वासवाजौ तनुत्यागी वृत्रो विततमानसः । अन्तश्शीतमना मानी चकार सुरसङ्गरम्
इंद्राचा शत्रू वृत्र, शरीर सोडतानाही, त्याचे मन विस्तारलेले, आतून शांत आणि स्वाभिमानी होते, आणि तो देवांशी युद्ध करत होता.
कुर्वन् दानवकार्याणि पातालतलपालकः । अनपायं निराक्रोशं प्रह्लादो ह्लादम् आगतः
पाताळातील रक्षण करणारा प्रह्लाद, दानवांची कामे करत असतानाही, त्याने कधीही न संपणारा आणि न ढळणारा आनंद मिळवला.
शम्बरैकपरो ऽप्य् अन्तश् शम्बरैकतयोदितः । संसारशम्बरं राम शम्बरस् त्यक्तवान् इदम्
शंभरा फक्त शंभऱ्याच्या मार्गातच मग्न होता आणि त्याच नावाने ओळखला जात असे, पण हे लक्षात घे, राम, त्याने अखेरीस या संसाराच्या गोंधळाला सोडून दिले.
असक्तबुद्धिर् हरिणा कुर्वन् दानवसङ्गरम् । परां संविदम् आसाद्य मुसलस् त्यक्तवांस् तनुम्
हरिणे मनाशी कोणतीही आसक्ती न ठेवता दानवांशी युद्ध केलं; मग त्याने सर्वोच्च जाणीव मिळवली आणि गदा सोडून आपलं शरीरही त्यागलं.
सर्वामरमुखं वह्निः क्रियाजालपरो ऽप्य् अति । यज्ञलक्ष्मीं चिरं भोक्तुं मुक्त एवेह तिष्ठति
सर्व देवतांसमोर असलेला आणि नेहमी कर्मकांडात गुंतलेला अग्नी, यज्ञाची समृद्धी दीर्घकाळ उपभोगत असूनही, इथेच मुक्त अवस्थेत राहतो.
पीयमानस् सुरैस् सर्वैस् सोमस् समरसाशयः । क्वचिद् एति न संसङ्गम् आक्रान्तो ऽप्य् अम्बरं यथा
सर्व देवांनी प्यायलेला आणि संघर्षाच्या मध्यात असला तरी सोमकधी कधी मिसळत नाही, जसं आकाशावर कितीही आघात झाले तरी ते कधीच मिसळत नाही.
बृहस्पतिर् देवगुरुर् दारार्थं चन्द्रयोध्य् अपि । आचरन् दिवि चित्रेहामुक्त एव व्यवस्थितः
देवतांचा गुरु बृहस्पती, आपल्या पत्नीसाठी चंद्राशी संबंध ठेवूनही, दिव्यात अद्भुत देहाने वावरतो आणि तरीही कायम मुक्तच राहतो.
शुक्रो ऽम्बरतलोद्द्योती लब्धसर्वार्थपालकः । निर्विकारमतिः कालं नयत्य् असुरदैशिकः
शुक्र आकाशात तेजाने झळकतो, सर्व इच्छित गोष्टींचा रक्षणकर्ता आहे आणि असुरांचा गुरु असूनही, त्याची बुद्धी कधीच बदलत नाही; तो शांतपणे काळ घालवतो.
जगद्भूतगणाङ्गानि चिरं सञ्चारयन्न् अपि । सर्वदा सर्वसञ्चारी मुक्त एव समीरणः
वारा जगातील सर्व सजीवांच्या हालचाली सतत आणि दीर्घकाळ घडवत असतो, तो नेहमीच सर्वत्र फिरतो आणि कायमच मुक्त राहतो.
लोकाजवञ्जवीभावे प्रोद्वेगार्हो ऽप्य् अखिन्नधीः । ब्रह्मा सममना राम क्षपयत्य् आयुर् आयतम्
राम, या जगाच्या सतत येण्या-जाण्याच्या गडबडीतही ब्रह्मदेव कधीच थकत नाही, त्याची मनःशांती कायम असते आणि तो आपले दीर्घायुष्य शांतपणे व्यतीत करतो.
