सुधाम्भसि यथा क्षीरधीर् विचारान् निवर्तते । संसारवासना तद्वद् धीविचारान् निवर्तते
जसं अमृतात दूध मिसळल्यावर कोणी त्याचा वेगळा विचार करत नाही, तसंच मनाने विचार केल्यावर संसाराच्या इच्छा आपोआप संपतात.
मध्वम्बुशङ्कया तावद् विषवारि प्रपीयते । यावत् तन् न परिज्ञातं परिज्ञातं विहीयते
मध असल्याचा संशय आल्यावर माणूस विषाचं पाणी पितो, पण एकदा ते खरं कळलं की, तो लगेच सोडून देतो.
रूपलावण्ययुक्तापि चित्रकान्तेव कामिनी । द्रव्यमात्रसमारम्भात् तत्त्वविद्भिर् विलोक्यते
रूप आणि सौंदर्य असली तरी, जशी सुंदर चित्रं केवळ रंगांनी बनलेली असतात, तशीच ज्ञानी लोकांसाठी स्त्री फक्त पदार्थांचं एक मिश्रण असते.
यथा मषीकुसुम्भादि स्त्रियाश् चित्रे तथैव हि । जीवन्त्या अपि केशोष्ठं कस् तां प्रति किल ग्रहः
जशी एखाद्या स्त्रीच्या चित्रात शाई, कुसुंभ आणि इतर रंग दिसतात, तशीच गोष्ट जिवंत स्त्रीच्या बाबतीत आहे; पण तिचे केस किंवा ओठ खरोखर कोण पकडू शकतो?
अनुभूतो गुडस् स्वादुर् अपि दाहविकर्तनैः । न शक्यते ऽन्यथा कर्तुं तत्त्वालोकस् तथात्मनः
गोड गूळ चाखल्यानंतर जरी त्याला जाळले किंवा कापले, तरी त्याची गोडी बदलता येत नाही; त्याचप्रमाणे आत्म्याचं खरं स्वरूप नेहमी तसंच राहतं.
परव्यसनिनी नारी व्यग्रापि गृहकर्मणि । तद् एवास्वादयत्य् अन्तर् नवसङ्गरसायनम्
जी स्त्री दुसऱ्या कुणावर आसक्त असते, ती घरकामात गुंतली असली तरी, तिच्या मनात नेहमी त्या नव्या संगाचा आनंदच असतो.
एवं तत्त्वे परे शुद्धे धीरो विश्रान्तिम् आगतः । न शक्यते चालयितुं देवैर् अपि सहासुरैः
अशा प्रकारे, जेव्हा कोणी धीराने त्या सर्वोच्च आणि शुद्ध सत्यात विश्रांती घेतो, तेव्हा त्याला देवांनी आणि असुरांनी मिळूनही हलवता येत नाही.
परव्यसनिनी नारी केन भर्त्रा बलीयसा । विस्मारिता स्वसङ्कल्पकान्तसङ्गमहोत्सवम्
परस्त्रीच्या सुखात आसक्त झालेली स्त्री, जी आपल्या मनातच प्रियकराशी एकरूप होण्याचा मोठा सोहळा अनुभवते, तिला कोणत्या बलाढ्य पतीने तो आनंदाचा क्षण विसरायला लावला असेल?
जगत् समरसानन्तचिदालोकावलम्बनम् । केन विस्मार्यते बुद्धिस् तत्त्वज्ञस्य महात्मनः
सर्वत्र समान असलेल्या अनंत चैतन्याच्या प्रकाशावर आधारलेले हे जग, सत्य जाणणाऱ्या महात्म्याची बुद्धी कोण विसरायला लावते?
समग्रसुखदुःखाभ्यां व्यवहारम् अखण्डितम् । कुर्वन् गुरुजनायत्तो भर्तृश्वशुरखेदितः
संपूर्ण सुखदुःखात अखंडपणे वागत, वडीलधाऱ्यांवर अवलंबून राहून, पती आणि सासरच्या लोकांनी त्रस्त झालेली ती त्यानुसार वागते.
