अन्तस् सर्वपरित्यागी नित्यम् अन्तर् अनेषणः । कुर्वन्न् अपि बहिः कार्यं सर्वम् एवावतिष्ठते
मनातून तो सर्व काही सोडून दिलेला असतो आणि नेहमीच इच्छा नसलेला असतो; बाहेरून सर्व कर्तव्ये करत असला तरी, तो त्यात पूर्णपणे स्थिर असतो.
बहिः प्रकृतसर्वेहो यथाप्राप्तक्रियोन्मुखः । स्वकर्मक्रमसम्प्राप्तद्वन्द्वकार्यानुवृत्तिमान्
बाहेरून तो सर्व गोष्टींमध्ये सहजपणे वागत असतो आणि ज्या कृती समोर येतात त्यासाठी तयार असतो; आपल्या कर्तव्यांच्या क्रमाने आणि येणाऱ्या सुखदुःखांच्या जोडीने तो वागत राहतो.
समग्रसुखभोगात्मा सर्वाशास्व् इव संस्थितः । करोत्य् अखिलकर्माणि त्यक्तकर्तृत्वविभ्रमः
तो सर्व सुखांचा अनुभव घेणारा असतो, जणू सर्व आशांमध्ये स्थिर झाल्यासारखा; तो सर्व कर्मे करतो, पण कर्तेपणाचा गोंधळ त्याने सोडून दिलेला असतो.
उदासीनवद् आसीनः प्रकृतिक्रमकर्मसु । नाभिवाञ्छति न द्वेष्टि न शोचति न हृष्यति
तो निस्पृहासारखा बसतो, नैसर्गिक घडामोडींमध्ये न काही इच्छितो, न कुणावर राग धरतो, न दुःखी होतो, न आनंदित होतो.
अनुबन्धपरो जन्ताव् असंसक्तेन चेतसा । भक्ते भक्तसमाचारश् शठे शठ इव स्थितः
तो इतर जीवांशी संबंध ठेवतो, पण मनानं कुठेही आसक्त राहत नाही; भक्तांमध्ये भक्तासारखा वागतो, आणि कपटी लोकांत कपटीसारखा वावरतो.
बालो बालेषु वृद्धेषु वृद्धो वीरेषु वीर्यवान् । युवा यौवनवृत्तेषु दुःखितेषु तु दुःखितः
तो मुलांमध्ये मुलासारखा, वृद्धांमध्ये वृद्ध, शूरांमध्ये शूर, तरुणांमध्ये तरुण, आणि दुःखी लोकांत दुःखी असतो.
प्रवृत्तवाक्पुण्यकथो दैन्याद् अपगताशयः । धीरधीर् उदितानन्दः पेशलः पुण्यकीर्तनः
तो सत्कथन करतो, त्याचं मन खचत नाही; तो स्थिर, बुद्धिमान, आनंदी, नम्र आणि सत्कर्मांची स्तुती करणारा असतो.
प्राज्ञः प्रसन्नमधुरः पूर्णस् सुप्रतिभोदयः । निरस्तखेददौर्गत्यस् सर्वस्मिन् स्निग्धबान्धवः
जो ज्ञानी आहे, तो नेहमी आनंदी आणि गोड बोलणारा असतो; त्याचे मन पूर्णपणे स्पष्ट असते. त्याच्यावर थकवा किंवा दारिद्र्याचा लवलेशही नसतो आणि तो सर्वांशी प्रेमाने वागतो.
उदारचरिताकारस् समस् सौख्यमहोदधिः । सुस्निग्धश् शीतलस्पर्शः पूर्णश् चन्द्र इवोदितः
त्याचा स्वभाव आणि रूप उदार असते; तो सर्वांशी समभावाने वागतो आणि आनंदाचा महासागर आहे. तो अत्यंत प्रेमळ, त्याचा स्पर्श शीतल असतो आणि तो पूर्ण चंद्रासारखा तेजस्वी वाटतो.
न तस्य सुकृतेनार्थो न भोगैर् न च कर्मभिः । न दुष्कृतैर् न भोगानां सन्त्यागेन न बन्धुभिः
त्याच्यासाठी चांगल्या कर्मांत, सुखोपभोगांत किंवा कृतींत काही अर्थ उरत नाही; तसेच वाईट कर्मांत, सुखांचा त्याग करण्यात किंवा नातलगांतही काही अर्थ राहत नाही.