जरामरणयुद्धादिद्वन्द्वपञ्जरलीलया । चरतीह चिरं कालं मुक्तो ऽपि भगवान् हरिः
भगवान हरि मुक्त असूनही, वृद्धत्व-मृत्यू, युद्ध इत्यादी द्वंद्वांच्या जाळ्यात खेळत इथे दीर्घकाळ वावरतो.
मुक्तेनापि त्रिनेत्रेण सौन्दर्यतरुमञ्जरी । देहार्धे धार्यते गौरी कामुकेनेव कामुकी
मुक्त झाल्यावरसुद्धा गौरीला त्रिनेत्रीने आपल्या अर्ध्या देहावर धरले आहे, जणू एखाद्या प्रियकराने आपल्या प्रेयसीला, किंवा सौंदर्याच्या वृक्षावर उमललेली फुलं जशी असतात तशी.
मुक्तयापि गले बद्धो गौर्या गौरस् त्रिलोचनः । सुशुद्ध इव मुक्तानां गणश् शशिकलामलः
मुक्त असतानाही गौरवर्णी गौरीने गौरवर्णी त्रिनेत्राला गळ्यात बांधून ठेवले आहे, जसे शुद्ध मोत्यांची माळ निर्मळ चंद्रकोरीभोवती गुंडाळलेली असते.
गुहो गहनधीर् वीरस् तारकादिरणक्रमम् । मुक्तो ऽपि कृतवान् सर्वज्ञानरत्नैकसागरः
गुह हा गंभीर आणि शूर असूनही, मुक्त असतानाही त्याने तारकासुर वगैरे राक्षसांचा संहार केला, कारण तो सर्व ज्ञानरत्नांचा एकमेव महासागर आहे.
भृङ्गीशो रक्तमांसं स्वं स्वमात्रे प्रवितीर्णवान् । मुक्तयैव धिया राम धीरया ध्यानधौतया
भृंगी या मधमाशांचा अधिपतीने, ध्यानाने शुद्ध झालेल्या आणि मुक्तीच्या दृढ बुद्धीने, आपल्या आईला स्वतःचे रक्त आणि मांस अर्पण केले, हे राम.
मुनिर् मुक्तस्वभावो ऽपि जगज्जङ्गलखण्डकम् । नारदो विजहारेमं लीलया कार्यशीलया
मुक्तस्वभाव असला तरी नारद ऋषी या जगाच्या वनात राहिले आणि सहजपणे, काही कार्य करत, हे जग सोडून गेले नाहीत.
जीवन्मुक्तमना मानी विश्वामित्रस् स्वयं प्रभुः । वेदोक्तां मखनिर्माणक्रियां समधितिष्ठति
स्वतःवर प्रभुत्व मिळवलेले आणि जिवंतपणी मुक्त झालेले विश्वामित्र ऋषी, वेदांमध्ये सांगितलेल्या यज्ञकर्मे स्वतः करीत होते.
धारयत्य् अवनिं शेषः करोत्य् अर्को दिनावलीम् । यमो यमत्वं कुरुते जीवन्मुक्ततयैव हि
शेष पृथ्वीला धरून ठेवतो, सूर्य दिवसांची मालिका घडवतो आणि यम आपले मृत्यूचे कार्य करतो—हे सर्व जिवंतपणी मुक्त अवस्थेतच करतात.
अन्ये ऽप्य् अस्मिंस् त्रिभुवने यक्षामरनरासुराः । शतशो मुक्ततां यातास् सन्तस् तिष्ठन्ति संसृतौ
या त्रैलोक्यात इतरही अनेक यक्ष, देव, माणसे आणि राक्षस शेकड्यांनी मुक्तीला पोहोचले, तरीही ते संसारातच राहतात.
संस्थिता व्यवहारेषु विविधाचारधारिषु । अन्तराशीतलाः केचित् केचिन् मूढाश् शिलासमाः
काही लोक विविध चालीरीतींमध्ये गुंतलेले असतात; त्यातले काही अंतर्यामी शांत आणि अलिप्त असतात, तर काही अज्ञानात गुंतलेले, दगडासारखे स्थिर असतात.