यथा सङ्कल्पकान्तेन भवत्य् आनन्दमन्थरः । वधूलोको व्यसनवान् दुःखजालैर् न खेद्यते
जशी आपल्या मनातील प्रियकरामुळे वधूच्या जगात सौम्य आनंद पसरतो, तशीच संकटांनी ग्रासलेली व्यक्ती दुःखाच्या जाळ्यांनी त्रासली जात नाही.
तथा विगलिताविद्यो व्यवहारपरो ऽपि सन् । सम्यग्दृष्टिसमाचारो मुदम् एत्य् अन्तर् आत्मना
अज्ञान पूर्णपणे नाहीसे झाल्यावर, आणि आपले वर्तन योग्य दृष्टीकोनानुसार असताना, जरी तो व्यवहारात गुंतलेला असला तरी, त्याच्या अंतःकरणात खरी आनंदाची अनुभूती येते.
छिद्यते न निकृत्ताङ्गो गलदस्रुर् न रोदिति । दह्यते न प्रदग्धो ऽपि नष्टो ऽपि न विनश्यति
त्याचे हातपाय तुटले तरी तो दुखावत नाही, डोळ्यातून अश्रू आले तरी तो रडत नाही, जळला तरी त्याला वेदना होत नाही, हरवला तरी तो नष्ट होत नाही.
व्यपगतसुखदुःखसन्निपातो विधिविधुरेष्व् अपि सङ्कटेष्व् अखिन्नः । निवसतु सदने पुरोत्तमे वा विततगिरौ विपिने तपोवने वा
सुखदुःखाच्या मिश्रणापासून मुक्त झालेला, अगदी कठीण आणि नियमशून्य परिस्थितीतही अढळ राहतो. तो उत्तम घरात राहो, विस्तीर्ण डोंगरावर, जंगलात किंवा तपोवनात कुठेही असो.
जनकस् संस्थितो राज्ये व्यवहारपरो ऽपि सन् । विगतज्वर एवान्तर् अनाकुलमतिस् सदा
जनक राजकार्यात आणि व्यवहारात गुंतलेला असूनही, आपल्या राज्यात स्थिर आहे आणि त्याचे मन नेहमीच शांत व निर्विकार असते.
पितामहो दिलीपस् ते सर्वारम्भपरो ऽप्य् अलम् । वीतरागतयैवान्तर् बुभुजे मेदिनीं चिरम्
तुझे पूर्वज दिलीप हे नेहमी सर्व कामांमध्ये गुंतलेले असले, तरी मनाने आसक्तीपासून मुक्त होते आणि त्यांनी खूप काळ पृथ्वीचे राज्य उपभोगले.
जीवन्मुक्ताकृतिर् नित्यम् अजो राज्यम् अपालयत्
अज हा नेहमीच जिवंतपणी मुक्त अवस्थेत राहून आपले राज्य सांभाळत होता.
विचित्रबलयुद्धेषु व्यवहारेषु भूरिषु । मान्धाता सुचिरं तिष्ठंस् त्यक्तवान् न परं पदम्
मंधाता अनेक प्रकारच्या युद्धांत आणि असंख्य व्यवहारांत दीर्घकाळ राहूनसुद्धा, आपल्या सर्वोच्च स्थितीपासून कधीच दूर गेला नाही.
बडिः पातालपीठस्थः कुर्वन् स्वां दिवसस्थितिम् । सदात्यागी सदासक्तो जीवन्मुक्तपदे स्थितः
बडी हा पाताळाच्या सिंहासनावर बसून, नेहमीच सर्व सोडून आणि सर्वांमध्ये रमून, आपले दैनंदिन कर्तव्य करत जिवंतपणी मुक्त अवस्थेत स्थिर होता.
नमुचिर् दानवाधीशो देवद्वन्द्वपरस् सदा । नानाचारविहारेषु क्वचिन् नान्तर् अतप्यत
नमुचि हा दानवांचा राजा, देवांशी नेहमीच स्पर्धा करत असे, आणि वेगवेगळ्या सुखांत व वर्तनांत रमलेला असला तरी, त्याच्या मनात कधीच खंत किंवा दुःख नव्हते.
