सम्यगालोकिते रूपे काष्ठपाषाणवाससाम् । मनाग् अपि न भेदो ऽस्ति क्वापि सङ्कल्पनोन्मुखः
लाकूड, दगड आणि कापड यांच्या रूपाकडे नीट पाहिलं, तर कुठेही किंचितही फरक दिसत नाही; तो फक्त आपल्या कल्पनेमुळेच वाटतो.
आदाव् अन्ते च संशान्तं स्वरूपम् अविनाशि यत् । वस्तूनाम् आत्मनश् चैव तन्मयो भव राघव
सर्व गोष्टींच्या आरंभी आणि शेवटी, जे स्वरूप शांत आणि नाशरहित आहे, तेच सर्व वस्तूंचं आणि आत्म्याचं खऱ्या अर्थाने स्वरूप आहे. हेच स्वरूप तू स्वीकार, हे राघव.
द्वैताद्वैतसमुद्भूतैर् जरामरणविभ्रमैः । स्फुरत्य् आत्मभिर् आत्मैव चित्रैर् अम्ब्व् इव वीचिभिः
द्वैत आणि अद्वैत या संकल्पनांमधून निर्माण होणाऱ्या जन्म-मरणाच्या भ्रांत्यांमुळे, आत्माच विविध रूपांनी प्रकटतो; जसं पाण्याच्या लाटांमधून तेच पाणी वेगवेगळ्या रूपात दिसतं.
शुद्धम् आत्मानम् आलम्ब्य नित्यम् अन्तस्स्थया धिया । यस् स्थितस् तं क आत्मेशं भोगो वञ्चयितुं क्षमः
जो नेहमीच अंतःकरणातील शुद्ध आत्म्यावर आधार ठेवतो आणि ज्याची समज पक्की आहे, अशा आत्म्याच्या स्वामीला भोगांनी फसवणं कोणाच्या तरी शक्तीचं काम नाही.
कृतस्फारविचारस्य मनो भोगादयो ऽरयः । मनाग् अपि न भिन्दन्ति शैलं मन्दानिला इव
ज्याचं विचारविश्व मोठं आणि खोल आहे, त्याच्यासाठी भोग वगैरे गोष्टी शत्रूच ठरतात; त्या त्याला जराही हलवू शकत नाहीत, जसं सौम्य वारे डोंगर हलवत नाहीत.
अविचारिणम् अज्ञानं मूढम् आशापरायणम् । निगिरन्तीह दुःखानि बका मत्स्यम् इवाजलम्
जो विचार करत नाही, अज्ञानात आणि भ्रमात आहे, ज्याचं मन नेहमीच इच्छांमध्ये गुंतलेलं आहे, त्याला या जगात दुःखं गिळून टाकतात, जसं बगळा पाण्यातील मासा गिळतो.
जगद् आत्मैव सकलम् अविद्या नास्ति कुत्रचित् । इति दृष्टिम् अवष्टभ्य सम्यग्रूपां स्थिरो भव
हे सर्व जग म्हणजे आत्माच आहे; अज्ञान कुठेच नाही. अशी स्पष्ट दृष्टी मनाशी घट्ट धरून, आपल्या खरी ओळखीमध्ये स्थिर राहा.
नानात्वम् अस्ति कलनासु न वस्तुतो ऽन्तर् नानाविधासु सरसीषु जलाद् इवान्यत् । इत्य् एकनिश्चयमयः पुरुषो विमुक्त इत्य् उच्यते समवलोकितसम्यगर्थः
विविधता ही फक्त कल्पनांमध्ये असते, प्रत्यक्षात नाही — जशी वेगवेगळ्या तळ्यांमधलं पाणी वेगळं नसतं. जो माणूस या गोष्टीत ठाम आहे, आणि सगळ्या गोष्टी जशा आहेत तशाच पाहतो, त्याला मुक्त म्हणतात.
इदम् अन्तः कलयतो भोगान् प्रति विवेकिनः । पुरस्स्थितान् अपि सदा स्पृहैवाङ्ग न जायते
अहो प्रिय, ज्याच्या मनात हे सुख उपभोग फक्त कल्पना आहेत असं स्पष्टपणे दिसतं, त्याच्या पुढ्यात कितीही सुखं आली तरी त्याला त्यांची इच्छा कधीच होत नाही.