परमं बोधम् आसाद्य केचित् काननम् आगताः । यथा भृगुभरद्वाजविश्वामित्रसहादयः
काहींनी परम ज्ञान मिळवल्यावर ते अरण्यात गेले, जसे भृगु, भरद्वाज, विश्वामित्र आणि त्यांचे सोबती.
केचित् राज्येषु तिष्ठन्ति च्छत्त्रचामरमालिताः । यथा जनकशर्यातिमान्धातृमगधादयः
काही लोक राज्यातच राहतात, छत्र आणि चामरांनी शोभलेले, जसे जनक, शर्याति, मांधाता आणि मगधाचे राजे.
केचिद् व्योमनि तिष्ठन्ति धिष्ण्यचक्रान्तरस्थिताः । यथा बृहस्पत्युशनश्चन्द्रसूर्यमुनीश्वराः
काही जण आकाशात, दिव्य लोकांच्या मध्ये वास करतात, जसे बृहस्पती, उशनस्, चंद्र, सूर्य आणि महान ऋषी.
केचित् सुरपदं याता विमानावलिम् आस्थिताः । यथाग्निवायुवरुणयमतुम्बुरुनारदाः
काही जण देवांच्या लोकात पोहोचले आहेत, तेथे ते विमानांच्या रांगेत राहतात, अग्नी, वायू, वरुण, यम, तुम्बुरू आणि नारद यांसारखे.
केचित् पातालकुहरे जीवन्मुक्ता व्यवस्थिताः । यथा बडिसुहोत्रान्धप्रह्लादह्लादपूर्वकाः
काही जीवन्मुक्त पाताळातील गुहांमध्ये स्थिर आहेत, बडी, सुहोत्र, अंध, प्रह्लाद, ह्लाद आणि पूर्वक यांच्या प्रमाणे.
तिर्यग्योनिष्व् अपि सदा वर्तन्ते कृतबुद्धयः । देवयोनिष्व् अपि प्राज्ञ वर्तन्ते मूर्खबुद्धयः
ज्यांची बुद्धी जागृत आहे, ते नेहमीच पशूयोनीतही वावरतात; आणि देवांच्या योनीतही मूर्ख बुद्धीचे लोक असतात.
सर्वं सर्वेण सर्वत्र सर्वथा सर्वदैव हि । सम्भवत्य् एव सर्वात्मन्य् आत्मनात्मस्वरूपिणि
सर्व काही, सर्वत्र, सर्व प्रकारे, सर्वकाळ, सर्वांच्या आत्म्यात, म्हणजेच आत्म्याच्या खऱ्या स्वरूपातच, घडत असते.
विधेर् विचित्रा नियतिर् अनन्तारम्भमन्थरा । सन्निवेशांशवैचित्र्यात् सर्वं सर्वत्र दृश्यते
विधीची अद्भुत योजना, जी सुरू व्हायला फारच मंद असते पण अनंत काळ टिकते, ती सर्वत्र, प्रत्येक गोष्टीत, वेगवेगळ्या रचनेमुळे दिसून येते.
विधिर् दैवं विभुर् धाता सर्वेशश् शिव ईश्वरः । इति नामभिर् आत्मान्तः प्रत्यक्चेतन उच्यते
विधी, दैव, सर्वत्र व्यापणारा, सृष्टीकर्ता, सर्वांचा स्वामी, शिव, ईश्वर — या नावांनी अंतरात्मा, म्हणजेच अंतर्गत चेतना, ओळखली जाते.
अस्त्य् अवस्तुनि वस्त्व् अन्तः काञ्चनं सिकतास्व् इव । अस्ति वस्तुन्य् अवस्त्व् अन्तर् मलं हेमकणेष्व् इव
असत्यातही थोडं सत्य असतं, जसं वाळूत सोनं असतं; आणि सत्यातही थोडं असत्य मिसळलेलं असतं, जसं सोन्याच्या कणांत थोडं अशुद्ध असतं.