बलं बुद्धिश् च तेजश् च दृष्टतत्त्वस्य वर्धते । सवसन्तस्य वृक्षस्य सौन्दर्याद्या गुणा इव
ज्याने सत्य पाहिलं आहे त्याची ताकद, बुद्धी आणि तेज वाढत जातं, जसं भरपूर पाणी मिळालेल्या झाडाचे सौंदर्य वगैरे गुण फुलतात.
घनरसायनपूरणशीतया विमलया समया सततं धिया । शिशिररश्मिर् इवातिविराजते विदितवेद्यसुखं रघुनन्दन
रघुनंदना, ज्या वेळी मन नेहमी शुद्ध, थंड आणि पोषक अशा ज्ञानाने भरलेलं असतं, तेव्हा ते चंद्राच्या शीतल किरणांसारखं तेजस्वी दिसतं आणि अनुभूतीच्या आनंदाने उजळून निघतं.
समासेन मुने भूयो दृष्टतत्त्वचमत्कृतिम् । कथयोदारवृत्तान्ते कस् ते वचसि तृप्यति
मुनी, कृपया पुन्हा एकदा संक्षेपाने सत्याची अनुभूती झालेल्या व्यक्तीचं अद्भुतत्व सांग. तुझ्या उदात्त वचनांनी कोणाचंही समाधान होत नाही.
जीवन्मुक्तस्य बहुधा कथितं लक्षणं मया । भूयो ऽपि च महाबाहो कथ्यमानम् इदं शृणु
मी मुक्त अवस्थेत असलेल्या व्यक्तीची लक्षणं अनेक प्रकारे सांगितली आहेत; तरीही, महाबाहो, मी पुन्हा सांगतो, ते नीट ऐक.
सुषुप्तवद् इदं नित्यं पश्यत्य् अपगतैषणः । असद्रूपं इवासक्तस् सर्वत्राखिलम् आत्मवान्
जो सर्व इच्छा सोडून, जणू गाढ झोपेत आहे तसा, कायमच सर्व गोष्टी पाहतो; तो कुठेही आसक्त न होता, सर्वत्र सर्व काही क्षणिक आहे असं पाहतो आणि स्वतःमध्येच स्थिर असतो.
कैवल्यम् इव सम्प्राप्तः परिसुप्तमना इव । घूर्णमान इवानन्दी तिष्ठत्य् अधिगतात्मदृक्
तो जणू काही एकटेपणाच्या अवस्थेला पोहोचला आहे, त्याचे मन जणू खोल झोपेत आहे, तो आनंदात असूनही हलता आहे, आणि त्याचे लक्ष कायम स्वतःच्या अंतरात्म्यावर केंद्रित आहे.
न दत्तम् अप्य् उपादत्ते गृहीतम् अपि पाणिना । अन्तर्मुखतयोदात्तरूपया समया धिया
कोणी काही दिलं तरी तो घेत नाही, हातात आलेलंही धरून ठेवत नाही; त्याचे मन आतमध्ये ओढून घेतलेलं आणि उन्नत असतं, तो तसाच स्थिर राहतो.
यन्त्रपुत्रकसञ्चार इतीमं जनताक्रमम् । अन्तस्संलीनया दृष्ट्या पश्यन् हसति शान्तधीः
ही लोकांची गर्दी यंत्राच्या बाहुल्यांसारखी वागताना तो पाहतो, त्याचं मन शांत असतं, आणि त्याची नजर आतमध्ये गुंतलेली असते, म्हणून तो हसतो.
नापेक्षते भविष्यच् च वर्तमाने न तिष्ठति । न संस्मरत्य् अतीतं च सर्वम् एव करोति च
तो भविष्यात काही अपेक्षा करत नाही, वर्तमानातही गुंतत नाही; तो भूतकाळ आठवत नाही, पण तरीही सर्व प्रकारची कामं करतो.
सुप्तः प्रबुद्धो भवति प्रबुद्धो ऽपि च सुप्तवत् । सर्वकर्मकरो ऽप्य् अन्तर् न करोतीव किञ्चन
झोपेत असताना तो जागा होतो; आणि जागेपणीही झोपेत असल्यासारखा असतो. बाहेरून सर्व कामे करत असला तरी, आतून तो काहीच करत नाही असं वाटतं.
