यद् उपगतस् सुगतः परं प्रधानं यद् उपगतो ध्रुवतां नृपश् च कश्चित् । यद् उपगताः पदम् उत्तमं महान्तः प्रयतनकर्मतरोर् महाफलं तत्
जे श्रेष्ठ लोकांनी मिळवलं, तेच श्रेष्ठ स्थान; जे एखाद्या राजाने मिळवलं, तीच स्थिरता; जे महान लोकांनी गाठलं, तेच उत्तम ध्येय—हे सगळं प्रयत्न आणि कृतीच्या झाडाचं मोठं फळ आहे.
ब्रह्मणस् समुपायान्ति जगन्तीमानि राघव । स्थैर्यं यान्त्य् अविवेकेन शाम्यन्त्य् अङ्ग विवेकतः
हे राघव, ही सर्व जगं ब्रह्मातून उत्पन्न होतात, विवेक नसल्यामुळे ती टिकून राहतात आणि विवेक आल्यावर, प्रिय अंगा, ती शांत होतात.
जगज्जालजलावर्तवृत्तयो ब्रह्मवारिधौ । सङ्ख्यातुं केन शक्यन्ते भासां च त्रसरेणवः
या ब्रह्माच्या महासागरात जगाचा जाळं आणि त्यातील भोवरे यांची गणना कोण करू शकतो? जशी प्रकाशकिरणं धुळीच्या कणांसारखी असतात, तशीच त्यांची मोजणी अशक्य आहे.
असम्यक्प्रेक्षणं विद्धि कारणं जगतस् स्थितौ । संसारशान्ताव् एकान्तकारणं सम्यगीक्षणम्
जग टिकून राहण्याचं कारण चुकीचं पाहणं आहे, आणि संसार शांत होण्याचं एकमेव कारण योग्य पाहणं आहे, हे जाणून ठेव.
अयं हि राम दुष्पारो घोरस् संसारसागरः । विना युक्तिप्रयत्नाभ्याम् अस्मान् नाम न तीर्यते
हे राम, हा संसाराचा सागर फार भयंकर आणि ओलांडता न येणारा आहे; युक्ती आणि प्रयत्न यांच्या शिवाय आपण तो पार करू शकत नाही.
अयं हि सागरः पूर्णो मोहाम्बुभरपूरितः । अगाधमरणावर्तः कल्लोलाकुलकोटरः
हा सागर पूर्ण भरलेला आहे, मोहाच्या पाण्याने ओसंडून वाहतो आहे, मृत्यूच्या भोवऱ्यांनी तो खोल आणि अगम्य झाला आहे, आणि त्याच्या कपारींमध्ये मोठ्या लाटा उसळत आहेत.
प्रभ्रमत्पुण्यदिण्डीरो ज्वलन्नरकवाडवः । तृष्णाविलोललहरिर् मनोजलमतङ्गजः
पुण्याच्या नगाऱ्यांनी हा सागर हलतो आहे, नरकाच्या ज्वाळांनी तो धगधगत आहे, तृष्णेच्या अस्वस्थ लाटा त्यात उसळत आहेत, आणि त्याचे पाणी मनाच्या उधळ्या हत्तीप्रमाणे आहे.
आलीनजीवितसरिद् भोगरत्नसमुद्गकः । क्रुद्धरोगोरगाकीर्ण इन्द्रियग्राहघर्घरः
याच्या जीवनाच्या नद्या आत लपल्या आहेत, भोगरूपी रत्ने दडून गेली आहेत, रागाच्या रोगरूपी सापांनी हा सागर भरला आहे, आणि इंद्रियांच्या मगरांनी त्यात गोंधळ माजला आहे.
पश्यास्मिन् प्रसृता राम वीचयश् चारुचञ्चलाः । इमा मुग्धाङ्गनानाम्न्यश् शिखराकर्षणक्षमाः
राम, या सागरात पाहा, सुंदर आणि चंचल लाटा पसरलेल्या आहेत; या निरागस स्त्रियांची नावे असून, त्या डोंगरशिखरांना आकर्षित करण्यास समर्थ आहेत.
