नयने रूपनिर्मग्ने क्षोभः क इव देहिनः । गर्दभे पल्वलोन्मग्ने कैव सेनापतेः क्षतिः
डोळे जेव्हा रूपांमध्ये गुंततात, तेव्हा देहधारकाला काय त्रास होतो? जसं एखादा गाढव चिखलात अडकला, तरी सेनापतीला त्याचं काय नुकसान?
रूपकर्दमम् एतन् मानय नास्वादयाधम । नश्यत्य् एतन् निमेषेण भवन्तम् अपि हिंसति
ही जी रूपांची चिखलासारखी स्थिती आहे, तिचा आदर ठेव, पण तिला चाखू नकोस, हे श्रेष्ठा. कारण ती क्षणात नष्ट होते आणि तुलाही त्रास देते.
येनैव सख्यं क्रियते य एवाभ्यनुगम्यते । तदीयैः कर्मभिः क्षिप्रं प्राज्ञश् शूरो ऽपि बध्यते
जो काही माणूस मैत्री करतो किंवा मागे लागतो, त्याच्या त्या वर्तनामुळे, अगदी ज्ञानी आणि धाडसी माणूसही लगेच अडकतो.
उत्पन्नध्वंसि सम्पातमात्रहृद्यम् असन्मयम् । रूपम् आश्रय मा नेत्र विनाशायाविनाशिने
हे डोळ्या, जी रूपे क्षणभरच आनंद देतात, निर्माण होतात आणि लगेच नाहीशी होतात, खरी नाहीत, त्यावर विसंबू नकोस. ती नाशाकडे नेतात, शाश्वताकडे नाही.
साक्षिवत् त्वं स्थितं नेत्र रूपं आत्मनि तिष्ठति । आलोकः कालवशतस् त्वम् एकः किं प्रतप्यसे
जणू डोळ्यांनी पाहिल्यासारखे रूप मनात टिकते. तू एकटा प्रकाश आहेस, काळाच्या प्रवाहाला धरून आहेस, मग कशासाठी दुःखी होतोस?
सलिलस्पन्दवद् दृष्टिः पिञ्छिकेवाम्बरोत्थिता । स्वजातिबन्धात् स्फुरति तव चित्त किम् आगतम्
पाण्यात लाटा उठतात किंवा पाण्याचे तुषार आकाशात उडतात, तसंच तुझं मनही आपल्या जातीशीच हलतंय. त्यात नेमकं काय आलंय?
स्वल्पाम्भसीव शफरे चित्ते स्फुरणधर्मिणि । स्वयं स्फुरत्य् अहङ्कार त्वम् अयं प्रोत्थितः कुतः
जसं थोड्या पाण्यात मासा हलतो, तसं नेहमीच चंचल असलेल्या मनात 'मी'पण आपोआप उगवतं. हे 'मी आहे' कुठून आलं?
आलोकरूपयोर् नित्यं जडयोस् स्फुरतोर् मिथः । आधाराधेययोश् चित्त व्यर्थम् आकुलता तव
रूप आणि प्रकाश, हे दोन्ही नेहमी बदलणारे आणि जड आहेत; आधार आणि आधारलेले यातही तुझं मन अस्वस्थ होतं, पण हे सगळं व्यर्थ आहे.
रूपालोकमनस्काराः परस्परम् असङ्गिनः । संसक्ता इव लक्ष्यन्ते वदनादर्शबिम्बवत्
रूप, प्रकाश आणि मनाचे ठसे हे एकमेकांशी जोडलेले वाटतात, पण खरं तर ते वेगळेच असतात—जसं आरशात दिसणारं चेहर्याचं प्रतिबिंब.
अज्ञानजन्तुना ह्य् एते श्लिष्टा जाता निरन्तराः । अज्ञाने ज्ञानगलिते पृथक् तिष्ठन्त्य् असन्मयाः
अज्ञानामुळे हे सगळे घटक एकमेकांशी घट्ट जोडले गेले आहेत आणि एकसारखे भासतात; पण जेव्हा ज्ञानामुळे अज्ञान नाहीसे होते, तेव्हा हे वेगळे दिसतात आणि खरे नसल्याचे कळते.
