अयुक्ते युक्तता युक्त्या प्रेक्ष्यमाणा प्रदृश्यते । पापस्य हि भयाल् लोको धर्मे राम प्रवर्तते
योग्यतेचा विचार केला तर अयोग्यातही काही योग्यता दिसते; आणि राम, पापाची भीती म्हणून लोक धर्माकडे वळतात.
असत्ये सत्यता साधो शाश्वती परिलक्ष्यते । शून्येन ध्यानयोगेन शाश्वतं पदम् आप्यते
हे सज्जन, जिथे काहीच खरं नाही असं वाटतं, तिथेच खरी आणि शाश्वत सत्यता दिसून येते. शून्यतेमध्ये ध्यान करून, मन एकाग्र केल्यावर अखंड आणि शाश्वत अवस्था मिळते.
यन् नास्ति तद् उदेत्य् आशु देशकालविलासतः । शशकाश् शृङ्गवन्तो हि दृश्यन्ते शम्बरस्थितौ
जे अस्तित्वात नाही, तेही देश आणि काळाच्या खेळामुळे पटकन दिसू लागतं; जसं मृगजळात शिंग असलेले सश दिसतात.
ये वज्रसारास् सुदृढा दृश्यन्ते ते क्षयं गताः । कल्पस्यान्ते यथेन्द्वर्कधराब्धिविबुधाद्रयः
जे वज्रासारखे कठीण आणि मजबूत वाटतात, तेही शेवटी नष्ट होतात; जसं कल्पाच्या शेवटी चंद्र, सूर्य, पृथ्वी, समुद्र, देव आणि पर्वत सगळेच नाहीसे होतात.
इति पश्यन् महाबाहो भावाभावभवक्रमम् । हर्षामर्षविषादेहास् सन्त्यज्य समतां व्रज
म्हणून, हे महाबाहू, या सृष्टीच्या उत्पत्ती, नाश आणि स्थितीचं चक्र पाहून, आनंद, राग आणि दुःख सोडून दे आणि मनाची समता प्राप्त कर.
असत् सद् अवभातीह सद् असच् चापि दृश्यते । आस्थानास्थे परित्यज्य तेनाशु समतां व्रज
इथे खोटं खरं वाटतं आणि खरं देखील कधी कधी खोटं दिसतं. म्हणून, आसक्ती आणि द्वेष दोन्ही सोडून, त्वरेने समत्व मिळव.
मुक्तौ राघव लोके ऽस्मिन् न प्राप्तिस् सम्भवत्य् अलम् । अप्रवृत्त्या विवेकस्य मग्ना हि जनकोटयः
राघव, या जगात विवेक नसल्यामुळे मुक्ती मिळत नाही; कारण विवेकाचा अभाव असलेल्या असंख्य लोकं भरकटतात.
मुक्तौ राघव लोके ऽस्मिन् प्राप्तिर् अस्ति सदैव हि । प्रवृत्त्या हि विवेकस्य मुक्ताश् च जनकोटयः
राघव, या जगात विवेकामुळेच मुक्ती नेहमी मिळते; विवेकाचं आचरण केल्याने असंख्य लोकं मुक्त झाले आहेत.
प्रविवेकाविवेकाभ्यां सुलभालभ्यतां गता । मुक्तिर् मनःक्षयप्राप्त्या विवेकं तेन दीपय
विवेक किंवा अविवेक यावर मुक्ती सहज किंवा कठीण होते; म्हणून, मनाचा नाश साधून विवेक जागव.
आत्मावलोकने यत्नः कर्तव्यो भूतिम् इच्छता । सर्वदुःखशिरश्छेद आत्मालोकेन जायते
जो कोणी समृद्धी मिळवू इच्छितो, त्याने स्वतःचा शोध घेण्याचा प्रयत्न करावा. कारण आत्म्याच्या प्रकाशाने सर्व दुःखांची मुळे कापली जातात.
नीरागा निरुपासङ्गा जीवन्मुक्ता महाधियः । सम्भवन्तीह बहवस् सुहोत्रजनका इव
ज्यांच्या मनात आसक्ती किंवा मोह नाही, जे जगात असतानाच मुक्त झाले आहेत, असे महान ज्ञानी या जगात बरेच आहेत, जसे सुहोत्र आणि जनक.
