परमं बोधम् आसाद्य केचित् काननम् आगताः । यथा भृगुभरद्वाजविश्वामित्रसहादयः
काहींनी परम ज्ञान मिळवल्यावर ते अरण्यात गेले, जसे भृगु, भरद्वाज, विश्वामित्र आणि त्यांचे सोबती.
केचित् राज्येषु तिष्ठन्ति च्छत्त्रचामरमालिताः । यथा जनकशर्यातिमान्धातृमगधादयः
काही लोक राज्यातच राहतात, छत्र आणि चामरांनी शोभलेले, जसे जनक, शर्याति, मांधाता आणि मगधाचे राजे.
केचिद् व्योमनि तिष्ठन्ति धिष्ण्यचक्रान्तरस्थिताः । यथा बृहस्पत्युशनश्चन्द्रसूर्यमुनीश्वराः
काही जण आकाशात, दिव्य लोकांच्या मध्ये वास करतात, जसे बृहस्पती, उशनस्, चंद्र, सूर्य आणि महान ऋषी.
केचित् सुरपदं याता विमानावलिम् आस्थिताः । यथाग्निवायुवरुणयमतुम्बुरुनारदाः
काही जण देवांच्या लोकात पोहोचले आहेत, तेथे ते विमानांच्या रांगेत राहतात, अग्नी, वायू, वरुण, यम, तुम्बुरू आणि नारद यांसारखे.
केचित् पातालकुहरे जीवन्मुक्ता व्यवस्थिताः । यथा बडिसुहोत्रान्धप्रह्लादह्लादपूर्वकाः
काही जीवन्मुक्त पाताळातील गुहांमध्ये स्थिर आहेत, बडी, सुहोत्र, अंध, प्रह्लाद, ह्लाद आणि पूर्वक यांच्या प्रमाणे.
तिर्यग्योनिष्व् अपि सदा वर्तन्ते कृतबुद्धयः । देवयोनिष्व् अपि प्राज्ञ वर्तन्ते मूर्खबुद्धयः
ज्यांची बुद्धी जागृत आहे, ते नेहमीच पशूयोनीतही वावरतात; आणि देवांच्या योनीतही मूर्ख बुद्धीचे लोक असतात.
सर्वं सर्वेण सर्वत्र सर्वथा सर्वदैव हि । सम्भवत्य् एव सर्वात्मन्य् आत्मनात्मस्वरूपिणि
सर्व काही, सर्वत्र, सर्व प्रकारे, सर्वकाळ, सर्वांच्या आत्म्यात, म्हणजेच आत्म्याच्या खऱ्या स्वरूपातच, घडत असते.
विधेर् विचित्रा नियतिर् अनन्तारम्भमन्थरा । सन्निवेशांशवैचित्र्यात् सर्वं सर्वत्र दृश्यते
विधीची अद्भुत योजना, जी सुरू व्हायला फारच मंद असते पण अनंत काळ टिकते, ती सर्वत्र, प्रत्येक गोष्टीत, वेगवेगळ्या रचनेमुळे दिसून येते.
विधिर् दैवं विभुर् धाता सर्वेशश् शिव ईश्वरः । इति नामभिर् आत्मान्तः प्रत्यक्चेतन उच्यते
विधी, दैव, सर्वत्र व्यापणारा, सृष्टीकर्ता, सर्वांचा स्वामी, शिव, ईश्वर — या नावांनी अंतरात्मा, म्हणजेच अंतर्गत चेतना, ओळखली जाते.
अस्त्य् अवस्तुनि वस्त्व् अन्तः काञ्चनं सिकतास्व् इव । अस्ति वस्तुन्य् अवस्त्व् अन्तर् मलं हेमकणेष्व् इव
असत्यातही थोडं सत्य असतं, जसं वाळूत सोनं असतं; आणि सत्यातही थोडं असत्य मिसळलेलं असतं, जसं सोन्याच्या कणांत थोडं अशुद्ध असतं.