मनःकलनया ह्य् एते सुसम्बद्धाः परस्परम् । रूपालोकमनस्कारा दारूणि जतुना यथा
मनाच्या कल्पनेमुळे रूप, दृश्य आणि मनाचे संस्कार हे एकमेकांशी घट्ट बांधलेले असतात, जसे लाकडाचे तुकडे राळे लावून जोडले जातात.
स्वमनोमनने तन्तौ मनोऽभ्यासेन यत्नतः । विचाराच् छेदम् आयाते छिन्नैवाज्ञानभावना
आपल्या मनाच्या विचारांची दोरी सातत्याने सराव आणि खोल विचाराने कापली गेली, की अज्ञानातून निर्माण झालेली कल्पना पूर्णपणे तुटते.
अज्ञानसङ्क्षयात् क्षीणे मनस्य् एते पुनर् मिथः । रूपालोकमनस्कारास् सङ्घटन्ते न केचन
जेव्हा अज्ञानाचा नाश होतो आणि मन निर्मळ होते, तेव्हा रूप, दृश्य आणि मनाचे संस्कार हे एकत्र येत नाहीत.
सर्वेषां चित्तम् एवान्तर् इन्द्रियाणां प्रबोधकम् । तद् एव तस्माद् उच्छेद्यं पिशाच इव मन्दिरात्
सर्व इंद्रियांमध्ये जागरूकता निर्माण करणारे मनच आहे. म्हणूनच, ते मंदिरातून भूत काढावं तसं, मनाचं पूर्णपणे उच्चाटन करावं.
चित्त वल्गसि मिथ्यैव दृष्टो ऽन्तो भवतो मया । आद्यन्तेषु सुतुच्छस् त्वं वर्तमाने ऽपि न ह्य् असि
अरे मन, तू उगाच उड्या मारतोस; तुझा शेवट मी पाहिलाय. सुरुवातीला आणि शेवटी तू अगदी रिकामाच आहेस, आणि आत्ताही प्रत्यक्षात तुझं अस्तित्व नाहीच.
मुधा पञ्चभिर् आकारैः किम् अन्तः परिवल्गसि । यस् त्वां त्व् आम् इति जानाति तस्यैतत् परिवल्ग्यते
हे मन, तू उगाच पाच रूपांत आत उड्या का मारतोस? जो तुला 'तू' आणि 'मी' असं ओळखतो, त्यालाच हे उड्या मारणं वाटतं.
त्वद्वल्गनं मे कुमनो न मनाग् अपि तुष्टये । मायानरस्पन्द इव व्यर्थं वृत्तिषु दह्यसे
अरे वाईट मन, तुझ्या या उड्या मला क्षणभरही समाधान देत नाहीत; जशी माया असलेल्या माणसाची हालचाल व्यर्थ असते, तसंच तूही तुझ्या कृतींमध्ये व्यर्थ जळतोस.
तिष्ठ वा गच्छ वा चित्त नासि मे शठ जीवसि । प्रकृत्यासि मृतं नित्यं विचारात् सुमृतं स्थितम्
मना, तू थांब किंवा जा, मला काही फरक पडत नाही; तू माझ्यासाठी जिवंत नाहीस, कपटी आहेस. तुझं मूळ स्वरूप कायमच मृतच आहे, आणि विवेकाच्या जोरावर तू खरंच पूर्णपणे नष्ट झालेला आहेस.
निस्तत्त्वं त्वं जडं भ्रातश् शठ नित्यमृताकृते । मूढ एव त्वयाज्ञेन वञ्च्यते न विचारवान्
तू निरर्थक आहेस, जड आहेस, बंधू, कपटी आहेस, नेहमी मृतासारखाच दिसतोस; मूर्ख माणसांनाच तुझ्या फसवणुकीला बळी पडावं लागतं, विवेकी माणसाला नाही.