तस्मात् त्वम् अपि वै राम विवेकोदितधीरधीः । जीवन्मुक्तो विहर भोस् समलोष्टाश्मकाञ्चनः
म्हणून, हे राम, विवेकाने उजळलेल्या मनाने, तू देखील जगात असतानाच मुक्त होऊन, माती, दगड आणि सोने यांना सारखेच समजून वावर.
द्विविधा मुक्तता लोके विद्यते देहधारिणाम् । सदेहैका विदेहान्या विभागो ऽयं तयोश् शृणु
या जगात शरीर असलेल्या लोकांमध्ये दोन प्रकारची मुक्ती आहे: एक शरीरासह आणि दुसरी शरीराशिवाय. या दोघांमधील फरक नीट ऐक.
असंसङ्गात् पदार्थानां मनश्शान्तिर् हि मुक्तता । सत्य् असत्य् अपि देहे सा सम्भवत्य् अनघाकृते
वस्तूंशी आसक्ती न ठेवली, की मन शांत होतं, आणि हीच खरी मुक्ती आहे. शरीर खरं असो वा नसावं, ज्याचे कर्म शुद्ध आहेत त्याला ही शांतता नक्कीच मिळते.
स्नेहसङ्क्षयम् एवाङ्ग विदुः कैवल्यम् उत्तमाः । तत् सम्भवति देहस्य भावे चाभाव एव च
प्रिय बालका, ज्यांना समज आहे, ते जाणतात की जिथे माया संपते तिथेच खरी एकांतता मिळते. ही अवस्था शरीर असो वा नसो, दोन्ही स्थितीत येऊ शकते.
यो जीवति गतस्नेहं स जीवन्मुक्त उच्यते । सस्नेहजीवितो बद्धो मुक्त एव तृतीयकः
जो माणूस मायेपासून मुक्त होऊन जगतो, त्याला जिवंतपणीच मुक्त म्हणतात. जो मायेने बांधलेला आहे, तो बांधलेलाच राहतो. आणि तिसरा खरा अर्थाने मुक्त असतो.
यत्नो यत्नेन कर्तव्यो मोक्षार्थं युक्तिपूर्वकम् । यत्नयुक्तिविहीनस्य गोष्पदं दुस्तरं भवेत्
मुक्तीसाठी प्रयत्न आणि योग्य विचार यांच्यासह मेहनत करावी लागते. ज्याच्यात प्रयत्न आणि विचार नाहीत, त्याला तर गायीच्या पावलाचा खड्डाही ओलांडता येत नाही.
न त्व् अनध्यवसायस्य दुःखाय विपुलात्मने । आत्मा परवशः कार्यो मोहम् आश्रित्य केवलम्
ज्याच्या मनात ठामपणा नाही, ज्याचं मन मोठं आणि अस्वस्थ आहे, त्याचा आत्मा फक्त भ्रमावर अवलंबून राहून दुसऱ्यांच्या अधीन होतो.
सुमहद् धैर्यम् आलम्ब्य मनसा व्यवसायिना । विचारयात्मनात्मानम् आत्मनश् चिरसिद्धये
मोठ्या धैर्यावर आधार ठेवून, ठाम मनाने आणि विचारपूर्वक, माणसाने स्वतःच्या आत्म्याचा शोध घ्यावा, म्हणजे कायमस्वरूपी सिद्धी मिळते.
वितताध्यवसायस्य जगद् भवति गोष्पदम् । विहताध्यवसायस्य गोष्पदं वै जगद् भवेत्
ज्याच्याकडे मोठा ठामपणा आहे, त्याला हे जग एखाद्या गायीच्या पावलासारखं लहान वाटतं; पण ज्याचा ठामपणा हरवला आहे, त्यालाही हे जग तसंच लहान वाटतं.
यद् उपगतस् सुगतः परं प्रधानं यद् उपगतो ध्रुवतां नृपश् च कश्चित् । यद् उपगताः पदम् उत्तमं महान्तः प्रयतनकर्मतरोर् महाफलं तत्
जे श्रेष्ठ लोकांनी मिळवलं, तेच श्रेष्ठ स्थान; जे एखाद्या राजाने मिळवलं, तीच स्थिरता; जे महान लोकांनी गाठलं, तेच उत्तम ध्येय—हे सगळं प्रयत्न आणि कृतीच्या झाडाचं मोठं फळ आहे.
