सर्वारम्भफलत्यागी सर्वोपाधिविवर्जितः । सर्वाशासम्परित्यागी जीवन्मुक्त इति स्मृतः
जो सर्व कर्मांच्या फळांचा त्याग करतो, सर्व ओळखींपासून मुक्त आहे, आणि सर्व इच्छा सोडून देतो, त्याला जगात असतानाच मुक्त म्हणतात.
सर्वैषणाः परित्यज्य चेतसा भव मौनवान् । धारा निरवशेषेण यथा त्यक्त्वा पयोधरः
सर्व इच्छा मनाने सोडून, तू शांत राहा; जसं ढग सगळं पाणी ओतून रिकामा होतो, तसं.
तथा न सुखयत्य् अङ्गसंलग्ना वरवर्णिनी । यथा सुखयति स्वान्तम् इन्दुशीता निराशता
शरीराला बिलगलेली सुंदर स्त्री जशी सुख देत नाही, तसं चंद्राच्या गारव्याने आणि इच्छा नसण्याने मनाला जे सुख मिळतं, तसं दुसरं नाही.
न तथेन्दुस् सुखयति कण्ठलग्नो ऽपि राघव । नैराश्यं सुखयत्य् अन्तर् यथा सकलशीतलम्
राघव, गळ्यात चंद्र जरी असला तरी तो इतकं सुख देत नाही, जितकं सर्व इच्छांचा त्याग करून मनात येणारं शीतल समाधान देतं.
पुष्पघूर्णन्नवलतो न तथा राजते मधुः । यथोदारमतिर् मौनी नैराश्यसममानसः
नव्या उमललेल्या फुलात मध जसा चमकत नाही, तसा उदार मनाचा, मौनात आणि सर्व इच्छारहित शांततेत रमलेला साधू अधिक तेजस्वी दिसतो.
न हिमाद्रेर् न मुक्ताभ्यो न रम्भाभ्यो न चन्दनात् । न तच् चन्द्रमसश् शैत्यं नैराश्याद् यद् अवाप्यते
हिमालय, मोती, केळी, चंदन किंवा चंद्र यांच्याकडून ज्या थंडावा मिळतो, तसा शीतलपणा सर्व इच्छांचा त्याग केल्यावर मिळतो.
अपि राज्याद् अपि स्वर्गाद् अपीन्दोर् अपि माधवात् । अपि कान्तासमासङ्गान् नैराश्यं परमं सुखम्
राज्य, स्वर्ग, चंद्र, वसंत किंवा प्रिय व्यक्तीच्या आलिंगनापेक्षा सर्व इच्छांचा त्याग केल्यावर मिळणारं सुख हेच खरं सर्वोच्च सुख आहे.
तृणवन् नोपकुर्वन्ति यया त्रिभुवनश्रियः । सा परा निर्वृतिस् साधो नैराश्याद् उपलभ्यते
हे सज्जन, जी परम शांती आहे, जिच्यामुळे तीनही लोकांची वैभव तृणासारखी वाटतात, ती शांती अपेक्षाशून्यतेमुळे मिळते.
आशाकरञ्जपरशुं पराया निर्वृतेः पदम् । पुष्पगुच्छं शमतरोर् आलम्बस्व निराशताम्
इच्छेचे झाड तोडण्यासाठी वैराग्याचा कुऱ्हाड हाती घे, आणि मनःशांतीच्या झाडावरची फुलांची घड अपेक्षाशून्यतेच्या रूपात स्वीकार, म्हणजेच परम शांतीच्या अवस्थेकडे तू जाऊ शकशील.
गोष्पदं पृथिवी मेरुस् स्थाणुर् आशास् समुद्गिकाः । तृणं त्रिभुवनं राम नैराश्यालङ्कृताकृतेः
हे राम, ज्याच्या अंगी वैराग्य आहे, त्याला पृथ्वी गायीच्या खुराच्या ठशासारखी, मेरू पर्वत फक्त एक खांब, इच्छा फक्त पेट्या, आणि तीनही लोक तृणासारखे वाटतात.