चक्षुर् आलोकनायैव जीवस् तु सुखदुःखयोः । भारायैव बलीवर्दो भोक्ता द्रव्यस्य नायकः
डोळे फक्त पाहण्यासाठी असतात; जीवाला सुखदुःख अनुभवायला मिळतं; बैल ओझं वाहतो; पण जो उपभोग घेतो, तो वस्तूंचा खरा मालक नसतो.
नयने रूपनिर्मग्ने क्षोभः क इव देहिनः । गर्दभे पल्वलोन्मग्ने कैव सेनापतेः क्षतिः
डोळे जेव्हा रूपांमध्ये गुंततात, तेव्हा देहधारकाला काय त्रास होतो? जसं एखादा गाढव चिखलात अडकला, तरी सेनापतीला त्याचं काय नुकसान?
रूपकर्दमम् एतन् मानय नास्वादयाधम । नश्यत्य् एतन् निमेषेण भवन्तम् अपि हिंसति
ही जी रूपांची चिखलासारखी स्थिती आहे, तिचा आदर ठेव, पण तिला चाखू नकोस, हे श्रेष्ठा. कारण ती क्षणात नष्ट होते आणि तुलाही त्रास देते.
येनैव सख्यं क्रियते य एवाभ्यनुगम्यते । तदीयैः कर्मभिः क्षिप्रं प्राज्ञश् शूरो ऽपि बध्यते
जो काही माणूस मैत्री करतो किंवा मागे लागतो, त्याच्या त्या वर्तनामुळे, अगदी ज्ञानी आणि धाडसी माणूसही लगेच अडकतो.
उत्पन्नध्वंसि सम्पातमात्रहृद्यम् असन्मयम् । रूपम् आश्रय मा नेत्र विनाशायाविनाशिने
हे डोळ्या, जी रूपे क्षणभरच आनंद देतात, निर्माण होतात आणि लगेच नाहीशी होतात, खरी नाहीत, त्यावर विसंबू नकोस. ती नाशाकडे नेतात, शाश्वताकडे नाही.
साक्षिवत् त्वं स्थितं नेत्र रूपं आत्मनि तिष्ठति । आलोकः कालवशतस् त्वम् एकः किं प्रतप्यसे
जणू डोळ्यांनी पाहिल्यासारखे रूप मनात टिकते. तू एकटा प्रकाश आहेस, काळाच्या प्रवाहाला धरून आहेस, मग कशासाठी दुःखी होतोस?
सलिलस्पन्दवद् दृष्टिः पिञ्छिकेवाम्बरोत्थिता । स्वजातिबन्धात् स्फुरति तव चित्त किम् आगतम्
पाण्यात लाटा उठतात किंवा पाण्याचे तुषार आकाशात उडतात, तसंच तुझं मनही आपल्या जातीशीच हलतंय. त्यात नेमकं काय आलंय?
स्वल्पाम्भसीव शफरे चित्ते स्फुरणधर्मिणि । स्वयं स्फुरत्य् अहङ्कार त्वम् अयं प्रोत्थितः कुतः
जसं थोड्या पाण्यात मासा हलतो, तसं नेहमीच चंचल असलेल्या मनात 'मी'पण आपोआप उगवतं. हे 'मी आहे' कुठून आलं?
आलोकरूपयोर् नित्यं जडयोस् स्फुरतोर् मिथः । आधाराधेययोश् चित्त व्यर्थम् आकुलता तव
रूप आणि प्रकाश, हे दोन्ही नेहमी बदलणारे आणि जड आहेत; आधार आणि आधारलेले यातही तुझं मन अस्वस्थ होतं, पण हे सगळं व्यर्थ आहे.
रूपालोकमनस्काराः परस्परम् असङ्गिनः । संसक्ता इव लक्ष्यन्ते वदनादर्शबिम्बवत्
रूप, प्रकाश आणि मनाचे ठसे हे एकमेकांशी जोडलेले वाटतात, पण खरं तर ते वेगळेच असतात—जसं आरशात दिसणारं चेहर्याचं प्रतिबिंब.
अज्ञानजन्तुना ह्य् एते श्लिष्टा जाता निरन्तराः । अज्ञाने ज्ञानगलिते पृथक् तिष्ठन्त्य् असन्मयाः
अज्ञानामुळे हे सगळे घटक एकमेकांशी घट्ट जोडले गेले आहेत आणि एकसारखे भासतात; पण जेव्हा ज्ञानामुळे अज्ञान नाहीसे होते, तेव्हा हे वेगळे दिसतात आणि खरे नसल्याचे कळते.