अयुक्ते युक्तता युक्त्या प्रेक्ष्यमाणा प्रदृश्यते । पापस्य हि भयाल् लोको धर्मे राम प्रवर्तते
योग्यतेचा विचार केला तर अयोग्यातही काही योग्यता दिसते; आणि राम, पापाची भीती म्हणून लोक धर्माकडे वळतात.
असत्ये सत्यता साधो शाश्वती परिलक्ष्यते । शून्येन ध्यानयोगेन शाश्वतं पदम् आप्यते
हे सज्जन, जिथे काहीच खरं नाही असं वाटतं, तिथेच खरी आणि शाश्वत सत्यता दिसून येते. शून्यतेमध्ये ध्यान करून, मन एकाग्र केल्यावर अखंड आणि शाश्वत अवस्था मिळते.
यन् नास्ति तद् उदेत्य् आशु देशकालविलासतः । शशकाश् शृङ्गवन्तो हि दृश्यन्ते शम्बरस्थितौ
जे अस्तित्वात नाही, तेही देश आणि काळाच्या खेळामुळे पटकन दिसू लागतं; जसं मृगजळात शिंग असलेले सश दिसतात.
ये वज्रसारास् सुदृढा दृश्यन्ते ते क्षयं गताः । कल्पस्यान्ते यथेन्द्वर्कधराब्धिविबुधाद्रयः
जे वज्रासारखे कठीण आणि मजबूत वाटतात, तेही शेवटी नष्ट होतात; जसं कल्पाच्या शेवटी चंद्र, सूर्य, पृथ्वी, समुद्र, देव आणि पर्वत सगळेच नाहीसे होतात.
इति पश्यन् महाबाहो भावाभावभवक्रमम् । हर्षामर्षविषादेहास् सन्त्यज्य समतां व्रज
म्हणून, हे महाबाहू, या सृष्टीच्या उत्पत्ती, नाश आणि स्थितीचं चक्र पाहून, आनंद, राग आणि दुःख सोडून दे आणि मनाची समता प्राप्त कर.
असत् सद् अवभातीह सद् असच् चापि दृश्यते । आस्थानास्थे परित्यज्य तेनाशु समतां व्रज
इथे खोटं खरं वाटतं आणि खरं देखील कधी कधी खोटं दिसतं. म्हणून, आसक्ती आणि द्वेष दोन्ही सोडून, त्वरेने समत्व मिळव.
मुक्तौ राघव लोके ऽस्मिन् न प्राप्तिस् सम्भवत्य् अलम् । अप्रवृत्त्या विवेकस्य मग्ना हि जनकोटयः
राघव, या जगात विवेक नसल्यामुळे मुक्ती मिळत नाही; कारण विवेकाचा अभाव असलेल्या असंख्य लोकं भरकटतात.
मुक्तौ राघव लोके ऽस्मिन् प्राप्तिर् अस्ति सदैव हि । प्रवृत्त्या हि विवेकस्य मुक्ताश् च जनकोटयः
राघव, या जगात विवेकामुळेच मुक्ती नेहमी मिळते; विवेकाचं आचरण केल्याने असंख्य लोकं मुक्त झाले आहेत.
प्रविवेकाविवेकाभ्यां सुलभालभ्यतां गता । मुक्तिर् मनःक्षयप्राप्त्या विवेकं तेन दीपय
विवेक किंवा अविवेक यावर मुक्ती सहज किंवा कठीण होते; म्हणून, मनाचा नाश साधून विवेक जागव.
आत्मावलोकने यत्नः कर्तव्यो भूतिम् इच्छता । सर्वदुःखशिरश्छेद आत्मालोकेन जायते
जो कोणी समृद्धी मिळवू इच्छितो, त्याने स्वतःचा शोध घेण्याचा प्रयत्न करावा. कारण आत्म्याच्या प्रकाशाने सर्व दुःखांची मुळे कापली जातात.