न कार्यकरणारम्भैर् न निष्क्रियतया तथा । न बन्धेन न मोक्षेण न पातालेन नो दिवा
कुठल्याही कृतीला सुरुवात करून किंवा निष्क्रिय राहून, बंधनाने किंवा मुक्तीने, पाताळाने किंवा स्वर्गानेही त्याला काहीच साध्य होत नाही.
यथावस्तु यदा दृष्टं जगद् एकमयात्मकम् । तदा बन्धविमोक्षार्थं न क्वचित् कृपणं मनः
जग हे जसं आहे तसं एकाच स्वरूपाचं आहे असं जेव्हा खरं समजलं जातं, तेव्हा बंधनातून मुक्त व्हायचं मन कुठेही दुःखी राहत नाही.
सम्यग्ज्ञानाग्निना यस्य दग्धा सन्देहजालिका । निश्शङ्कम् अलम् उड्डीनस् तस्य चित्तविहङ्गमः
ज्याचं सर्व शंका-गुंत्याचं जाळं खरी ज्ञानाची आग लागून जळून गेलं आहे, त्याचं मनाचं पक्षी निःशंकपणे, पूर्ण मोकळं उडतं.
यस्य भ्रान्तिविनिर्मुक्तं मनस् समरसं स्थितम् । स नास्तम् एति नोदेति व्योमवत् सर्ववृत्तिषु
ज्याचं मन भ्रांतीपासून मुक्त होऊन समत्वात स्थिर आहे, ते न मावळतं, न उगवतं, तर आकाशासारखं सर्व व्यवहारांत तसंच राहतं.
मञ्जूषायां निषण्णस्य यथा बालस्य चेष्टते । अङ्गावल्य् अनुसन्धानवर्जिता ज्ञस्य वै तथा
जसं एखादं लहान मूल पेटीत बसून आपली हातपाय हलवतं, पण त्यामागे काही हेतू नसतो, तसंच ज्ञानी माणूसही विचारांची साखळी न करता वागत असतो.
घूर्णन् क्षीव इवानन्दी मन्दीकृतपुनर्भवः । अनुपादेयबुद्ध्या तु न स्मरत्य् अकृतं कृतम्
जसा एखादा मद्यप माणूस डोलत डोलत आनंदात वावरतो, तसा ज्याने पुनर्जन्मावर विजय मिळवला आहे तोही आनंदात वागतो. त्याच्या मनात काहीही धरून ठेवण्याची वृत्ती नसते, म्हणून त्याला केलेले किंवा न केलेले काहीच आठवत नाही.
सर्वं सर्वप्रकारेण गृह्णाति च जहाति च । अनुपादेयसर्वार्थो बालवच् च विचेष्टते
तो सर्व गोष्टी सर्व प्रकारे स्वीकारतो आणि सोडूनही देतो. कोणत्याही गोष्टीला न चिकटता, तो लहान मुलासारखा मुक्तपणे वागतो.
स तिष्ठन्न् अपि कार्येषु देशकालक्रियाक्रमैः । न कार्यसुखदुःखाभ्यां मनाग् अपि हि गृह्यते
तो जरी कामांमध्ये, जागा, वेळ आणि कृती यांच्या क्रमाने गुंतलेला असला, तरी त्या कामांतून मिळणाऱ्या सुखदुःखांना त्याचे मन किंचितही लागून राहत नाही.
बहिः प्रकृतसर्वार्थो ऽप्य् अन्तः पुनर् अनीहया । न सत्तां योजयत्य् अर्थे न फलान्य् अनुधावति
तो जरी बाहेरून सर्व व्यवहार करतो, तरी आतून त्याच्या मनात काहीही आसक्ती नसते. तो स्वतःला कोणत्याही गोष्टींशी जोडत नाही, किंवा त्यांच्या फळामागे धावत नाही.
नोपेक्षते दुःखदशां न सुखाशाम् अपेक्षते । कार्योदये नैति मुदं कार्यनाशे न खिद्यते
तो दुःखाच्या अवस्थेकडे दुर्लक्ष करत नाही, आणि सुखाच्या अपेक्षेतही राहत नाही. काम यशस्वी झालं तर तो आनंदी होत नाही, आणि काम बिघडलं तरी तो दुःखी होत नाही.