वासवाजौ तनुत्यागी वृत्रो विततमानसः । अन्तश्शीतमना मानी चकार सुरसङ्गरम्
इंद्राचा शत्रू वृत्र, शरीर सोडतानाही, त्याचे मन विस्तारलेले, आतून शांत आणि स्वाभिमानी होते, आणि तो देवांशी युद्ध करत होता.
कुर्वन् दानवकार्याणि पातालतलपालकः । अनपायं निराक्रोशं प्रह्लादो ह्लादम् आगतः
पाताळातील रक्षण करणारा प्रह्लाद, दानवांची कामे करत असतानाही, त्याने कधीही न संपणारा आणि न ढळणारा आनंद मिळवला.
शम्बरैकपरो ऽप्य् अन्तश् शम्बरैकतयोदितः । संसारशम्बरं राम शम्बरस् त्यक्तवान् इदम्
शंभरा फक्त शंभऱ्याच्या मार्गातच मग्न होता आणि त्याच नावाने ओळखला जात असे, पण हे लक्षात घे, राम, त्याने अखेरीस या संसाराच्या गोंधळाला सोडून दिले.
असक्तबुद्धिर् हरिणा कुर्वन् दानवसङ्गरम् । परां संविदम् आसाद्य मुसलस् त्यक्तवांस् तनुम्
हरिणे मनाशी कोणतीही आसक्ती न ठेवता दानवांशी युद्ध केलं; मग त्याने सर्वोच्च जाणीव मिळवली आणि गदा सोडून आपलं शरीरही त्यागलं.
सर्वामरमुखं वह्निः क्रियाजालपरो ऽप्य् अति । यज्ञलक्ष्मीं चिरं भोक्तुं मुक्त एवेह तिष्ठति
सर्व देवतांसमोर असलेला आणि नेहमी कर्मकांडात गुंतलेला अग्नी, यज्ञाची समृद्धी दीर्घकाळ उपभोगत असूनही, इथेच मुक्त अवस्थेत राहतो.
पीयमानस् सुरैस् सर्वैस् सोमस् समरसाशयः । क्वचिद् एति न संसङ्गम् आक्रान्तो ऽप्य् अम्बरं यथा
सर्व देवांनी प्यायलेला आणि संघर्षाच्या मध्यात असला तरी सोमकधी कधी मिसळत नाही, जसं आकाशावर कितीही आघात झाले तरी ते कधीच मिसळत नाही.
बृहस्पतिर् देवगुरुर् दारार्थं चन्द्रयोध्य् अपि । आचरन् दिवि चित्रेहामुक्त एव व्यवस्थितः
देवतांचा गुरु बृहस्पती, आपल्या पत्नीसाठी चंद्राशी संबंध ठेवूनही, दिव्यात अद्भुत देहाने वावरतो आणि तरीही कायम मुक्तच राहतो.
शुक्रो ऽम्बरतलोद्द्योती लब्धसर्वार्थपालकः । निर्विकारमतिः कालं नयत्य् असुरदैशिकः
शुक्र आकाशात तेजाने झळकतो, सर्व इच्छित गोष्टींचा रक्षणकर्ता आहे आणि असुरांचा गुरु असूनही, त्याची बुद्धी कधीच बदलत नाही; तो शांतपणे काळ घालवतो.
जगद्भूतगणाङ्गानि चिरं सञ्चारयन्न् अपि । सर्वदा सर्वसञ्चारी मुक्त एव समीरणः
वारा जगातील सर्व सजीवांच्या हालचाली सतत आणि दीर्घकाळ घडवत असतो, तो नेहमीच सर्वत्र फिरतो आणि कायमच मुक्त राहतो.
लोकाजवञ्जवीभावे प्रोद्वेगार्हो ऽप्य् अखिन्नधीः । ब्रह्मा सममना राम क्षपयत्य् आयुर् आयतम्
राम, या जगाच्या सतत येण्या-जाण्याच्या गडबडीतही ब्रह्मदेव कधीच थकत नाही, त्याची मनःशांती कायम असते आणि तो आपले दीर्घायुष्य शांतपणे व्यतीत करतो.