यथा शौक्ल्यहिमे राम तिलतैललवौ यथा । यथा कुसुमसौगन्ध्ये तथौष्ण्यदहनौ यथा
राम, जशी बर्फात शुभ्रता असते, तशी तीळात तेल असते, फुलात सुगंध असतो आणि अग्नीत उष्णता असते.
रघुनन्दन संश्लिष्टौ चित्तस्पन्दौ तथैव हि । अभिन्नौ केवलं मिथ्या भेदः कल्पित एतयोः
रघुनंदना, मन आणि मनाची हालचाल हे दोन्ही कायम एकत्र असतात; त्यांच्यात भेद आहे असं वाटणं हे फक्त कल्पना आहे, ते खरे नाही.
चित्तचित्तपरिस्पन्दपक्षयोर् एकसङ्क्षये । स्वयं गुणगुणिस्थित्या नश्यतो द्वौ न संशयः
मन किंवा मनाची हालचाल यापैकी एक जरी थांबली, तरी दोन्ही आपोआप नाहीशी होतात; गुण आणि त्याचा धारक यासारखे. यात शंका नाही.
द्वौ क्रमौ चित्तनाशस्य योगो ज्ञानं च राघव । योगस् तद्वृत्तिरोधो हि ज्ञानं सम्यगवेक्षणम्
हे राघव, मन शांत करण्याचे दोन मार्ग आहेत — एक योग आणि दुसरा ज्ञान. योग म्हणजे मनाच्या चळवळींना आवर घालणे आणि ज्ञान म्हणजे सर्वकाही स्पष्टपणे ओळखणे.
कया कीदृक्षया वृत्त्या प्राणापाननिबद्धया । योगनाम्न्या मनश् शान्तिम् एत्य् अनन्तसुखप्रदाम्
मन प्राण आणि अपान यांच्या नियंत्रणाने, म्हणजे योग साधनेने, कोणत्या प्रकारच्या प्रयत्नाने आणि कशी कृती करून, अनंत सुख देणाऱ्या शांततेला पोहोचते, हे कसे घडते?
देहे ऽस्मिन् देहनाडीषु वातस् स्फुरति यो ऽभितः । स्खदास्व् इव भुवो वारि स प्राण इति कीर्तितः
या शरीरात, देहाच्या नाड्यांमध्ये सर्वत्र फिरणारा वायू म्हणजे प्राण होय, जसा पृथ्वीच्या नसांमध्ये पाणी असते.
तस्य स्पन्दवशाद् अन्तः क्रियावैचित्र्यम् ईयुषः । अपानादीनि नामानि कल्पितानि कृतात्मभिः
या प्राणाच्या विविध हालचालींमुळे शरीरात अनेक प्रकारच्या क्रिया घडतात. ज्यांनी आत्मा ओळखला आहे, त्यांनी त्याच्या वेगवेगळ्या क्रियांना अपान वगैरे अशी नावे दिली आहेत.
आमोदस्य यथा पुष्पं शौक्ल्यस्य तुहिनं यथा । तथैष रथ आधारश् चित्तस्याभिन्नतां गतः
जसा फुलाला सुगंध असतो, किंवा बर्फाला पांढरटपणा असतो, तसाच हा वाहन (प्राण) मनाचा आधार होऊन त्याच्याशी अगदी एकरूप झाला आहे.
अन्तःप्राणपरिस्पन्दात् सङ्कल्पकलनोन्मुखी । संवित् सञ्जायते यैषा तच् चित्तं विद्धि राघव
मनाच्या आतल्या प्राणाच्या हालचालीतून, विचारांची आणि कल्पनांची ओढ असलेली जाणीव निर्माण होते; हेच मन आहे असं समज, हे राघव.
प्राणस्पन्दं विदुस् स्पन्दं तत्स्पन्दाद् एव संविदः । चक्रावर्तविधायिन्यो जलस्पन्दाद् इवोर्मयः
ज्ञानी लोक प्राणाच्या हालचालीलाच जाणीवेची हालचाल मानतात; जसं पाण्याच्या लहरींमुळे तरंग निर्माण होतात, तसं प्राणाच्या स्पंदनातून जाणीवेचे चक्र तयार होतात.