अपि शीतरुचाव् अर्के सुकृष्णे ऽपीन्दुमण्डले । अप्य् अधः प्रसरत्य् अग्नौ विस्मयो ऽस्य न जायते
सूर्य थंड किरणे देऊ लागला, चंद्र काळा दिसू लागला किंवा अग्नी खाली पसरू लागला, तरी त्याला काहीच आश्चर्य वाटत नाही.
चिदात्मन इमा इत्थं प्रस्फुरन्तीह शक्तयः । इत्य् अस्याश्चर्यजालेषु नाभ्युदेति कुतूहलम्
हे सर्व चैतन्यशक्तीचे विविध प्रकार इथे प्रकट होत आहेत, हे पाहूनही त्याच्या मनात या अद्भुत गोष्टींबद्दल कधीच कुतूहल निर्माण होत नाही.
न दयादैन्यम् आदत्ते न क्रौर्यम् अनुधावति । न लज्जाम् अनुसन्धत्ते नालज्जत्वं च गच्छति
तो नुसती दया किंवा दीनपणा स्वीकारत नाही, क्रौर्याच्या मागेही लागत नाही. त्याला लाज वाटते किंवा वाटत नाही, अशा दोन्ही अवस्थांमध्ये तो अडकत नाही.
न कदाचन दीनात्मा नोद्धतात्मा कदाचन । न प्रमत्तो न खिन्नात्मा नोद्विग्नो न च हर्षवान्
तो कधीही खचत नाही, गर्विष्ठ होत नाही, बेफिकीर राहत नाही, निराश होत नाही, चिंतेत राहत नाही, किंवा फार आनंदीही होत नाही.
नास्य चेतसि सुस्फारे शरदम्बरनिर्मले । कोपादयः प्रवर्तन्ते नभसीव नवाङ्कुराः
त्याच्या मनात, जे शरद ऋतूच्या आकाशासारखे विशाल आणि निर्मळ आहे, रागासारख्या भावना उगवत नाहीत, जसे आकाशात कोंब उगवत नाहीत.
अनारतपतज्जातभूतायां जगतस् स्थितौ । क्व कथं किल कास्य स्यात् सुखिता दुःखिताथ वा
या जगात, जे सतत निर्माण आणि नाश होत राहते, तिथे, कसे आणि कुणासाठी खरे सुख किंवा दुःख असू शकते?
फेनाजवञ्जवीभावे जले भूतक्रमे तथा । क्व किलेह कुतः को ऽन्तः प्रसङ्गस् सुखदुःखयोः
पाण्यात जशी फेण, बुडबुडे आणि लाटा नेहमीच असतात, तसाच या जगात, कुठे, कसे किंवा कुणाकडून खऱ्या अर्थाने सुख-दुःखाचा संबंध असू शकतो?
भावाभावैर् अपर्यन्तैर् अजस्रं जन्तुसम्भवैः । न विषीदन्ति नोद्यन्ति दृष्टसृष्टिक्रमा नराः
ज्यांनी सृष्टीची क्रमशः रचना समजून घेतली आहे, ते लोक जरी जीवांची जन्मामुळे सतत असणं आणि नसणं यांचे अनंत प्रकार घडत असले, तरीही न दुःखी होतात, ना आनंदी.
निमेषं प्रति यामिन्या यथान्यास् स्वप्नदृष्टयः । यथोत्पन्नविनाशिन्यस् तथैता लोकदृष्टयः
जशी रात्रभर स्वप्नात दिसणाऱ्या गोष्टी प्रत्येक क्षणी बदलतात आणि निर्माण होऊन नाहीशा होतात, तशीच ही जगाची अनुभूतीसुद्धा आहे.
अनारतसमुत्पत्ताव् अनारतविनाशिनि । कः क्रमो दग्धसंसारे कारुण्यानन्दयोर् इह
इथे जेव्हा सारखीच निर्मिती आणि सारखाच नाश चालू असतो, तेव्हा ज्या जगाचा पूर्णपणे नाश झाला आहे, तिथे दया किंवा आनंद यांचा क्रम कसा राहील?