प्रत्यक्षप्रमुखान् नित्यं प्रमाणात् पौरुषः क्रमः । फलतो दृश्यते लोके देशान्तरगमादिकः
थेट अनुभव आणि इतर प्रमाणांवरून नेहमीच असं दिसतं की, प्रयत्नाचा क्रम ठरतो. जगात दूरदेशी जाणं वगैरे सगळ्या गोष्टी प्रयत्नामुळेच घडतात.
भोक्ता तृप्यति नाभोक्ता गन्ता गच्छति नागतिः । वक्ता वक्ति न चावक्ता पौरुषं सफलं नृणाम्
जो खातो तोच तृप्त होतो, जो खात नाही तो नाही; जो जातो तोच पोचतो, जो जात नाही तो नाही; जो बोलतो तोच बोलतो, जो बोलत नाही तो नाही—म्हणून माणसाच्या प्रयत्नाला नेहमीच फळ मिळतं.
पौरुषेण दुरन्तेभ्यस् सङ्कटेभ्यस् सुबुद्धयः । समुत्तरन्त्य् अयत्नेन न तु मूकतयानया
ज्यांची बुद्धी स्पष्ट आहे, ते मोठ्या अडचणींवर स्वतःच्या प्रयत्नांनी सहजपणे मात करतात; फक्त गप्प बसून किंवा काहीही न करता काही साध्य होत नाही.
यो यो यथा प्रयतते स स तद्वत् फलैकभाक् । न तु तूष्णीं स्थितेनेह केनचित् प्राप्यते फलम्
कोणी जसा प्रयत्न करतो, तसंच त्याला त्याचं फळ मिळतं; पण इथे फक्त शांत बसून किंवा काहीही न करता कुणालाही काहीच मिळत नाही.
शुभेन पुरुषार्थेन शुभम् आसाद्यते फलम् । अशुभेनाशुभं राम यथेच्छसि तथा कुरु
राम, चांगल्या प्रयत्नाने चांगलं फळ मिळतं आणि वाईट प्रयत्नाने वाईट फळ मिळतं. तुला जसं हवं तसं कर.
पुरुषार्थफलप्राप्तिर् देशकालवशाद् इह । प्राप्ता चिरेण शीघ्रं वा यासौ दैवम् इति स्मृता
इथे प्रयत्नाचं फळ मिळणं हे जागा आणि वेळ यावर अवलंबून असतं; ते कधी उशिरा, तर कधी लगेच मिळतं—यालाच लोक नशीब असं म्हणतात.
न दैवं दृश्यते दृष्ट्या न च लोकान्तरे स्थितम् । उक्तं दैवाभिधानेन स्वं लोके कर्मणः फलम्
दृश्यांनी 'दैव' कुठेच दिसत नाही, ते दुसऱ्या जगातही नाही. 'दैव' या नावाने जे ओळखले जाते, ते आपल्या या जगात फक्त आपल्या कर्माचे फळ असते.
पुरुषो जायते लोके वर्धते क्षीयते पुनः । न तत्र दृश्यते दैवं जरायौवनबाल्यवान्
माणूस या जगात जन्मतो, वाढतो आणि नंतर हळूहळू क्षीण होतो; यात बालपण, तारुण्य किंवा म्हातारपण कुठेच 'दैव' दिसत नाही.
देशाद् देशान्तरप्राप्तिर् हस्तस्थद्रव्यधारणम् । व्यापारश् च तथाङ्गानां पौरुषेण न दैवतः
एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे, हातात वस्तू धरून ठेवणे आणि अंगांची हालचाल — हे सर्व स्वतःच्या प्रयत्नाने घडते, 'दैवाने' नव्हे.
अर्थप्रापककार्यैकप्रयत्नपरता बुधैः । प्रोक्ता पौरुषशब्देन सर्वम् आसाद्यते ऽनया
हवे असलेले फळ मिळवण्यासाठी एकाग्र प्रयत्न करणे, हेच 'पुरुषार्थ' असे शहाण्यांनी सांगितले आहे; या पुरुषार्थाने सर्व काही साधता येते.
अनर्थप्राप्तिकार्यैकप्रयत्नपरता तु या । सोक्ता प्रोन्मत्तचेष्टेति न किञ्चित् प्राप्यते ऽनया
दु:ख आणणाऱ्या गोष्टींमध्येच मन लावून, त्यासाठीच सतत प्रयत्न करणं हे वेडसरपणाचं वर्तन आहे; असं केल्याने काहीच मिळत नाही.