वयम् आज्ञातवन्तस् त्वां मौर्ख्येणानुसृतं भवेत् । मृतम् अस्माकम् अद्यासि दीपानां तिमिरं यथा
आम्ही तुला ओळखलं आहे; अज्ञानामुळेच तू टिकून राहतोस. आजपासून तू आमच्यासाठी मृत आहेस, जसं दिव्यांसाठी अंधार संपतो.
शठेन भवता दीर्घं कालं देहगृहं मम । उपरुद्धम् अभूत् पूर्वं साधुसंसर्गवर्जितम्
कपटी मन, तुझ्यामुळे माझं हे देहरूपाचं घर खूप काळ अडवलं गेलं, कारण त्यात सत्पुरुषांचा संग नव्हता.
जडे प्रेतसमाकारे गते त्वयि मनश्शठे । सर्वसज्जनसंसेव्यं इदं देहगृहं स्थितम्
हे कपटी मन, जेव्हा तू अगदी जड आणि प्रेतासारखं होतं, तेव्हा हे शरीराचं घर सर्व सज्जनांच्या सेवेसाठी उरून राहतं.
पूर्वम् एवासि नास्य् एव सम्प्रत्य् अपि जडं शठम् । न भविष्यसि चेदानीं किं वेताल न लज्जसे
तू कधीच या शरीराचा खरा नव्हतास, आणि आत्ताही नाहीस; जड आणि कपटी आहेस. आता तरी थांबणार नाहीस का, वेताळा? तुला लाज वाटत नाही का?
सह तृष्णापिशाचीभिस् सह कोपादिगुह्यकैः । निर्गच्छ चित्तवेताल शरीरसदनान् मम
माझ्या शरीराच्या घरातून, मनाच्या वेताळा, तृष्णेच्या पिशाच्चांसोबत आणि रागादी गुह्यकांसोबत बाहेर पड.
दिष्ट्या विवेकमन्त्रेण निर्गतो देहमन्दिरात् । प्रमत्तचित्तवेतालः कुवृकः कन्दराद् इव
सुदैवाने, विवेकाच्या मंत्रामुळे, बेफिकीर मनाचा वेताळ शरीराच्या मंदिरातून निघून गेला, जसा एखादा वाईट वाघ गुहेतून बाहेर पडतो.
अहो नु चित्रं सुमहज् जडेन क्षणभङ्गिना । मनश्शठेन सर्वो ऽयं नीतो विवशतां जनः
अगदी आश्चर्यकारक आणि मोठं आहे! या जड, क्षणभर टिकणाऱ्या, कपटी मनामुळे सगळे लोक अगदी असहाय्य झाले आहेत.
कस् ते पराक्रमः किं ते बलं कस् ते समाश्रयः । यदि वल्गसि माम् एव जनतां बाधसे तथा
तुझं सामर्थ्य काय, तुझी ताकद काय, आणि तुझा आधार कोणता? जर तू माझ्यावर तुटून पडतोस, तर इतर लोकांनाही तसंच त्रास देतोस.
शठात्मैवासि न मया दीनचित्तक मार्यसे । मृतम् इत्य् अवबुद्धं त्वम् अद्य केवलम् अज्ञ हे
तू फक्त कपटी मनच आहेस, मी तुला जिंकू शकलो नाही, हे दु:खी मन; आज मला कळलं की, अज्ञानी, तू आता मेला आहेस.
एतावन्तम् अहं कालं त्वां ज्ञात्वा जीवदास्थितम् । क्लिष्टः प्रभूतभङ्गासु चिरं संसृतिरात्रिषु
एवढ्या काळापासून मी तुला जिवंत आहेस असं समजत होतो; या जन्ममरणाच्या रात्रींमध्ये मी खूप त्रास सहन केला, वारंवार तुटक अनुभवले.
चित्तं मृतं हि नास्तीह त्व् इत्य् अद्यावगतं मया । तेन त्वदाशां सन्त्यज्य तिष्ठाम्य् आत्मनि केवलः
आज मला खरेच उमगले आहे की, मन हे येथे मरण पावलेले नाहीच; म्हणून मी त्याच्यावरील आशा सोडून, फक्त स्वतःमध्येच स्थिर राहतो.