छदश्रीपद्मरागाढ्या नेत्रनीलोत्पलाकुलाः । दन्तमुक्ताफलाकीर्णास् स्मितफेनोपशोभिताः
त्यांचे गाल कमळमणीच्या तेजाने उजळले आहेत, डोळ्यांत निळ्या कमळांची गर्दी आहे, दात मोत्यांसारखे चमकत आहेत आणि हसण्याच्या फेसामुळे त्यांचे हास्य आणखी सुंदर दिसते.
केशेन्द्रनीलवलया भ्रूविलासतरङ्गिताः । नितम्बपुलिनस्फीताः कण्ठकम्बुविभूषिताः
त्यांचे केस नीलमणीच्या कड्यांनी वेढलेले आहेत, भुवया खेळकर लाटांसारख्या हलत आहेत, कंबर नदीच्या काठासारखी भरगच्च आहे आणि गळ्यात शंखासारखी अलंकार आहेत.
ललाटमणिपट्टाढ्या विलासग्राहसङ्कुलाः । कटाक्षलोलशफरा वर्णकाञ्चनवालुकाः
त्यांचे कपाळ रत्नांच्या पट्ट्यांनी सजलेले आहे, तिथे प्रेमळ कटाक्षांची रेलचेल आहे, त्यांच्या कटाक्षांनी मासे जसे इकडून तिकडे धावतात तसेच हालचाल होते आणि त्यांचा रंग सुवर्ण वाळूसारखा चमकत आहे.
एवंविलोललहरीभीमात् संसारसागरात् । उत्तीर्यते चेन् मग्नेन तत् परं पौरुषं भवेत्
अशा अस्थिर लाटांनी भरलेल्या या भयंकर संसारसागरातून जर कोणी बुडत नाही आणि पार जातो, तर ते खरेच श्रेष्ठ धैर्य आहे.
सत्यां प्रज्ञामहानावि विवेके सति नाविके । संसारसागराद् अस्माद् यो न तीर्णो धिग् अस्तु तम्
खरी प्रज्ञेची मोठी नौका असताना, विवेक जर नौकानायक असेल, तरी जो या संसाराच्या समुद्रातून पार जात नाही, त्याचा खरंच धिक्कार आहे.
अपारावारम् आक्रम्य प्रमेयीकृत्य सर्वतः । संसाराब्धिं गाहते यस् स एव पुरुषस् स्मृतः
हा अनंत आणि अथांग संसाराचा समुद्र सर्व बाजूंनी समजून, मोजून, त्यात उतरतो तोच खरा पुरुष समजला जातो.
विचार्यार्यैस् सहालोक्य धिया संसारसागरम् । एतस्मिंस् तदनु क्रीडा शोभते राम नान्यथा
राम, जेव्हा सुज्ञ आणि सज्जन सोबतींसह, विचारपूर्वक या संसारसागराचा अभ्यास केला जातो, तेव्हाच त्यातली क्रीडा शोभून दिसते; अन्यथा नाही.
इह भव्यो भवान् साधो विचारपरया धिया । त्वया यूनैव येनायं संसारः प्रविचार्यते
इथे, हे सज्जना, तुझं खरंच भाग्य आहे, कारण विचाराला वाहिलेल्या बुद्धीने, तू अजून तरुण असतानाच या संसाराचा सखोल विचार केलास.
भवान् इव विचार्यादौ संसारम् अतिकान्तया । मत्या यो गाहते लोके नेहासौ परिमज्जति
जसं तुम्ही सुरुवातीला नीट विचार करून या संसारावर स्पष्टपणे मात करता, तसं ज्याच्याकडे विवेक आहे तो या जगात येऊनही त्यात अडकत नाही.
पूर्वं धिया विचार्यैते भोगा भोगिभयप्रदाः । भोक्तव्याश् चरमं राम गरुडेनेव पन्नगाः
आधी विचार केला तर कळतं की हे सुख उपभोगणाऱ्यांना भीती देतात; पण हे सुख शेवटी अनुभवावंच लागतं, जसं गरुड साप खातो तसं, हे राम.
विचार्य तत्त्वम् आलोक्य सेव्यन्ते या विभूतयः । ता उदर्कोदया जन्तोश् शेषा दुःखाय केवलम्
जो सत्याचा विचार करून मिळवले जातात ते लाभ शेवटी चांगले फळ देतात; उरलेले सगळे लाभ मात्र जीवाला फक्त दुःखच देतात.