क्रियायास् स्पन्दधर्मिण्यास् स्वार्थसाधकता स्वयम् । साधुसङ्गमसच्छास्त्रतीक्ष्णयोन्नीयते धिया
आपल्या हितासाठी केलेली कृती, जी हालचालीने आणि प्रयत्नाने घडते, ती तीक्ष्ण बुद्धी, चांगल्या संगती आणि खरी शास्त्रं यांच्या सहाय्याने उंचावते.
अनन्तं समतानन्दं परमार्थं स्वकं विदुः । तद् येभ्यः प्राप्यते यत्नात् ते सेव्याश् शास्त्रसाधवः
जे आपली खरी ओळख, जी अनंत, समत्वाने भरलेली आणि आनंदमय आहे, ओळखतात—त्यांच्याकडून प्रयत्नाने हे मिळवता येतं; असे खरी शास्त्र सांगणारे साधू नेहमी आदराने सेवा करावेत.
सच्छास्त्रादिगुणो मत्या सच्छास्त्रादिगुणान् मतिः । वर्धेते ते मिथो ऽभ्यासात् सरोब्दाव् इव कालतः
खरी शास्त्रं आणि बुद्धी यांचे गुण एकमेकांना सरावाने वाढवतात, जसं पाण्याचं साठं आणि पावसाचं पाणी काळानुसार वाढत जातं.
आ बाल्याद् अलम् अभ्यस्तैश् शास्त्रसत्सङ्गमादिभिः । गुणैः पुरुषयत्नेन स्वो ऽर्थस् सम्प्राप्यते हितः
लहानपणापासूनच शास्त्रांचा अभ्यास, सज्जनांची संगत आणि अशा चांगल्या गुणांचा सराव केल्याने, माणूस स्वतःच्या प्रयत्नाने आपल्यासाठी हितकारक असं ध्येय साध्य करू शकतो.
पौरुषेण जिता दैत्यास् स्थापिता भुवनक्रियाः । रचितानि जगन्तीह विष्णुना न तु दैवतः
माणसाच्या प्रयत्नानेच दैत्यांचा पराभव झाला, जगातील व्यवहार सुरू झाले आणि विष्णूंनी ही सृष्टी निर्माण केली; हे सगळं नशीबामुळे नाही.
जगति पुरुषकारकारणे ऽस्मिन् कुरु रघुनाथ चिरं तथा प्रयत्नम् । व्रजसि तरुसरीसृपाभिधानां सुभग यथा न दशाम् अशङ्क एव
या जगात माणसाच्या प्रयत्नालाच कारण मानलं जातं, म्हणून हे रघुनाथा, तू दीर्घकाळ आणि मन लावून प्रयत्न कर. मग, भाग्यवान असलास, तर तुला कधीही झाडं किंवा सरपटणाऱ्या प्राण्यांसारखी अवस्था येणार नाही, किंवा त्याची भीतीही वाटणार नाही.
नाकृतिर् न च कर्माणि नास्पदं न पराक्रमः । तन् मिथ्याज्ञानवत् प्रौढं दैवं नाम किम् उच्यते
रूप, कर्म, जागा किंवा शौर्य — यापैकी काहीच नशीब नाही. मग, चुकीच्या समजुतीमुळे जे 'नशीब' असं म्हटलं जातं, ते खरं म्हणजे काय आहे?
स्वकर्मफलसम्प्राप्ताव् इदम् इत्थम् इतीव याः । गिरस् ता दैवनाम्नैताः प्रसिद्धिं समुपागताः
आपल्या कर्माचे फळ मिळाल्यावर, 'हे असंच घडलं' असं जे लोक म्हणतात, त्या गोष्टींना 'नशीब' असं नाव मिळालं आहे आणि ते सर्वत्र मान्य झालं आहे.
तथैव मूढमतिभिर् दैवम् अस्तीति निश्चयः । आत्तो दुरवबोधेन रज्जाव् इव भुजङ्गमः
ज्यांची बुद्धी मंद आहे आणि ज्यांना समजायला कठीण जाते, ते लोक नशीब आहे असं ठामपणे मानतात, जसं एखादा दोरीला साप समजतो.