मनःकलनया ह्य् एते सुसम्बद्धाः परस्परम् । रूपालोकमनस्कारा दारूणि जतुना यथा
मनाच्या कल्पनेमुळे रूप, दृश्य आणि मनाचे संस्कार हे एकमेकांशी घट्ट बांधलेले असतात, जसे लाकडाचे तुकडे राळे लावून जोडले जातात.
स्वमनोमनने तन्तौ मनोऽभ्यासेन यत्नतः । विचाराच् छेदम् आयाते छिन्नैवाज्ञानभावना
आपल्या मनाच्या विचारांची दोरी सातत्याने सराव आणि खोल विचाराने कापली गेली, की अज्ञानातून निर्माण झालेली कल्पना पूर्णपणे तुटते.
अज्ञानसङ्क्षयात् क्षीणे मनस्य् एते पुनर् मिथः । रूपालोकमनस्कारास् सङ्घटन्ते न केचन
जेव्हा अज्ञानाचा नाश होतो आणि मन निर्मळ होते, तेव्हा रूप, दृश्य आणि मनाचे संस्कार हे एकत्र येत नाहीत.
सर्वेषां चित्तम् एवान्तर् इन्द्रियाणां प्रबोधकम् । तद् एव तस्माद् उच्छेद्यं पिशाच इव मन्दिरात्
सर्व इंद्रियांमध्ये जागरूकता निर्माण करणारे मनच आहे. म्हणूनच, ते मंदिरातून भूत काढावं तसं, मनाचं पूर्णपणे उच्चाटन करावं.
चित्त वल्गसि मिथ्यैव दृष्टो ऽन्तो भवतो मया । आद्यन्तेषु सुतुच्छस् त्वं वर्तमाने ऽपि न ह्य् असि
अरे मन, तू उगाच उड्या मारतोस; तुझा शेवट मी पाहिलाय. सुरुवातीला आणि शेवटी तू अगदी रिकामाच आहेस, आणि आत्ताही प्रत्यक्षात तुझं अस्तित्व नाहीच.
मुधा पञ्चभिर् आकारैः किम् अन्तः परिवल्गसि । यस् त्वां त्व् आम् इति जानाति तस्यैतत् परिवल्ग्यते
हे मन, तू उगाच पाच रूपांत आत उड्या का मारतोस? जो तुला 'तू' आणि 'मी' असं ओळखतो, त्यालाच हे उड्या मारणं वाटतं.
त्वद्वल्गनं मे कुमनो न मनाग् अपि तुष्टये । मायानरस्पन्द इव व्यर्थं वृत्तिषु दह्यसे
अरे वाईट मन, तुझ्या या उड्या मला क्षणभरही समाधान देत नाहीत; जशी माया असलेल्या माणसाची हालचाल व्यर्थ असते, तसंच तूही तुझ्या कृतींमध्ये व्यर्थ जळतोस.
तिष्ठ वा गच्छ वा चित्त नासि मे शठ जीवसि । प्रकृत्यासि मृतं नित्यं विचारात् सुमृतं स्थितम्
मना, तू थांब किंवा जा, मला काही फरक पडत नाही; तू माझ्यासाठी जिवंत नाहीस, कपटी आहेस. तुझं मूळ स्वरूप कायमच मृतच आहे, आणि विवेकाच्या जोरावर तू खरंच पूर्णपणे नष्ट झालेला आहेस.
निस्तत्त्वं त्वं जडं भ्रातश् शठ नित्यमृताकृते । मूढ एव त्वयाज्ञेन वञ्च्यते न विचारवान्
तू निरर्थक आहेस, जड आहेस, बंधू, कपटी आहेस, नेहमी मृतासारखाच दिसतोस; मूर्ख माणसांनाच तुझ्या फसवणुकीला बळी पडावं लागतं, विवेकी माणसाला नाही.
वयम् आज्ञातवन्तस् त्वां मौर्ख्येणानुसृतं भवेत् । मृतम् अस्माकम् अद्यासि दीपानां तिमिरं यथा
आम्ही तुला ओळखलं आहे; अज्ञानामुळेच तू टिकून राहतोस. आजपासून तू आमच्यासाठी मृत आहेस, जसं दिव्यांसाठी अंधार संपतो.