नीरागा निरुपासङ्गा जीवन्मुक्ता महाधियः । सम्भवन्तीह बहवस् सुहोत्रजनका इव
ज्यांच्या मनात आसक्ती किंवा मोह नाही, जे जगात असतानाच मुक्त झाले आहेत, असे महान ज्ञानी या जगात बरेच आहेत, जसे सुहोत्र आणि जनक.
तस्मात् त्वम् अपि वै राम विवेकोदितधीरधीः । जीवन्मुक्तो विहर भोस् समलोष्टाश्मकाञ्चनः
म्हणून, हे राम, विवेकाने उजळलेल्या मनाने, तू देखील जगात असतानाच मुक्त होऊन, माती, दगड आणि सोने यांना सारखेच समजून वावर.
द्विविधा मुक्तता लोके विद्यते देहधारिणाम् । सदेहैका विदेहान्या विभागो ऽयं तयोश् शृणु
या जगात शरीर असलेल्या लोकांमध्ये दोन प्रकारची मुक्ती आहे: एक शरीरासह आणि दुसरी शरीराशिवाय. या दोघांमधील फरक नीट ऐक.
असंसङ्गात् पदार्थानां मनश्शान्तिर् हि मुक्तता । सत्य् असत्य् अपि देहे सा सम्भवत्य् अनघाकृते
वस्तूंशी आसक्ती न ठेवली, की मन शांत होतं, आणि हीच खरी मुक्ती आहे. शरीर खरं असो वा नसावं, ज्याचे कर्म शुद्ध आहेत त्याला ही शांतता नक्कीच मिळते.
स्नेहसङ्क्षयम् एवाङ्ग विदुः कैवल्यम् उत्तमाः । तत् सम्भवति देहस्य भावे चाभाव एव च
प्रिय बालका, ज्यांना समज आहे, ते जाणतात की जिथे माया संपते तिथेच खरी एकांतता मिळते. ही अवस्था शरीर असो वा नसो, दोन्ही स्थितीत येऊ शकते.
यो जीवति गतस्नेहं स जीवन्मुक्त उच्यते । सस्नेहजीवितो बद्धो मुक्त एव तृतीयकः
जो माणूस मायेपासून मुक्त होऊन जगतो, त्याला जिवंतपणीच मुक्त म्हणतात. जो मायेने बांधलेला आहे, तो बांधलेलाच राहतो. आणि तिसरा खरा अर्थाने मुक्त असतो.
यत्नो यत्नेन कर्तव्यो मोक्षार्थं युक्तिपूर्वकम् । यत्नयुक्तिविहीनस्य गोष्पदं दुस्तरं भवेत्
मुक्तीसाठी प्रयत्न आणि योग्य विचार यांच्यासह मेहनत करावी लागते. ज्याच्यात प्रयत्न आणि विचार नाहीत, त्याला तर गायीच्या पावलाचा खड्डाही ओलांडता येत नाही.
न त्व् अनध्यवसायस्य दुःखाय विपुलात्मने । आत्मा परवशः कार्यो मोहम् आश्रित्य केवलम्
ज्याच्या मनात ठामपणा नाही, ज्याचं मन मोठं आणि अस्वस्थ आहे, त्याचा आत्मा फक्त भ्रमावर अवलंबून राहून दुसऱ्यांच्या अधीन होतो.
सुमहद् धैर्यम् आलम्ब्य मनसा व्यवसायिना । विचारयात्मनात्मानम् आत्मनश् चिरसिद्धये
मोठ्या धैर्यावर आधार ठेवून, ठाम मनाने आणि विचारपूर्वक, माणसाने स्वतःच्या आत्म्याचा शोध घ्यावा, म्हणजे कायमस्वरूपी सिद्धी मिळते.
वितताध्यवसायस्य जगद् भवति गोष्पदम् । विहताध्यवसायस्य गोष्पदं वै जगद् भवेत्
ज्याच्याकडे मोठा ठामपणा आहे, त्याला हे जग एखाद्या गायीच्या पावलासारखं लहान वाटतं; पण ज्याचा ठामपणा हरवला आहे, त्यालाही हे जग तसंच लहान वाटतं.