मा म्हणून स्थिर आहे.
यद् अस्ति यच् च नास्तीह चित्ताद्य् आत्माद्य् अवस्तु वा । तत् खाद् अच्छतरं शान्तम् अनन्ताग्राह्यम् आततम्
इथे जे काही आहे किंवा नाही, मन, आत्मा किंवा काहीही असत्य — हे सर्व आकाशाहूनही सूक्ष्म, शांत, अनंत, कोणाच्याही आवाक्याबाहेर आणि सर्वत्र पसरलेलं आहे.
चित्तं भवतु वा मान्तर् नियतां स्मृतिम् एतु वा । को विचारणयार्थो मे निरंशस्योदितात्मनः
माझ्या अखंड स्वरूपाचा अनुभव झाला असताना, मन उठो वा न उठो, आठवण येवो वा येवो नये—मला आता कसलीच चौकशी करण्याची गरज उरलेली नाही.
विचारकारको मौर्ख्याद् अहम् आसम् इति स्थितिः । विचारेणामिताकारः क्वाधुनाहं विचारकः
‘मी विचार करणारा आहे’ ही भावना अज्ञानामुळे आली होती; आता विचाराने माझे स्वरूप अमर्याद झाले आहे—मग आता ‘मी विचार करणारा’ कुठे राहिलो?
मृते ऽपि मनसीयं मे विकल्पश्रीर् निरर्थका । मनोवेतालवृत्त्यर्थं किमर्थम् उपजायते
मन संपले असतानाही, या निरर्थक कल्पना माझ्यात उठतात; या मनाच्या लहरी काय कारणासाठी येतात, हेच कळत नाही.
तद् इमां प्रजहाम्य् अन्तर् विकल्पकलनाम् अलम् । निर्णीयोम् इति शान्तात्मा तिष्ठाम्य् आत्मनि मौनवान्
म्हणून मी आतून सगळ्या कल्पनांचा त्याग करतो—आता पुरे झाले; शांत मनाने आणि ठामपणे, मी स्वतःमध्ये निवांत आणि मौन राहतो.
अश्नन् गच्छन् स्वपंस् तिष्ठन्न् इति राघव चेतसा । सर्वत्र प्रज्ञया तज्ज्ञः प्रत्यहं प्रविचारयेत्
राघव, खाणं, चालणं, झोपणं किंवा उभं राहणं असो, जो ज्ञानी आहे त्याने या सर्व कृतींमध्ये नेहमी जागरूकतेने विचार करावा.
प्रविचार्य स्वसंस्थेन स्वस्थेन स्वेन चेतसा । तिष्ठन्ति विगतोद्वेगं सन्तः प्रकृतकर्मसु
स्वतःच्या स्थिर आणि शांत मनाने विचार करून, ज्ञानी लोक साध्या कामांमध्ये असतानाही कधीही अस्वस्थ होत नाहीत.
विगतमानमदा मुदिताशयाश् शरदुपोढशशाङ्कसमत्विषः । प्रकृतसंव्यवहारविहारिणस् त्व् इह सुखं विहरन्ति महाधियः
ज्यांच्या मनात अभिमान किंवा गर्व नाही, जे आनंदी वृत्तीने वागतात, ज्यांचा तेज शरद ऋतूच्या चंद्रासारखा आहे, असे मोठ्या मनाचे लोक या जगात साध्या व्यवहारातही आनंदाने वावरतात.
विचार एवं विदुषा संवर्तेन कृतः पुरा । कथितो मम विन्ध्याद्रौ तेनैव विदितात्मना
असा विचार पूर्वी विद्या प्राप्त संवर्त ऋषींनी विंध्य पर्वतावर केला होता, आणि मी तोच अनुभव सांगितला आहे.
एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य विचारपरया धिया । संसारसागराद् अस्मात् तारतम्येन सन्तर
ही दृष्टी मनाशी घट्ट धरून, विचार करण्याच्या एकाग्र बुद्धीने, या संसाराच्या महासागरातून हळूहळू पार जा.
अथेमाम् अपरां राम शृणु दृष्टिं पदप्रदाम् । मुनिना वीतहव्येन यथा स्थितम् अशङ्कितम्
राम, आता मुक्तीकडे नेणारी दुसरी एक दृष्टी ऐक. ती महर्षी वीतहव्य यांनी निर्भयपणे कशी स्वीकारली होती, ते सांगतो.
वीतहव्यो महातेजा बभ्रामाभ्राम्बरः पुरा । विन्ध्यशैलदरीर् दीर्घा रविर् मेरुदरीर् इव
महातेजस्वी वीतहव्य एकदा आकाशात ढगासारखा भटकत होते. ते विंध्य पर्वताच्या लांब गुंफांमधून सूर्य जसा मेरूच्या गुंफांतून जातो, तशी वाटचाल करत होते.