चित्तं प्राणपरिस्पन्दम् आहुर् आगमभूषणाः । तस्मिन् संरोधिते नूनम् उपशान्तं भवेन् मनः
शास्त्रांनी सुशोभित असलेल्या गुरुजनांनी असं सांगितलं आहे की, मन म्हणजे प्राणाची हालचाल आहे; ती हालचाल खरोखरच थांबली, की मन शांत होतं.
मनस्स्पन्दोपशान्त्यायं संसारः प्रविलीयते । सूर्यालोकपरिस्पन्दशान्तौ व्यवहृतिर् यथा
मनाच्या हालचाली शांत झाल्यावर हा संसार आपोआप नाहीसा होतो, जसं सूर्याचं प्रकाश कमी झाला की सर्व हालचाली थांबतात.
अनिशं चरतां देहगेहे गहनगामिनाम् । प्राणादीनां परिस्पन्दो वायूनां रोध्यते कथम्
जीवशक्ती शरीरात सतत फिरत असते आणि आत खोलवर जात असते, तिच्या या हालचाली कशा थांबवायच्या?
शास्त्रसज्जनसम्पर्काद् वैराग्याभ्यासयोगतः । अनास्थायां कृतास्थायां पूर्वं संसारवृत्तिषु
शास्त्रांचा आणि सज्जनांचा संग, वैराग्याचा आणि योगाचा सराव, आणि जुन्या संसाराच्या गोष्टींमध्ये मन न लावणं—
यथाभिवाञ्छितध्यानाच् चिरम् एकतयोदितात् । एतत्तत्त्वघनाभ्यासात् प्राणस्पन्दो निरुध्यते
जसं मनाप्रमाणे ध्यान केलं, दीर्घकाळ एकाग्रतेने राहिलं आणि या सत्याचा वारंवार सराव केला, तसं प्राणांची हालचाल थांबते.
पूरकादिनिजायामदृढाभ्यासाद् अखेदजात् । एकान्तध्यानसंयोगात् प्राणस्पन्दो निरुध्यते
आपल्या श्वासाचा — म्हणजे श्वास आत घेणे, सोडणे आणि थांबवणे — याचा सातत्याने आणि चिकाटीने सराव केल्याने, तसेच एकांतात ध्यान लावल्याने, प्राणाचा हलणं थांबतं.
ओङ्कारोच्चारणप्रान्तशब्दतत्त्वानुधावनात् । सुषुप्ते संविदो जाते प्राणस्पन्दो निरुध्यते
ॐ या अक्षराचा उच्चार करून आणि त्या ध्वनीच्या मूळाशी पोहोचल्यावर, ज्या वेळी मन गाढ झोपेच्या अवस्थेत जातं, तेव्हा प्राणाचा हालचाल थांबते.
रेचके नूनम् अभ्यस्ते प्राणे स्फारं खम् आगते । न स्पृशत्य् अङ्गरन्ध्राणि प्राणस्पन्दो निरुध्यते
श्वास सोडण्याचा सराव नीट केला आणि श्वास मोठ्या आकाशात विलीन झाला, की तो शरीराच्या नाड्यांना स्पर्श करत नाही; अशा वेळी प्राणाचा हालचाल थांबते.
कुम्भके पूर्ववत् कालम् अनन्तं परितिष्ठति । अभ्यासात् स्तम्भिते प्राणे प्राणस्पन्दो निरुध्यते
श्वास रोखण्याच्या अवस्थेत, पूर्वीप्रमाणेच, श्वास खूप काळ तसाच राहतो; सरावामुळे श्वास स्थिर झाला की प्राणाचा हालचाल थांबते.
तालुमूलगतां यत्नाज् जिह्वयाक्रम्य घण्टिकाम् । ऊर्ध्वरन्ध्रगते प्राणे प्राणस्पन्दो निरुध्यते
जेव्हा प्रयत्नपूर्वक जीभेने तालूमधल्या मूळ भागाला, म्हणजे घंटीला दाब दिला जातो आणि श्वास वरच्या छिद्राकडे नेला जातो, तेव्हा श्वासाची हालचाल थांबते.