अन्तस् सर्वपरित्यागी नित्यम् अन्तर् अनेषणः । कुर्वन्न् अपि बहिः कार्यं सर्वम् एवावतिष्ठते
मनातून तो सर्व काही सोडून दिलेला असतो आणि नेहमीच इच्छा नसलेला असतो; बाहेरून सर्व कर्तव्ये करत असला तरी, तो त्यात पूर्णपणे स्थिर असतो.
बहिः प्रकृतसर्वेहो यथाप्राप्तक्रियोन्मुखः । स्वकर्मक्रमसम्प्राप्तद्वन्द्वकार्यानुवृत्तिमान्
बाहेरून तो सर्व गोष्टींमध्ये सहजपणे वागत असतो आणि ज्या कृती समोर येतात त्यासाठी तयार असतो; आपल्या कर्तव्यांच्या क्रमाने आणि येणाऱ्या सुखदुःखांच्या जोडीने तो वागत राहतो.
समग्रसुखभोगात्मा सर्वाशास्व् इव संस्थितः । करोत्य् अखिलकर्माणि त्यक्तकर्तृत्वविभ्रमः
तो सर्व सुखांचा अनुभव घेणारा असतो, जणू सर्व आशांमध्ये स्थिर झाल्यासारखा; तो सर्व कर्मे करतो, पण कर्तेपणाचा गोंधळ त्याने सोडून दिलेला असतो.
उदासीनवद् आसीनः प्रकृतिक्रमकर्मसु । नाभिवाञ्छति न द्वेष्टि न शोचति न हृष्यति
तो निस्पृहासारखा बसतो, नैसर्गिक घडामोडींमध्ये न काही इच्छितो, न कुणावर राग धरतो, न दुःखी होतो, न आनंदित होतो.
अनुबन्धपरो जन्ताव् असंसक्तेन चेतसा । भक्ते भक्तसमाचारश् शठे शठ इव स्थितः
तो इतर जीवांशी संबंध ठेवतो, पण मनानं कुठेही आसक्त राहत नाही; भक्तांमध्ये भक्तासारखा वागतो, आणि कपटी लोकांत कपटीसारखा वावरतो.
बालो बालेषु वृद्धेषु वृद्धो वीरेषु वीर्यवान् । युवा यौवनवृत्तेषु दुःखितेषु तु दुःखितः
तो मुलांमध्ये मुलासारखा, वृद्धांमध्ये वृद्ध, शूरांमध्ये शूर, तरुणांमध्ये तरुण, आणि दुःखी लोकांत दुःखी असतो.
प्रवृत्तवाक्पुण्यकथो दैन्याद् अपगताशयः । धीरधीर् उदितानन्दः पेशलः पुण्यकीर्तनः
तो सत्कथन करतो, त्याचं मन खचत नाही; तो स्थिर, बुद्धिमान, आनंदी, नम्र आणि सत्कर्मांची स्तुती करणारा असतो.
प्राज्ञः प्रसन्नमधुरः पूर्णस् सुप्रतिभोदयः । निरस्तखेददौर्गत्यस् सर्वस्मिन् स्निग्धबान्धवः
जो ज्ञानी आहे, तो नेहमी आनंदी आणि गोड बोलणारा असतो; त्याचे मन पूर्णपणे स्पष्ट असते. त्याच्यावर थकवा किंवा दारिद्र्याचा लवलेशही नसतो आणि तो सर्वांशी प्रेमाने वागतो.
उदारचरिताकारस् समस् सौख्यमहोदधिः । सुस्निग्धश् शीतलस्पर्शः पूर्णश् चन्द्र इवोदितः
त्याचा स्वभाव आणि रूप उदार असते; तो सर्वांशी समभावाने वागतो आणि आनंदाचा महासागर आहे. तो अत्यंत प्रेमळ, त्याचा स्पर्श शीतल असतो आणि तो पूर्ण चंद्रासारखा तेजस्वी वाटतो.
न तस्य सुकृतेनार्थो न भोगैर् न च कर्मभिः । न दुष्कृतैर् न भोगानां सन्त्यागेन न बन्धुभिः
त्याच्यासाठी चांगल्या कर्मांत, सुखोपभोगांत किंवा कृतींत काही अर्थ उरत नाही; तसेच वाईट कर्मांत, सुखांचा त्याग करण्यात किंवा नातलगांतही काही अर्थ राहत नाही.