अस्मात् क्रियाक्रमाद् घोरात् संसारभ्रमदायिनः । आधिव्याधिमयाकारात् कालेनोद्वेगम् आययौ
या भयंकर कृतींच्या मालिकेमुळे, जी संसारात भटकंती घडवते आणि दुःख व आजारांनी भरलेली आहे, त्यांना काळानुसार मनात अस्वस्थता निर्माण झाली.
निर्विकल्पसमाध्यंशलभ्योदारपदेच्छया । सञ्जहार जराजीर्णस् स्वां व्यापारपरम्पराम्
निर्विकल्प समाधीच्या थोड्या अनुभवाची उदात्त इच्छा मनात ठेवून, त्या वृद्ध आणि थकलेल्या माणसाने आपले नेहमीचे सगळे व्यवहार सोडून दिले.
विवेश रम्भारचितं निजं पर्णोटजान्तरम् । चूतगौरं ससौगन्ध्यम् अलिर् नीलम् इवोत्पलम्
तो आपल्या राम्भेने तयार केलेल्या पर्णकुटीत गेला, जी आंब्याच्या फुलासारखी फिकट आणि सुगंधी होती, जणू काही मधमाशी निळ्या कमळात शिरते तसा.
तत्रासने समे शुद्धे स्वास्तीर्णहरिणाजिने । विशश्रामाचले शान्ते वान्तवर्ष इवाम्बुदः
तेथे, स्वच्छ आणि सम आसनावर, हरिणाच्या कातडीवर बसून, तो शांत डोंगरावर विश्रांती घेत होता, जणू काही पाऊस पडून गेल्यावर ढग शांतपणे थांबतो तसा.
बद्धपद्मासनः कृत्वा पार्ष्ण्योर् अधि कराञ्जलिम् । शृङ्गिवच् छान्तचलनम् अतिष्ठद् दृढकन्धरम्
त्याने पद्मासन घट्ट बसवले, हातांची अंजळी टाचांवर ठेवली, मान ताठ आणि शरीर स्थिर करून, तो शृंगासारखा हलचाल न करता बसून राहिला.
सञ्जहारालम् आलोकं दिग्विकीर्णं शनैश् शनैः । विशन् मेरुदरीं सायं भानुर् भासाम् इवोत्करम्
सूर्य जसा संध्याकाळी आपली किरणं हळूहळू गोळा करून पर्वताच्या गुहेत शिरतो, तसंच त्याने सर्व दिशांना पसरलेला तेज हळूहळू मागे घेतला.
बाह्यान् आभ्यन्तरांश् चैव स्पर्शान् परिहरन् क्रमात् । इदम् आकलयाम् आस मनसा विगतैनसा
त्याने बाहेरचे आणि आतले असे सर्व स्पर्श एकामागून एक बाजूला ठेवले आणि निर्मळ मनाने असं विचार केला.
अहो नु चञ्चलम् इदं प्रत्याहृतम् अपि क्षणात् । न मनस् स्थैर्यम् आयाति तरङ्गप्रौढपर्णवत्
अरे, हे मन किती चंचल आहे! एक क्षण जरी मागे घेतलं तरी ते स्थिर राहत नाही, जणू प्रचंड लाटांवर हेलकावत असलेलं पान.
चक्षुरादिभिर् उद्दामै रूपैर् आहितसम्भ्रमैः । अजस्रम् उत्फलत्य् एव वीटेव तलताडिता
डोळे वगैरे इंद्रियांना दिसणाऱ्या तीव्र रूपांनी आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या अस्वस्थतेमुळे हे मन नेहमीच उड्या मारत राहतं, जणू सुपारीचं पान जमिनीवर आपटल्यावर उडतं तसं.
त्यजद् एवाशु गृह्णाति वृत्तीर् इन्द्रियवर्धिताः । यस्मान् निवार्यते तस्मिन् प्रोन्मत्त इव धावति
इंद्रियांनी वाढलेल्या सवयी मन लगेच सोडते आणि पुन्हा पकडते; ज्या गोष्टीपासून थांबवले, तिकडे वेड्यासारखे धावते.
घटात् पटम् उपायाति पटाच् छकटम् उत्कटम् । चित्तम् अर्थेषु चरति पादपेष्व् इव मर्कतः
मडके सोडून मन कापडाकडे जाते, कापडातून जड गाडीकडे वळते; मन वस्तूंमध्ये झाडांवरून उडणाऱ्या माकडासारखे भटकते.
पञ्चद्वाराणि मनसश् चक्षुरादीन्य् अमून्य् अलम् । दग्धेन्द्रियाभिधानानि तावद् आलोकयाम्य् अहम्
मनाची पाच दारे म्हणजे डोळे वगैरे इंद्रियेच; ही जणू जळून गेलेली इंद्रिये आहेत, मी सध्या त्यांच्याकडे पाहतो.