ह्यस्तनी दुष्क्रियाभ्येति शोभां सत्क्रियया यथा । अद्यैवं प्राक्तनी तस्माद् यत्नात् सत्कार्यवान् भव
काल केलेल्या वाईट कृत्यांना आजच्या चांगल्या वागणुकीमुळे शोभा येते, त्याचप्रमाणे पूर्वीच्या कृत्यांनाही बदलता येतं; म्हणून नेहमी चांगली कामं करण्याचा प्रयत्न कर.
मूढानुमानसंसिद्धं दैवं यस्यास्ति दुर्मतेः । दैवाद् दाहो ऽस्तु मा वेति वक्तव्यं तेन पावके
ज्याची बुद्धी चुकीच्या तर्कावर आधारलेली आहे आणि जो नशीबावर विश्वास ठेवतो, त्याने जर आग लागली तर त्या ज्वाळांना असं म्हणावं लागेल—'नशीब असेल तर जळू दे, नसेल तर जळू देऊ नको.'
दैवम् एवेह चेत् कर्म पुंसः किम् इव चेष्टया । स्नानदानाशनाचारं दैवम् एव करिष्यति
जर केवळ नशीबच सगळ्या कृतीचं कारण असेल, तर माणसाच्या प्रयत्नाचा काय उपयोग? मग स्नान, दान, खाणं किंवा वागणं हे सगळं नशीबच करेल का?
किं वा शास्त्रोपदेशेन मूको ऽयं पुरुषः किल । सञ्चार्यते तु दैवेन किं कस्येहोपदिश्यते
शास्त्राचा उपदेश कशाला, जर हा माणूस मुक्यासारखा आहे? तो जर फक्त नशिबानेच हलवला जात असेल, तर कोणाला आणि काय शिकवायचं?
न च निस्स्पन्दता लोके दृष्टेह शवतां विना । स्पन्दाश् च फलसम्प्राप्तिस् तस्माद् दैवं निरर्थकम्
या जगात फक्त मेलेल्या माणसांमध्येच हालचाल नसते; आणि हालचालीमुळेच फळ मिळतं. म्हणून नशीब निरर्थक आहे.
न चामूर्तेन दैवेन मूर्तस्य सहकर्तृता । हस्तादीन् ईहतश् चैव न दैवेन क्वचित् कृतम्
आकार नसलेल्या नशिबाने, शरीर असलेल्या माणसाला मदत केली असं कधीच होत नाही. हातांची किंवा इतर अंगांची कृती नेहमीच प्रयत्नातून होते, नशिबामुळे कधीच होत नाही.
मनोबुद्धिवद् अप्य् एतद् दैवं नेहानुभूयते । आगोपालं किल प्राज्ञैस् तेन दैवम् असत् सदा
जसं मन आणि बुद्धी इथे अनुभवायला येतात, तसं हे दैव कधीच जाणवत नाही. म्हणूनच ज्ञानी लोक म्हणतात, दैव म्हणजे गवळ्यासारखं आहे — म्हणून दैव नेहमीच खोटं असतं.
बुद्धेश् चेत् पृथग् अन्यो ऽर्थस् सैव चेत् कान्यता तयोः । कल्पना वा प्रमाणं चेत् पौरुषं किं न कल्प्यते
जर बुद्धीपासून वेगळं काही असतं आणि तेच खरं असतं, तर मग या दोघांत काय फरक राहिला? आणि जर कल्पना हेच प्रमाण मानायचं, तर मग मानवी प्रयत्नही का कल्पित धरू नये?
नामूर्तेस् तेन सङ्गो ऽस्ति नभसेव वपुष्मतः । मूर्तं च दृश्यते लग्नं तस्माद् दैवं न विद्यते
जसं आकाशाचं देहधारकाशी काहीही नातं नसतं, तसंच निराकाराचं देहधारकाशी संबंध नसतो. आणि देहधारी मात्र नेहमीच कुठेतरी गुंतलेले दिसतात — म्हणून दैव असं काहीच नाही.
विनियोक्ताथ भूतानाम् अस्त्य् अन्यस् तज् जगत्त्रये । शेरतां भूतवृन्दानि दैवं सर्वं करिष्यति
जर या तिन्ही जगातल्या सगळ्या जीवांना कामं लावणारा दुसरा कोणी असेलच, तर मग दैवाने सगळ्या जीवांना झोपवावं — दैवाने सगळं काही करावं.