ब्रह्मणस् समुपायान्ति जगन्तीमानि राघव । स्थैर्यं यान्त्य् अविवेकेन शाम्यन्त्य् अङ्ग विवेकतः
हे राघव, ही सर्व जगं ब्रह्मातून उत्पन्न होतात, विवेक नसल्यामुळे ती टिकून राहतात आणि विवेक आल्यावर, प्रिय अंगा, ती शांत होतात.
जगज्जालजलावर्तवृत्तयो ब्रह्मवारिधौ । सङ्ख्यातुं केन शक्यन्ते भासां च त्रसरेणवः
या ब्रह्माच्या महासागरात जगाचा जाळं आणि त्यातील भोवरे यांची गणना कोण करू शकतो? जशी प्रकाशकिरणं धुळीच्या कणांसारखी असतात, तशीच त्यांची मोजणी अशक्य आहे.
असम्यक्प्रेक्षणं विद्धि कारणं जगतस् स्थितौ । संसारशान्ताव् एकान्तकारणं सम्यगीक्षणम्
जग टिकून राहण्याचं कारण चुकीचं पाहणं आहे, आणि संसार शांत होण्याचं एकमेव कारण योग्य पाहणं आहे, हे जाणून ठेव.
अयं हि राम दुष्पारो घोरस् संसारसागरः । विना युक्तिप्रयत्नाभ्याम् अस्मान् नाम न तीर्यते
हे राम, हा संसाराचा सागर फार भयंकर आणि ओलांडता न येणारा आहे; युक्ती आणि प्रयत्न यांच्या शिवाय आपण तो पार करू शकत नाही.
अयं हि सागरः पूर्णो मोहाम्बुभरपूरितः । अगाधमरणावर्तः कल्लोलाकुलकोटरः
हा सागर पूर्ण भरलेला आहे, मोहाच्या पाण्याने ओसंडून वाहतो आहे, मृत्यूच्या भोवऱ्यांनी तो खोल आणि अगम्य झाला आहे, आणि त्याच्या कपारींमध्ये मोठ्या लाटा उसळत आहेत.
प्रभ्रमत्पुण्यदिण्डीरो ज्वलन्नरकवाडवः । तृष्णाविलोललहरिर् मनोजलमतङ्गजः
पुण्याच्या नगाऱ्यांनी हा सागर हलतो आहे, नरकाच्या ज्वाळांनी तो धगधगत आहे, तृष्णेच्या अस्वस्थ लाटा त्यात उसळत आहेत, आणि त्याचे पाणी मनाच्या उधळ्या हत्तीप्रमाणे आहे.
आलीनजीवितसरिद् भोगरत्नसमुद्गकः । क्रुद्धरोगोरगाकीर्ण इन्द्रियग्राहघर्घरः
याच्या जीवनाच्या नद्या आत लपल्या आहेत, भोगरूपी रत्ने दडून गेली आहेत, रागाच्या रोगरूपी सापांनी हा सागर भरला आहे, आणि इंद्रियांच्या मगरांनी त्यात गोंधळ माजला आहे.
पश्यास्मिन् प्रसृता राम वीचयश् चारुचञ्चलाः । इमा मुग्धाङ्गनानाम्न्यश् शिखराकर्षणक्षमाः
राम, या सागरात पाहा, सुंदर आणि चंचल लाटा पसरलेल्या आहेत; या निरागस स्त्रियांची नावे असून, त्या डोंगरशिखरांना आकर्षित करण्यास समर्थ आहेत.
छदश्रीपद्मरागाढ्या नेत्रनीलोत्पलाकुलाः । दन्तमुक्ताफलाकीर्णास् स्मितफेनोपशोभिताः
त्यांचे गाल कमळमणीच्या तेजाने उजळले आहेत, डोळ्यांत निळ्या कमळांची गर्दी आहे, दात मोत्यांसारखे चमकत आहेत आणि हसण्याच्या फेसामुळे त्यांचे हास्य आणखी सुंदर दिसते.