समस्तकलनोन्मुक्ते नकिञ्चिन्नाम्नि सूक्ष्मखे । ध्यानात् संविदि लीनायां प्राणस्पन्दो निरुध्यते
ध्यानामुळे सर्व विचारांची रचना संपते आणि जाणीव 'काहीच नाही' या सूक्ष्म आकाशात विलीन होते, तेव्हा श्वासाची हालचाल थांबते.
द्वादशाङ्गुलपर्यन्ते नासाग्रे विमलाम्बरे । सम्यग् दृशोः प्रशाम्यन्त्योः प्राणस्पन्दो निरुध्यते
जेव्हा नाकाच्या टोकाजवळ, बारा बोटांच्या अंतरावर असलेल्या निर्मळ आकाशात, दृष्टी पूर्णपणे शांत होते, तेव्हा श्वासाची हालचाल थांबते.
अभ्यासाद् ऊर्ध्वरन्ध्रेण तालूर्ध्वद्वादशान्तगे । प्राणे गलितसंवित्तौ प्राणस्पन्दो निरुध्यते
सरावामुळे, जेव्हा श्वास वरच्या छिद्रातून तालूच्या वर बारा बोटांच्या अंतरावर पोहोचतो आणि जाणीव विरघळते, तेव्हा श्वासाची हालचाल थांबते.
भ्रूमध्ये तारकालोकशान्ताव् अस्तम् उपागते । चेतने केतने बुद्धेः प्राणस्पन्दो निरुध्यते
भुवयाच्या मधोमध शांततेचं ताऱ्यासारखं तेज जेव्हा अस्ताव्यस्त होतं, आणि चेतना — जी बुद्धीची ओळख आहे — ती शांत होते, तेव्हा श्वासाचा हलचाल आपोआप थांबते.
चिरं कालं हृदेकान्तव्योमसंवेदनान् मुनेः । अवासनमनोध्यानात् प्राणस्पन्दो निरुध्यते
मुनि जेव्हा दीर्घ काळ हृदयातील आकाशाच्या जाणिवेत स्थिर राहतो, आणि मनात कुठलीही वासना किंवा ध्यान नसतं, तेव्हा श्वासाची हालचाल थांबते.
ब्रह्मञ् जगति भूतानां हृदयं तत् किम् उच्यते । इदं सर्वं महादर्शे यस्मिंस् तत् प्रतिबिम्बति
हे ब्रह्मन्, या जगातील सर्व जीवांचं हृदय म्हणजे काय? ज्या ठिकाणी हे सर्व जणू मोठ्या आरशात उमटतं, तेच हृदय आहे.
साधो जगति भूतानां द्विविधं हृदयं स्थितम् । उपादेयं च हेयं च विभागो ऽयं तयोश् शृणु
सज्जना, या जगात सर्व जीवांचं हृदय दोन प्रकारचं असतं — एक स्वीकारायचं आणि एक टाळायचं. या दोघांमधला फरक आता ऐक.
इयत्तया परिच्छिन्ने देहे यद् वक्षसो ऽन्तरे । हेयं तद् धृदयं विद्धि तनाव् एकतटे स्थितम्
शरीराच्या छातीच्या भागात, एका बाजूला असलेले आणि मर्यादित स्वरूपाचे जे हृदय आहे, ते टाकून द्यावे असे समजावे.
संविन्मात्रं तु हृदयम् उपादेयं नृणां स्मृतम् । तद् अन्तरे च बाह्ये च न च बाह्ये न चान्तरे
माणसांमध्ये जे शुद्ध चैतन्य आहे, तेच खरे हृदय मानले जाते; ते आतही नाही, बाहेरही नाही, आणि तरीही आत-बाहेर सर्वत्र आहे.
तत् तत्प्रधानं हृदयं तत्रेदं समवस्थितम् । तद् आदर्शः पदार्थानां तत् कोशस् सर्वसम्पदाम्
प्रत्येक ठिकाणी जे मुख्य ठिकाण आहे, तेच हे हृदय आहे; या जगाचे अस्तित्व तिथेच आहे, ते सर्व वस्तूंचे आरसा आहे आणि सर्व संपत्तींचा खजिना आहे.