दानादानसमाहारविहारविभवादिकाः । क्रिया जगति हस्यन्ते निराशैः पुरुषोत्तमैः
या जगात दान देणे, घेणे, साठवणे, उपभोगणे आणि संपत्ती मिळवणे या सगळ्या गोष्टी अपेक्षाशून्य श्रेष्ठ पुरुषांना हास्यास्पद वाटतात.
पदं यस्य न बध्नाति कदाचित् कलना हृदि । तृणीकृतत्रिभुवनः केनासाव् उपमीयते
ज्याच्या मनाला कधीच कोणत्याही विचारांनी बांधता येत नाही, आणि जो तीनही जगाला तृणासारखं समजतो, त्याची तुलना कोणाशी करता येईल?
इदम् एवास्त्व् इदं मास्तु ममेति हृदि रञ्जना । न यस्यास्ति तम् आत्मेशं तोलयन्ति कथं जनाः
ज्याच्या मनात 'हे असावं', 'हे नसावं', 'हे माझं आहे' असे विचार मुळीच गोड वाटत नाहीत, त्या आत्म्याच्या स्वामीचं मोजमाप लोक कसं करू शकतील?
सर्वसङ्कटपर्यन्तम् असङ्कटमलं सुखम् । सौभाग्यं परमं बुद्धेर् नैराश्यम् अवलम्ब्यताम्
सर्व दुःखांपासून दूर असलेलं, निर्मळ आणि खरं सुख, हेच बुद्धीने वैराग्यावर आधार ठेवून मिळवावं, हेच खरं भाग्य आहे.
न शास्तेह त्वम् आशानां विद्धि मिथ्याभ्रमं जगत् । वहद्रथस्थदिक्चक्रनेम्यावर्तवद् उत्थितम्
इथे तू इच्छांवर राज्य करू शकत नाहीस; हे जग फसवं आहे, हे ओळख. जसं धावणाऱ्या रथाच्या चाकाचा फिरणारा भाग दिसतो, तसं हे जग फक्त भ्रम आहे.
किं मुह्यसि महाबाहो मूर्खवत् पण्डितो ऽपि सन् । ममेदं तद् अयं सो ऽहम् इत्य् उद्भ्रान्तेन चेतसा
अरे महाबाहु, तू ज्ञानी असूनही मूर्खासारखा का वागतोस? 'हे माझं आहे', 'ते तसं आहे', 'मी हाच आहे' अशा विचारांनी मन अस्थिर झालं की, माणूस मोहात पडतो.
आत्मैवेदं जगत् सर्वं नानातेह न विद्यते । एकरूपं जगज् ज्ञात्वा धीरै राम न खिद्यते
हे राम, हे सगळं जग खरं तर आत्माच आहे; इथे काही वेगळेपण नाही. जग एकच आहे असं ज्यांना कळतं, ते शहाणे कधीच दुःखी होत नाहीत.
यथाभूतपदार्थौघदर्शनाद् एव राघव । परमाश्वासनं बुद्धेर् नैराश्यम् अधिगम्यते
हे राघव, जसं वस्तू खर्या स्वरूपात दिसतात तसं पाहिलं, की मनाला मोठा दिलासा मिळतो, निराशा नाही.
भावाभावविसंवादमुक्तम् आद्यन्तयोस् स्थितम् । यद् रूपं तत् समालम्ब्य पदार्थानां स्थितिं कुरु
ज्याच्यात अस्तित्व आणि नसण्याच्या विरोधाभासाचा लवलेशही नाही, आणि जो सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत तसाच आहे, त्या सत्यावर आधार ठेवून सर्व गोष्टींची स्थिती ठरव.
नैराश्यधीरमनसो मायेयम् अतिमोहिनी । पलाय्य याति संसारी मृगी केसरिणो यथा
हे धीर मनाचे असलेल्या, ही जगाला मोहात टाकणारी माया वैराग्याने भरलेल्या माणसापासून सिंहापासून हरिणी जशी पळते तशी दूर पळून जाते.
कान्ताम् उद्दाममदनां लोलां वनलताम् अपि । जर्जरोपलपालीं च समं पश्यति धीरधीः
धीर आणि शहाण्या मनाचा माणूस, प्रेमाने भरलेली आणि उत्कटतेने वागणारी स्त्री, वनातील खेळती वेल किंवा तुटलेल्या दगडांचा ढीग — या सगळ्यांकडे सारख्याच नजरेने पाहतो.