बलं बुद्धिश् च तेजश् च दृष्टतत्त्वस्य वर्धते । सवसन्तस्य वृक्षस्य सौन्दर्याद्या गुणा इव
ज्याने सत्य पाहिलं आहे त्याची ताकद, बुद्धी आणि तेज वाढत जातं, जसं भरपूर पाणी मिळालेल्या झाडाचे सौंदर्य वगैरे गुण फुलतात.
घनरसायनपूरणशीतया विमलया समया सततं धिया । शिशिररश्मिर् इवातिविराजते विदितवेद्यसुखं रघुनन्दन
रघुनंदना, ज्या वेळी मन नेहमी शुद्ध, थंड आणि पोषक अशा ज्ञानाने भरलेलं असतं, तेव्हा ते चंद्राच्या शीतल किरणांसारखं तेजस्वी दिसतं आणि अनुभूतीच्या आनंदाने उजळून निघतं.
समासेन मुने भूयो दृष्टतत्त्वचमत्कृतिम् । कथयोदारवृत्तान्ते कस् ते वचसि तृप्यति
मुनी, कृपया पुन्हा एकदा संक्षेपाने सत्याची अनुभूती झालेल्या व्यक्तीचं अद्भुतत्व सांग. तुझ्या उदात्त वचनांनी कोणाचंही समाधान होत नाही.
जीवन्मुक्तस्य बहुधा कथितं लक्षणं मया । भूयो ऽपि च महाबाहो कथ्यमानम् इदं शृणु
मी मुक्त अवस्थेत असलेल्या व्यक्तीची लक्षणं अनेक प्रकारे सांगितली आहेत; तरीही, महाबाहो, मी पुन्हा सांगतो, ते नीट ऐक.
सुषुप्तवद् इदं नित्यं पश्यत्य् अपगतैषणः । असद्रूपं इवासक्तस् सर्वत्राखिलम् आत्मवान्
जो सर्व इच्छा सोडून, जणू गाढ झोपेत आहे तसा, कायमच सर्व गोष्टी पाहतो; तो कुठेही आसक्त न होता, सर्वत्र सर्व काही क्षणिक आहे असं पाहतो आणि स्वतःमध्येच स्थिर असतो.
कैवल्यम् इव सम्प्राप्तः परिसुप्तमना इव । घूर्णमान इवानन्दी तिष्ठत्य् अधिगतात्मदृक्
तो जणू काही एकटेपणाच्या अवस्थेला पोहोचला आहे, त्याचे मन जणू खोल झोपेत आहे, तो आनंदात असूनही हलता आहे, आणि त्याचे लक्ष कायम स्वतःच्या अंतरात्म्यावर केंद्रित आहे.
न दत्तम् अप्य् उपादत्ते गृहीतम् अपि पाणिना । अन्तर्मुखतयोदात्तरूपया समया धिया
कोणी काही दिलं तरी तो घेत नाही, हातात आलेलंही धरून ठेवत नाही; त्याचे मन आतमध्ये ओढून घेतलेलं आणि उन्नत असतं, तो तसाच स्थिर राहतो.
यन्त्रपुत्रकसञ्चार इतीमं जनताक्रमम् । अन्तस्संलीनया दृष्ट्या पश्यन् हसति शान्तधीः
ही लोकांची गर्दी यंत्राच्या बाहुल्यांसारखी वागताना तो पाहतो, त्याचं मन शांत असतं, आणि त्याची नजर आतमध्ये गुंतलेली असते, म्हणून तो हसतो.
नापेक्षते भविष्यच् च वर्तमाने न तिष्ठति । न संस्मरत्य् अतीतं च सर्वम् एव करोति च
तो भविष्यात काही अपेक्षा करत नाही, वर्तमानातही गुंतत नाही; तो भूतकाळ आठवत नाही, पण तरीही सर्व प्रकारची कामं करतो.
सुप्तः प्रबुद्धो भवति प्रबुद्धो ऽपि च सुप्तवत् । सर्वकर्मकरो ऽप्य् अन्तर् न करोतीव किञ्चन
झोपेत असताना तो जागा होतो; आणि जागेपणीही झोपेत असल्यासारखा असतो. बाहेरून सर्व कामे करत असला तरी, आतून तो काहीच करत नाही असं वाटतं.