न कार्यकरणारम्भैर् न निष्क्रियतया तथा । न बन्धेन न मोक्षेण न पातालेन नो दिवा
कुठल्याही कृतीला सुरुवात करून किंवा निष्क्रिय राहून, बंधनाने किंवा मुक्तीने, पाताळाने किंवा स्वर्गानेही त्याला काहीच साध्य होत नाही.
यथावस्तु यदा दृष्टं जगद् एकमयात्मकम् । तदा बन्धविमोक्षार्थं न क्वचित् कृपणं मनः
जग हे जसं आहे तसं एकाच स्वरूपाचं आहे असं जेव्हा खरं समजलं जातं, तेव्हा बंधनातून मुक्त व्हायचं मन कुठेही दुःखी राहत नाही.
सम्यग्ज्ञानाग्निना यस्य दग्धा सन्देहजालिका । निश्शङ्कम् अलम् उड्डीनस् तस्य चित्तविहङ्गमः
ज्याचं सर्व शंका-गुंत्याचं जाळं खरी ज्ञानाची आग लागून जळून गेलं आहे, त्याचं मनाचं पक्षी निःशंकपणे, पूर्ण मोकळं उडतं.
यस्य भ्रान्तिविनिर्मुक्तं मनस् समरसं स्थितम् । स नास्तम् एति नोदेति व्योमवत् सर्ववृत्तिषु
ज्याचं मन भ्रांतीपासून मुक्त होऊन समत्वात स्थिर आहे, ते न मावळतं, न उगवतं, तर आकाशासारखं सर्व व्यवहारांत तसंच राहतं.
मञ्जूषायां निषण्णस्य यथा बालस्य चेष्टते । अङ्गावल्य् अनुसन्धानवर्जिता ज्ञस्य वै तथा
जसं एखादं लहान मूल पेटीत बसून आपली हातपाय हलवतं, पण त्यामागे काही हेतू नसतो, तसंच ज्ञानी माणूसही विचारांची साखळी न करता वागत असतो.
घूर्णन् क्षीव इवानन्दी मन्दीकृतपुनर्भवः । अनुपादेयबुद्ध्या तु न स्मरत्य् अकृतं कृतम्
जसा एखादा मद्यप माणूस डोलत डोलत आनंदात वावरतो, तसा ज्याने पुनर्जन्मावर विजय मिळवला आहे तोही आनंदात वागतो. त्याच्या मनात काहीही धरून ठेवण्याची वृत्ती नसते, म्हणून त्याला केलेले किंवा न केलेले काहीच आठवत नाही.
सर्वं सर्वप्रकारेण गृह्णाति च जहाति च । अनुपादेयसर्वार्थो बालवच् च विचेष्टते
तो सर्व गोष्टी सर्व प्रकारे स्वीकारतो आणि सोडूनही देतो. कोणत्याही गोष्टीला न चिकटता, तो लहान मुलासारखा मुक्तपणे वागतो.
स तिष्ठन्न् अपि कार्येषु देशकालक्रियाक्रमैः । न कार्यसुखदुःखाभ्यां मनाग् अपि हि गृह्यते
तो जरी कामांमध्ये, जागा, वेळ आणि कृती यांच्या क्रमाने गुंतलेला असला, तरी त्या कामांतून मिळणाऱ्या सुखदुःखांना त्याचे मन किंचितही लागून राहत नाही.
बहिः प्रकृतसर्वार्थो ऽप्य् अन्तः पुनर् अनीहया । न सत्तां योजयत्य् अर्थे न फलान्य् अनुधावति
तो जरी बाहेरून सर्व व्यवहार करतो, तरी आतून त्याच्या मनात काहीही आसक्ती नसते. तो स्वतःला कोणत्याही गोष्टींशी जोडत नाही, किंवा त्यांच्या फळामागे धावत नाही.
नोपेक्षते दुःखदशां न सुखाशाम् अपेक्षते । कार्योदये नैति मुदं कार्यनाशे न खिद्यते
तो दुःखाच्या अवस्थेकडे दुर्लक्ष करत नाही, आणि सुखाच्या अपेक्षेतही राहत नाही. काम यशस्वी झालं तर तो आनंदी होत नाही, आणि काम बिघडलं तरी तो दुःखी होत नाही.