भोगा नानन्दयन्त्य् अन्तः खेदयन्ति न चापदः । दृश्यश्रियो हरन्त्य् अङ्ग न ज्ञम् अद्रिम् इवानिलाः
आनंद देणाऱ्या गोष्टी त्याच्या मनाला आतून आनंद देत नाहीत, आणि संकटेही त्याला दुःखी करत नाहीत; बाहेरच्या गोष्टींची शोभा, प्रिय, जाणणाऱ्याच्या मनाला हलवू शकत नाही, जसा वारा पर्वताला हलवू शकत नाही.
रक्तबालाङ्गनस्यापि ज्ञस्योदारधियो मुनेः । कणशः खण्डतां यान्ति मनसि स्मरसायकाः
रक्तबाळ असलेल्या तरुणीचे प्रेमबाण देखील उदार बुद्धीच्या ज्ञानी ऋषीच्या मनात थोड्या थोड्या प्रमाणात तुटून जातात.
रागद्वेषैस् स्वरूपज्ञो नावशः परिकृष्यते । स्पर्श एवास्य नैताभ्यां किम् उताक्रमणं भवेत्
जो आपली खरी ओळख जाणतो, त्याला आकर्षण किंवा द्वेष यामुळे ओढून नेले जात नाही. त्याच्यासाठी हे फक्त वरवरचं स्पर्शासारखं असतं; त्यावर त्यांचं काहीच वर्चस्व राहत नाही.
समदृष्टलतालोलवनिताद्रिशिलादिषु । रमते नैष भोगेषु पान्थो मरुमहीष्व् इव
ज्याची दृष्टी सर्वत्र सारखी आहे, तो वेल, स्त्रिया, डोंगर, दगड वगैरे या गोष्टींमध्ये आनंद मानत नाही; जसं एखादा प्रवासी वाळवंटातून जाताना तिथल्या गोष्टींमध्ये रमणं करत नाही.
अयत्नोपनतं सर्वं लीलया मुक्तमानसः । भुङ्क्ते भोगभरं प्राज्ञस् त्व् आलोकम् इव लोचनम्
ज्याचं मन मुक्त आहे, असा ज्ञानी माणूस सहजपणे जे काही मिळतं ते आनंदाने स्वीकारतो, जसं डोळा प्रकाश सहज घेतो.
काकतालीयवत् प्राप्ता भोगाली ललनादिका । सेविताप्य् अङ्ग धीरस्य न दुःखाय न तुष्टये
कावळ्याच्या योगायोगाने फळ पडलं तसं, स्त्रिया वगैरे सुखं जरी धीर माणसाच्या वाट्याला आली आणि त्याने त्यांचा उपभोग घेतला, तरी त्यातून ना दुःख मिळतं ना समाधान.
सम्यग्दृष्टपदार्थं ज्ञं सुखदुःखगती मनाक् । द्वे वीच्याव् इव शैलेन्द्रं क्षोभं नेतुं न शक्नुतः
जो खरा जाणणारा आहे, त्याला सुखदुःखाच्या वाटा जराही हलवू शकत नाहीत, जसे दोन लाटा मोठ्या डोंगराला हलवू शकत नाहीत.
हेलयालोकयन् भोगान् मृदुर् दान्तो गतज्वरः । स्वम् एव पदम् आलम्ब्य सर्वभूतान्तरस्थितम्
तो माणूस आनंदांना हलक्याच नजरेने पाहतो, शांत असतो, मनात कुठलाही ताप नसतो आणि सर्व प्राण्यांमध्ये व्यापून असलेल्या आपल्या मूळ अवस्थेतच स्थिर राहतो.
ज्ञस् तिष्ठति गतव्यग्रं व्यग्रयापि समन्वितः । जगन्ति जनयन्न् एव ब्रह्मेवात्मपरायणः
तो जाणणारा माणूस, कितीही कामात गुंतला असला तरी, मनात गडबड न करता, स्वतःमध्येच मग्न राहून, ब्रह्मदेवासारखा जगांची निर्मिती करतो.